Part 2
L’honneur d’avoir le premier franchi la ligne équinoxiale dans l’Atlantique et découvert le cap de Bonne-Espérance n’appartient pas à Vasco da Gama. Plus de dix ans avant son premier voyage Bartholomeu Dias, à la recherche de ce fameux prêtre Jean, que les traditions du moyen âge plaçaient tantôt aux Indes et tantôt en Éthiopie, était parti en août 1486 avec deux navires de cinquante tonneaux. Après avoir longé la côte occidentale d’Afrique déjà connue aux navigateurs portugais, il avait dépassé l’équateur et s’était bravement lancé en pleine mer dans la direction du sud. Puis courant au nord-est il avait sans le savoir doublé le cap de Bonne-Espérance et retrouvé la terre d’Afrique à la hauteur de la baie de Lagoa. Son premier soin en abordant fut de demander des nouvelles du prêtre Jean, dont, bien entendu, les Cafres ne pouvaient lui donner de nouvelles. La direction des terres vers le nord indiquait à Dias qu’il avait réellement contourné la pointe méridionale de l’Afrique et qu’il se trouvait par conséquent sur la route des Indes. Mais les équipages de ses navires refusèrent d’aller plus loin et il fut obligé d’opérer son retour sans avoir dépassé le _Groote vis river_ auquel il avait donné le nom _Rio do Infante_ en mémoire du commandant du navire qui voyageait de conserve avec lui. En revenant au sud après une tourmente affreuse il reconnut à sa grande joie le cap de Bonne-Espérance, dont il détermina la position et qu’il nomma _cabo tormentoso_, cap des tempêtes. Mais le roi Jean II fit changer ce nom en celui de Bonne-Espérance, car il était persuadé que cette pointe une fois doublée il était facile d’arriver par mer jusqu’aux Indes. Les anciens et parmi eux Hérodote, Arrien, Strabon, pour ne citer que les plus connus, étaient persuadés que la circumnavigation de l’Afrique était possible. On a retrouvé un Portulano de 1351[2] où la carte de l’Afrique est à peu près exactement tracée. Tandis que Bartholomeu Dias faisait cette tentative infructueuse, un autre voyageur, Pedro de Covilham, parti de Naples le 7 mai 1487 avait visité successivement Alexandrie, Le Caire, Aden, Cananor, Calicut, Goa et sur la côte orientale d’Afrique Sofala, puis Madagascar. De retour en Égypte il écrivait du Caire en Portugal: «Que les navires qui naviguaient le long de la côte de Guinée étaient certains d’atteindre la pointe du continent en persistant à se diriger au sud et que quand ils arriveraient dans l’océan oriental le meilleur plan à suivre serait de s’informer de Sofala et de l’île de la Lune (Madagascar).»
[2] Major (R. H.) _The Life of Prince Henri of Portugal_, London Asher 1868, in-8º.
Bartholomeu Dias était rentré à Lisbonne en décembre 1487 après une navigation qui avait duré seize mois et dix-sept jours. Le successeur de Jean II ne fut pas juste envers ce hardi navigateur qui avait le premier contourné le continent de l’Afrique et découvert le cap des Tempêtes. Au lieu de lui donner le commandement de la nouvelle expédition qui fut résolue dix ans après son premier voyage, on ne lui confia que celui d’un petit navire sous les ordres de Vasco da Gama et celui-ci, jaloux du premier succès de son subordonné, força Bartholomeu Dias à s’arrêter à San Jorge de la Mina. Son frère Diogo Dias fut plus heureux que lui car il accompagna Vasco da Gama jusqu’aux Indes.
En 1500 Bartholomeu Dias prit part à la découverte du Brésil sous les ordres d’Alvarez Cabral. Il commandait un des onze navires qui formaient l’expédition et qui se dirigèrent de là sur les Indes. Dans ce voyage de retour l’expédition fut assaillie par une violente tempête pendant laquelle quatre des navires sombrèrent et parmi eux celui que commandait Dias. Les sept autres navires après avoir visité la côte orientale d’Afrique et l’Arabie touchèrent à Calicut le 13 septembre 1500.
Pour nous résumer, cette relation néerlandaise, traduite aussi littéralement que possible, fixe des dates et des faits déjà connus; mais en même temps elle fournit beaucoup de détails nouveaux sur le second voyage de Vasco da Gama aux Indes par le cap de Bonne-Espérance.
