Part 8

25 mortale] immortale _Tac_ || 26 aetherias ... domos] ethereos ... deos _I_ || numen] nomen _BC(M1)L_ || 27 parem ... patri] parem ... patr* _B_ patrem ... patri _(Hac)_ patri ... parem _M_ || uirtute] in uirtute _L_ || coactus _excerpta Scaligeri_ rogatus _codd_ || 28 recusati] recusari _C_ || ceperit] ceperat _L_ cepit _F, fort ex_ recepit || inPERIi _F2c_ || 29 Vestam] uestem _M_ deam _M2(gl)_ uastam _FacP_ testem _H_ || 30 ambiguum] ambiguum est _MFIL2(gl)_ || 31-32 esse duos iuuenes firma adiumenta parentis qui _interpunxi_ esse duos iuuenes, firma adiumenta parentis, qui _edd_ || 32 qui] cui _'editi plures'--Burman_ || dederint] dederAnt _M2c_ dederit _L1_ || certa] cara _I_ || sui] fui _C_

atque aliquis 'scribas haec cum de Caesare,' dixit 'Caesaris imperio restituendus eras.' ille quidem dixit; sed me iam, Care, niuali sexta relegatum bruma sub axe uidet. 40 carmina nil prosunt; nocuerunt carmina quondam, primaque tam miserae causa fuere fugae. at tu, per studii communia foedera sacri, per non uile tibi nomen amicitiae (sic uincto Latiis Germanicus hoste catenis 45 materiam uestris adferat ingeniis, sic ualeant pueri, *uotum commune deorum*, quos laus formandos est tibi magna datos),

37 haec] hac _C_ || de] tu _BacC_ tu de _Bpc_ || 38 imperio] imperii _C_ || eras] eris _M1ILF2ul_ || 39 me iam] iam me _T_ || Care] kare _M_ || 40 uidet] tenet _F_ || 43 at tu] ast ego _F1_ || studii] studui _C_ || foedera] federe _Bac_ || 45 uincto _scripsi_ capto _codd_ || 46 uestris] nostris _MIL_ || adferat] afferet _F1_ praebeat _I_ offerat _Heinsius_ 47 pueri, uotum commune deorum _edd_ pueri, uotum commune, deorum _Postgate (Owen 1894)_ || uotum commune deorum _corruptum_ || deorum] duorum _M1F2ul_ augusti et liuie _F2gl_ suorum _Heinsius_ || 48 quos ... formandos] quos ... formandOs _M2c_ quis ... formandis _LPF2ul_ || laus est] est laus _F_ tibi ... est _H_ (laus _H2[gl] ad finem uersus)_ || magna] mag** _L_ maga _F1_ || datos] datOs _M2c_ deos _I?ul_ data _L_ datis _F2ulP_ datur _F2ul_

quanta potes, praebe nostrae momenta saluti, quae nisi mutato nulla futura loco est. 50

49 potes] potest _Bac_ || praebe nostrae] nostrae praebe _FI_ || momenta _Vaticanus 1595, saec xv (Mercati [Lenz]), sicut coni Scaliger et Gronouius_ monimenta _BCMFHILT_ || 50 mutato _ex_ muto _B_

XIV

Haec tibi mittuntur quem sum modo carmine questus non aptum numeris nomen habere meis, in quibus, excepto quod adhuc utcumque ualemus, nil te praeterea quod iuuet inuenies. ipsa quoque est inuisa salus, suntque ultima uota 5 quolibet ex istis scilicet ire locis; nulla mihi cura est terra quo muter ab ista, hac quia quam uideo gratior omnis erit.

epistula ad tuticanum _B2_ tuticano amico suo _M_ tuticano _F2H2_ ad tuticanum _I2_ || 1 quem _BMFLT; add I2 in spatio a prima manu relicto_ que _CH_ || sum modo] summo _(B1)_ || 4 te _Berolinensis Diez. B. Sant. 1, saec. xiii (Lenz), Bodleianus Rawlinson G 105ul (Tarrant)_ me _BCMFHILT_ || 5 est _om I1_ || inuisa] non uisa _C_ || 6 ex istis] ex illis _C_ Euxinis _Castiglioni (Lenz)_ || scilicet] ilicet _fort legendum_ || 7 terra quo muter [mutar _F2_] ab ista _F1, Bodleianus Canon. lat. 1, saec xiii (Tarrant), Barberinus lat. 26, saec xiii (Lenz)_ terra quo mittar ab ista _BCMFHILT_ terra quam muter ut ista _Heinsius_ [nulla prior cura est] terra quam muter ut ista _Heinsius_ terra nisi muter ut ista _Heinsius_ terrae quo muter ab Histro _Williams_ || 8 quia quam] quamquam _C_

in medias Syrtes, mediam mea uela Charybdin mittite, praesenti dum careamus humo. 10 Styx quoque, si quid ea est, bene commutabitur Histro, si quid et inferius quam Styga mundus habet. gramina cultus ager, frigus minus odit hirundo, proxima Marticolis quam loca Naso Getis. talia suscensent propter mihi uerba Tomitae, 15 iraque carminibus publica mota meis. ergo ego cessabo numquam per carmina laedi, plectar et incauto semper ab ingenio? ergo ego, ne scribam, digitos incidere cunctor, telaque adhuc demens quae nocuere sequor? 20