L’opuscule original, jusqu’à présent unique, reproduit en fac-simile dans notre édition anglaise de 1874, est porté sur le catalogue du British Museum comme imprimé à Anvers circa 1504. On y trouve de nombreuses contractions et abréviations que nous n’avons malheureusement pas pu imiter faute de caractères spéciaux. La ponctuation en est très défectueuse et souvent même complétement omise. La virgule, le point et virgule et les deux points y font complétement défaut, signe infaillible des ouvrages des typographes primitifs.
Le journal _le Rappel_ du 20 décembre 1880 contenait le fait divers suivant:
«Les Journaux allemands annoncent la découverte par le directeur du gymnase de Zerbst (duché d’Anhalt) d’un important manuscrit contenant une minutieuse description du second voyage de Vasco de Gama dans l’Inde en 1502-1503, voyage sur lequel on n’avait presque aucun détail.
«Cette relation est due à un compagnon de Vasco de Gama, et elle est écrite, non en espagnol, mais en hollandais.»
Nous espérons que ce manuscrit sera publié et nous verrons s’il nous offre quelques renseignements nouveaux, ou si les Allemands si forts sur la géographie n’ont fait là simplement, que d’enfoncer une porte ouverte.
La carte d’Afrique que nous donnons en frontispice n’appartient pas à l’ouvrage; mais elle est extraite de «Ptolemæi C. Tabula nova totius orbis.» Ludgduni 1541 in-fol. Elle montre les sources du Nil sortant de deux lacs ainsi qu’on l’a vérifié depuis.
Une autre carte d’Afrique du même auteur: «Cl. Ptolemæi Alexandrini liber geographiæ cum tabulis» imprimé en rouge et noir Venetiis Jac. Pentium de leucho, 1511, in-fol. donne également les sources du Nil, entre 5 et 10° de latitude sud et les «_paludes nili_»; mais la carte ne s’étend pas au delà de 15° sud et se termine par les mots _terra incognita_.
Il est curieux que pendant des siècles les géographes qui ont succédé à Ptolémée aient complétement négligé cette indication qui se rapproche cependant d’une manière si frappante du résultat des découvertes modernes.
[Illustration: MARQUE TYPOGRAPHIQUE DE L’ÉDITION DE MDIV]
CALCOEN
Dit is die reyse die een man self bescreuen heuer die seylde mit LXX scepen wt die riuier van Lisboen in Poertegael na Calcoen in Indien en geschiede int iaer xv. c. ende een. Ende seylden langes die kust van barbarien ende quamen voer een stat ghenoemt Meskebijl[3] en worden daer of gheslaghen mit grote scade ende scande ende wi verloren dair veel kersten daer god die siel of moet hebben. Dese slach geschiede op sint Jacobs dach anno preditto.
[3] Mers el Kébir.
Dat slot leyt een mijl van die stadt ghenoemt Oeraen[4] ende dair comen veel quade kersten coepluden van Veneetgen ende Geneuen ende vercopen den turcken harnas bossen ende ander tuych om teghen die kersten te vechten ende si hebben daer haer stapel.
[4] Oran.
Jc was ses maenden aen die kust van barbarien, ende leet veel armoede in die strate[5].
[5] Van Gibraltar?
Jnt iaer xv. C. en twee den. x. dach in Februario so voeren wi wt die riuier van Lisboen ende setten ons koers na Indien.
Dar eerste lant dat wij vonden was ghenoemt Kenan[6] ende sijn veel eylanden ende behoren meest den coninck van spaengen ende sijn wel. ij. C. milen van poertegal.
[6] De cape Noun op de Kust van Africa teegen over de Kanarische eylanden.
Wi sijn van dan gheuaren ende hebben ons koers gheset suyden ten oesten. Ende sijn ghecomen tot die cape[7] daer wi bi nae ghebleuen waren ende is van Poertegael wel. V. C. milen. Daer loept dat volc al naect mannen ende vrouwen ende sijn swart. Ende en hebben gheen scaemte want si endragen geen cleder ende die vrouwen houden haren mannen ghelijck sceminkelen. Si en weten goet noch quaet.
[7] Cape Verde.
Den. v. dach in Maerte hebben wij ons koerts gheset suytwest hondert milen in die zee.