9 medias] medi*s _B_ || Syrtes] syr*tis _B1, ut uid_ systes _C_ || Charybdin _CH_ caribdim _BT_ caribdI _MFL_ caripdI _I_ || 10 mittite _BpcILF2ul_ mitte _MH_ mittat _BacC_ mittant _F1_ mutE _T_ (mittE _legit André)_ || 12 inferIVS _F1c_ || 13 gramina] carmina _C_ flamina _Bentley_ || 14 Marticolis] in articolis _C_ || 15 suscensent _C_ succensent _BMpcFHILT_ successent _Mac_ || 16 publica] puplica _LP_ || mota meis] nota meis _H_ meis _I1_ est [meis] _I2(gl?)_ || 17 laedi] læde _Cac_ || 18 plectar] plectat _L_ || incauto] incapto _M_ || 19 incidere] incindere _F_ || 20 telaque] tela _M_ || sequor] sequar _CP_

ad ueteres scopulos iterum deuertor et illas in quibus offendit naufraga puppis aquas? sed nihil admisi, nulla est mea culpa, Tomitae, quos ego, cum loca sim uestra perosus, amo. quilibet excutiat nostri monimenta laboris: 25 littera de uobis est mea questa nihil. frigus et incursus omni de parte timendos et quod pulsetur murus ab hoste queror. in loca, non homines, uerissima crimina dixi; culpatis uestrum uos quoque saepe solum. 30 esset perpetuo sua quam uitabilis Ascra ausa est agricolae Musa docere senis;

21 deuertor] deuertar _B_ || et] ad _M2, 'quinque libri. quod placet'--Heinsius_ || 22 offendit] effudit _F1_ || naufraga] naufagra _H_ || 23 sed] at _fort legendum_ || 24 Quos _B2c_ || 25 excutiat] excuriat _L_ || 27 frigus] frugus _C_ || de _om I1_ || timendos] timendus _L_ || 29 in] non _C_ || crimina] carmina _H_ || 30 culpatis] culpatus _BacC_ || solum] locum _MH_ || 31 _'uersus suspectus'--Heinsius_ || quam uitabilis] quam miserabilis _H_ quam uitiabilis _A. G. Lee (PCPhS 181 [1950-51] 3), fort recte_ ut illaudabilis _Bentley_ || Ascra] ascre _BCH, fort recte_ || 32 agricolae] argolici _I2ul_

et fuerat genitus terra qui scripsit in illa, intumuit uati nec tamen Ascra suo. quis patriam sollerte magis dilexit Vlixe? 35 hoc tamen asperitas indice docta loci est. non loca, sed mores scriptis uexauit amaris Scepsius Ausonios, actaque Roma rea est; falsa tamen passa est aequa conuicia mente, obfuit auctori nec fera lingua suo. 40 at malus interpres populi mihi concitat iram, inque nouum crimen carmina nostra uocat.

33 et] **t _M1_ at _Puteaneus Heinsii (=Parisinus lat. 8239, saec xiii) (Lenz), Laurentianus 36 2, saec xv (Lenz), edd ante Korn_ non _uel_ nec _fort legendum_ || in] ut _L_ || 34 intumuit] intimuit _I1_ || Ascra] illa _I_ || 36 indice] iudice _IL_ || docta _B_ doctus _C_ dicta _MFHILT_ nota _excerpta Scaligeri, sex codd Heinsii, probante Riese_ || loci est] loci _FT_ in est _C_ (I E) || _37 om C_ || 37 non] nec _L_ || sed mores] sermones _L_ || 38 Scepsius _Scaliger, Castig. in Catull. 15, 19 (=32, ed. 2) (Lenz)_ sceptius _C_ septius _MFT_ sepTius _B2c_ septiVS _L2c_ septi _L1, ut uid_ sepcius _I_ celsius _H_ || Ausonios] ausononios _uel_ ausonomos _L_ || actaque _MFT_ actaue _BHIL_ acte ue _C_ || 39 falsa] fassa _M1_ || est _om C_ || 40 auctori] actori _CacF1_ || fera] sua _F1_ || 41 populi ... concitat iram] populum ... uertit in iram _L_ || 42 inque] isque _F_

tam felix utinam quam pectore candidus essem! extat adhuc nemo saucius ore meo. adde quod Illyrica si iam pice nigrior essem, 45 non mordenda mihi turba fidelis erat. molliter a uobis mea sors excepta, Tomitae, tam mites Graios indicat esse uiros; gens mea Paeligni regioque domestica Sulmo non potuit nostris lenior esse malis. 50 quem uix incolumi cuiquam saluoque daretis, is datus a uobis est mihi nuper honor: solus adhuc ego sum uestris immunis in oris, exceptis si qui munera legis habent;