Den xxix. dach in Maerte so voeren wi in die zee wel xij. C. milen van Poertegael ende dair verloren wi die wagen ende die sonne was bouen onse hooft so dat wi gheen scim of scae van ghenen dingen mochten sien noch gheen hemel teiken der ij. dach in April.
In dese zee sagen wi visschen vliegen met vloghelen also verre alsmen met een armborst mach schieten ende sijn groot ghelijc een makereel of een harinc of een sardijn. Ende wel drie hondert milen durende saghen wi swarte meeuwen mit witte borsten ende hadden staerten ghelijc swanen ende sijn groter dan wooduuen: dese vangen dese vlieghende visschen al vlieghende.
Den xi. dach in April waren wi soe verre dat wi sagen opten rechten middach die sonne int noorden.
Op die selue tijt en hadden wi geen hemel teiken daer wi ons mede behelpen mochten noch sonne noch mane dan ons compasse ende ons kaerten.
Daer nae quamen wi in een ander meer daer en was niet leuens in noch visch noch vleysche of yet anders.
Den xx. dach in April quam ons die wint contrari vijf weken lanc ende brochte ons wten rechten wech dusent milen ende daer waren wij wel xij. daghen dat wi lant noch sant ensaghen.
Den xxij. dach in Meye wast daer winter ende die dagen en waren daer mer acht vren lanc ende twas ser grote tempeest van reghen van hagel van snee van donre van blixem. Den hemel stont open teghen die cape de Boen-Speranci ende was onweeder, Als wi ghecomen waren om die cape hebben wij ons koers gheset noertoest.
Den x. dach in Junio saghen wi wederom die waghen ende die noortsterre ende hadden weder kennisse vanden hemel waer om dat wi seer verblijt waren.
Den xiiij. dach in Junio quamen wi aen een stat ghenoemt Scafal[8] ende daer begheerden wij te copen ende vercopen mer si en wildent ons nietghedoghen want si grote sorghe hebben voer Paepians[9] water daer comt een riuier wt Paepians[10] lant want Paepians[11] lant leit binnen dat lant besloten van die mueren ende en heeft geen wtganc van die zee dan dye riuier van Scafal daerom waren si veruaert anxt hebbende dat wi dien wech vinden mochten want die coninc van Scafal heft altijt oerloghe teghen Paepian.
[8] Sofala.
[9] Zara of Cuama.
[10] Sabia, tusschen de Cape en 20° S.
[11] De Kafraria.
Want wi spraken mit volck wt Paepians lant die daer gheuanghen waren ende waren haer luyden slauoenen want Paepians lant oueruloeyt insiluer gout ende ghesteenten ende rijcdomme ende dese stat leyt. cccc. milen van die caep de boen-speranci.
Van daen sijn wi gkeuaren (_sic_) aen een eylant ghenoemt Miskebijc[12] ende leit. cc. milen van Scafal ende tlant is genoemt Maerabite ende daer en kentmen geen gelt mer si mangelen gout siluer om ander goet.
[12] Mozambik.
Den xviij. dach in Julio sijn wi van daer gheuaren ende sijn ghecomen aen een conincrijc ghenoemt Hylo[13] ende daer is een rijc coninc. ende dien hebben wi bedwongen dat hi den coninc van Poertegael moet geuen iaerlicx xv. c. matcallen. elc mateal is vlaems ghelt. ix. S iiij. d. noch heeft hi van den seluen coninc een bannier in een teyken dat hi hem kent voer sijn heer. Mer doe die coninc wt sijn hof quam so worpen si hem mit water ende rijs ouer sijn hoeft ende waren seer blide ende sloeghen haer handen ende songen ende sprongen recht op. Die coninc ende al tvolc loept naect mannen ende vrouwen mer hebben een cleet voer haer scamelheyt ende gaen hem alle daghe wasschen in die zee. Daer sijn ossen sonder hoernen mer hebben op haer rugghe ghelijc een sale. Daer sijn oec scapen met grote staerten dair gheen been in en is ende die start is beter dan half tscaep. Daer sijn oec bontecrayen ende sijn swart ende wit. Daer wassen oec vighen ende sijn wel van twee hant breet.
[13] Quiloa.
Den. xx. dach in Julio voeren wij van daen ende quamen aen een eylant ghenoemt Melijnde[14] ende is hondert milen van kilo (_sic_). Mer wi hebben ghemist ende sijn ghecomen tot die cape sinte-maria.[15] ende hebben onse dingen dair gestelt ende wi moesten dair ouer een golue wel. vij. c. milen wijt. Daer lieten wi Paepians[16] lant leggen ende tlant van Marabia[17] en was den xxx. dach in iulio. Ende wi waren van daer gheuaren c. milen doe setten wi ons koers noertoest.
[14] Melijnde is niet een eylandt.
[15] Ras Mory, Socotora.
[16] In oude landt karten de Kafraria is bepaalt door Abyssinia.
[17] Iram-Arabie?
Men sal weten dat vanden april tot september altijt daer winter is ende die wint wayt dan suytoest altijt. En van september totten april ist somer ende dan waeyt die wint altijt noertoest van elc een half iaer. Ende hoe die wint is soe is die stroom ende inden somer ist seer quaetwesen want ic hebt besocht een iaer lanc.
Opten vijften dach in Augusto sagen wy die noortsterre daer wij blyde om waren want wi en waren doe mer vijf hondert milen van Indien.
Wij seylden in xv. daghen ouer dat grote golf van. vij c. ende lxx. milen opten. xxi. dach is (_sic_) Augusto dat wi sagen tlant van Indien ende sagen een grote stadt ghenoemt Combaen[18] ende is een grote coopstat ende leit aen tlant van Caldeen daer babilonien in leyt op die riuier van Cobar[19].
[18] Cambay.
[19] De Saubermattee.
Aen dit lant verbi hoech Arabien leit die stadt Mecha daer Machomet leit die heydens duuel ende die stadt leyt. vi. c. milen van orienten daer die specerien paerlen ghesteenten in onsen landen comen ouer een golf.
Wi voeren verbi een stat ghenoemt Oan[20] ende daer is een coninc. Dese coninc had wel viij. dusent paerden ende vij. c. olifanten van wapen alleen int lant. Ende elcke stadt heelt sijn coninc ende wij namen daer. iiij. c. scepen van die stat Oan ende sloegen dat volc doot ende branden die scepen.
[20] Goa.
Van daen sijn wi gheuaren ende sijn gecomen in een eylant ghenoemt Auidibe[21] daer namen wij water ende hout ende wi brochten onse siecken aent lant wel. iij. C. ende wi doden dair een haechdisse wel van v. voete lanc.
[21] Anjeedeeva.
Den xi. dach in September sijn wi van daen ghecomen in een conincrijc ghenoemt Cannaer[22] ende leyt aen een ghebercht ghenoemt Montebyl[23], ende daer wachten wi die scepen van Mecha en dat sijn dye scepen die die specerien ouer brengen in onsen landen ende die wouden wi verderuen ende soe soude die coninc van Poertegael alleen die specerie daer gehaelt hebben. Mer wi en coudent niet volbrengen. Mer die selue tijt namen wi een scip van Mecha daer waren in drie hondert mannen ende tachtich ende veel vrouwen ende kinderen ende wi namen daer wt wel. xij. dusent ducaten ende noch wel. x. dusent an comanscap en wi verbranden dat scip ende aldat volc te puluer den eersten dach in october.
[22] Cananor.
[23] De mont Ely van Marco Polo.
Daer sijn oec harten die hebben oec grote hoornen ende gaen recht op van haer hooft enden sijn ghedrayeit ghelijc een visel[24].
[24] Eelandten?
Den. xx. dach in October ghinghen wi opt lant van Cannaer[25] ende maecten daer coep van alle specerien ende die coninc outfinc ons mit groter staet ende brocht voer hem twee olifanten ende meer ander vreemde beesten die ic niet nomenen can.
[25] Cananor.
Den. xxvij. dach in october voeren wi van daen ende sijn gecomen aen een conincrijc genoemt Caloen[26] ende leit xl. milen van Cannaer daer sijn wi voer die stat gaen leggen met onser macht ende sloegen met hem. iij dagen ende vingen veel volcs ende hingen die aen dis repen vanden scepe ende namen die weder ende sloeghen hem hande ende voete ende thoeft of ende namen een van haer scepen ende worpen die handen ende vooten ende hoofden daer in ende maecten eenen brief ende setten dye op een stoc ende lieten dat scip ant lant driuen. Wi namen daer een scip ende staken tvier daer in ende verbranden veel van des conincs ondersaten.
[26] Calicut.
Den. ij. dach in Nouember voeren wi van Caloen lx. milen aen een stat ghenoemt Cusschijn[27] ende tusschen dese twee steden leyt een kersten stat ghenoemt Granor[28] ende daer sijn veel goede kersten. Ende in die stat wonen veel ioden ende hebben een prince daer si onder staen so sijn oec alle die ioden van die lande onder den seluen prince. Ende die kersten en hebben mit niemant te doen ende sijn goede kersten ende en copen noch en vercopen niet op heylighe dagen noch en eten noch en drincken mit niemant dan mer kersten. Si quamen wel in onse scepen mit hoenderen mit scapen ende deden ons goet chier. Ende hebben nv priesters aen den paeus ghesonden te Romen om te weten dat rechte gheloue.
[27] Cochin.
[28] Travancore.
Den. xxviij. dach in Nouember ghingen wi aent lant van Cusschijn om mitten coninc te spreken. Ende die coninc quam bi ons met grote staet ende brochte met hem. vi. olifanten van wapen want hi heeft veel olifanten in sijn lant ende veel vreemde beesten dye ic niet en kenne. So hebben onse heren die wi bi ons hadden metten coninc ghesproken om die coep te maken van specerie ende ander dinghen.
Den iij. dach in Ianuario sijn wi van daen gheuaren toteen stadt die hiet Coloen[29] ende daer comen veel goede kersten ende hebben ons ghedaen. ij. scepen mit specerie ende der kersten isser wel xxv. dusent en gheuen tribuyt ghelijc die ioden mit ons ende hebben daer wel. ccc. kersten kercken ende sijn ghenoemt na den apostelen ende ander heilighen. Van coloen. l. milen leyt een eylant ende hiet Steloen[30] ende daer wast die beste caneel die men vint.
[29] Culam, Quilom.
[30] Ceylan.
Van Coloen. vi. dachuaert leyt een stadt ende hiet Lapis[31] ende daer bi leyt Sinte-Thomas in die zee. Daer men. xiiij. dagen omtrent sinen dach doer die zee droechs voets ingaet. Ende gheeft een yeghelick diet waerdich is theilighe sacrament, ende ontrectet den ghenen diet onwaerdich sijn. Ende dit is vier dachuaerden van die grote stat van Edissen[32] daer hi dat grote pallaes maecte. Mer dese stadt voerscreuen Lapis is meest al gedestrueert ende die kersten woenen daer mede op tribuyt, ende al tvolck loept naect coninc coninghinne dan dat um haer scamelheit bedecken.
[31] Méliapour.
[32] Edessa.
Van Coloen. viij. c. milen leyt een grote stadt ghenoemt Melatk[33] ende van daer comen die beste naghelen ende notenmuscaten ende ander costelijcke comanscap ende ghesteente.
[33] Malacca.
Dat volck van die landen hebben swarte tanden want si eten bladeren van boemen ende wit dinck of crijt waer met die bladen ende daer worden haer tande of swart ende is ghenoemt tomboer[34] ende hebbent altijt bij hem waer dat si gaen of reysen. Die peper wast ghelijck die wijngaert doet met ons.
[34] Betel.
In die landen sijn catten soe groot als met ons vossen ende van hem comt die iubot ende is seer costelijc want een cat is waert hondert ducaten ende dye iubot wast tusschen haer beenen onder haer start.
Die gengeuaer wast als riet doet ende die caneel als grienden. En alle iaer scilt men die caneel ende hoe hi dunre ende nieuwee is so si beter is Die rechte somer is in december ende in ianuario.
Den xij. dach in Februario so sloeghen wi et ten coninc van Calcoen met xxxv. scepen behaluen die roey scepen in elc roey scip mocht wesen lx or. lxx. man en wij en hadden bouen xxij. man nyet ende god gaf ons die graci ende wi sloegen ons daer doer. Ende namen daer twee grote scepen van hem ende sloeghen alt volc doot ende branden die scepen voer dye stat van Calcoen daer die coninc teghen woerdich was. Ende des anderen daechs ghinghen wi weder tseyl na Cannair ende maecten ons rede te varen nae Poertegael. Dit geschiede anno. xv. c. en. iij. opten. xi dach in Februario.
Den. xxij. dach in Maert nader sonnen onderganc was si noorden ende wi verloren die noortsterre opten. xiij. dach in Maerte.
Wi vonden opten xxvi. dach in Maert. ij. eylanden mer wi en wilden dair niet aen om dat wi mit costelicke goeden gheladdn waren. ende als tvolc van den landen dat sagen dat wi daer niet en quamen maecten si groot vier dat wi aen comen souden.
Opten x. dach in April so sagen wy ved(er) Paepians lant ende doe hebben wi. xlviij. dagen opt golf geweest.
Den. xiij. dach in April so sagen wi dat lant van Meskebijl[35] voer of ghescreuen ende daer laghen wi totten xvj dach in Junio ende wi sijn van daen tseyl gegaen ende dan sijn die dagen alder cortste.
[35] Mozambik.
Daer leyt een groot coningrijc ghenoemt Coloen voerscreuen daer wassen die paerlen in manier van woesteren in die zee; mer die zee en is bouen iiij. of vijf vaem niet diep Ende daer zijn visschers diese mit houten pramen visschen settende die pramen op haer mont of nose ende vallen dan onder water want si moghen wel een quartier van een vre ond(er) water. ende als si wat gheuangen hebben comen si bouen ende so voert an.
Den. xiiij. dach in Junio begonst ons broot ende vitali te begheuen ende wi waren doe noch wel xvij c. ende lxxx. milen van Lisboen.
Den. xxx. dach in Junio so vonden wij een eylant ende daer sloegen wi wel. iij. c. mensche doot ende vinghender veel ende namen dair water ende voeren van daer den eersten dach in Augusto.
Den xiij. dach in Augusto sagen wi weder dye noortsterre ende doe hadden wi wel noch. vi. c. milen van Poertegael.
Int iaer. xv. c. en. ij. verloren die onghelouige c. ende lxxx. scepen mer en hadden si die scepen niet quijt gheweest so hadden wi daer qualijt aen gheweest want si waren onse vianden.
Ende alsoe quamen wy wederom behouden in Poertegael.
DEO GRACIAS.
CALICUT
Ceci est le voyage écrit par un homme qui mit à la voile avec soixante-dix vaisseaux de la rivière de Lisbonne en Portugal pour se rendre à Calicut dans les Indes dans le courant de l’année 1501. Et ils naviguèrent en longeant la côte de Barbarie et arrivèrent devant une ville appelée Meskebijl[36] où ils furent défaits honteusement en subissant de grandes pertes. Nous perdîmes là beaucoup de chrétiens dont les âmes sont sans doute allées à Dieu. Cette bataille eut lieu le jour de saint Jacques de l’année précitée.
[36] Mers et Kébir.
Le château est à un mille de la ville appelée Oeraen[37] et il y a beaucoup de marchands chrétiens pervers, de Venise et de Gênes, qui viennent y vendre aux Turcs des armures complètes, des arquebuses et des munitions pour combattre les chrétiens. C’est là qu’ils ont leur entrepôt.
[37] Oran.
Je restai six mois sur la côte de Barbarie et je souffris beaucoup de misère dans le détroit[38].
[38] de Gibraltar?
Dans l’année 1502, le 10 Février, nous mîmes à la voile de la rivière de Lisbonne et prîmes la route des Indes.
La première terre que nous trouvâmes est appelée Kenan[39] et il y a là beaucoup d’îles dont la plupart appartiennent au roi d’Espagne et qui sont à environ 200 milles du Portugal.
[39] Le cap Noun, sur la côte d’Afrique vis-à-vis des Canaries.
Nous en partîmes, en dirigeant notre course au sud-est, et nous arrivâmes au Cap[40], près duquel nous restâmes; il est à environ 500 milles du Portugal. Les habitants de ce pays vont complétement nus, hommes et femmes et ils sont noirs. Ils ignorent la pudeur, car ils ne portent pas d’habits, et les femmes s’accouplent avec les hommes comme des singes et ils n’ont pas de notion du bien et du mal.
[40] Le cap Vert.
Le 5 mars nous dirigeâmes notre course au sud-est, jusqu’à environ 100 milles en pleine mer.