43 tam] iam _C_ || pectore] pectorore _H_ || candidus] callidus _H_ || _44-45 in marg add B1F2_ || 44 nemo ... meo] meo ... nemo _H1_ || 45 Illyrica] ilira _L_ || essem] eem _M_ || 46 non] nec _(Fac?)L_ || mordenda] mordeda _M_ || 47 uobis] nobis _L_ || 48 Graios _edd_ gratos _BCMFHIL_ raros _T_ geticos _'unus Vaticanus ... aeque bene [ac "Graios"!], nisi uis rectius'--Ciofanus_ || 49 gens] ius _C_ || Paeligni] pEligni _L_ || 50 lenior _MpcFpcHIT_ leuior _BC(Mac)FacL_ || 51 uix] uos _F2_] || Incolumi] incolumi _B2c_ in colonia _C_ || 52 is] i/s _B_ est _M_ || est] is _M_ || 53 adhuc] ad hunc _C_ || sum _om F1_ || oris] aruis _L_ || 54 si qui] siquid _T_ || munera] mumera _C_

tempora sacrata mea sunt uelata corona, 55 publicus inuito quam fauor imposuit. quam grata est igitur Latonae Delia tellus, erranti tutum quae dedit una locum, tam mihi cara Tomis, patria quae sede fugatis tempus ad hoc nobis hospita fida manet. 60 di modo fecissent placidae spem posset habere pacis, et a gelido longius axe foret.

57 grata] gata _Hac_ || IGITVR Latone _F2c_ || 59 cara] cala _Cac_ grata _B2_ || 59 Tomis _HLB2_ tomus _B1T_ thOmVS _I2c, ut uid_ domus _CF1_ thomos _MF2ul_ || quae _BMLT_ quae a _CFHI_ || 61 placidae] placidam _B_ || 62 foret] forent _F2, ut uid_

XV

Si quis adhuc usquam nostri non immemor extat, quidue relegatus Naso requirit, agam: Caesaribus uitam, Sexto debere salutem me sciat; a superis hic mihi primus erit. tempora nam miserae complectar ut omnia uitae, 5 a meritis eius pars mihi nulla uacat, quae numero tot sunt, quot in horto fertilis arui Punica sub lento cortice grana rubent,

sexto pompeio _B2MFH2_ ad sextum pompeium _I2_ || 1 usquam ... extat] usquam ... extet _Guethling (Lenz)_ extat ... usquam _M_ || 2 requirit _Bodleianus Auct. F 2 1 (Tarrant), Laurentianus 38 39 (Lenz), editio princeps Bononiensis (Lenz), 'ex duobus' Heinsius_ requirat _BCMFHLT_ requiret _I, British Library Burney 220 (Tarrant), Bodleianus Rawlinson G 105 (Tarrant), Othob. lat. 1469, saec xv (Tarrant)_ || agam] agat _fort legendum_ || 5 miserae] supere _H_ || 6 pars] noster pars _Bac_ || 7 horto ... arui] hasto ... arui _C_ horto ... agri _TP_ horti ... aruo _Williams_ || 8 lento] lecto _'Basil. et hoc probat Barth. Aduers. xxxvii.10'--Burman_

Africa quot segetes, quot Tmolia terra racemos, quot Sicyon bacas, quot parit Hybla fauos. 10 confiteor; testere licet--signate, Quirites! nil opus est legum uiribus, ipse loquor. inter opes et me, rem paruam, pone paternas, pars ego sum census quantulacumque tui; quam tua Trinacria est regnataque terra Philippo, 15 quam domus Augusto continuata foro, quam tua rus oculis domini Campania gratum, quaeque relicta tibi, Sexte, uel empta tenes, tam tuus en ego sum, cuius te munere tristi non potes in Ponto dicere habere nihil. 20

9 Tmolia terra _BM2ul_ tinolia t. _C_ thimolia t. _L_ thimola t. _T_ timula t. _I, ut uid_ mollia t. _HP_ etholia t. _F1_ gnosia t. _F2ul_ habet methina _M1_ || racemos] ramos _Mac_ || 10 Sicyon] sicio _B1_ scithion _T_ || Hybla] hilba _Bac_ || 11 testere] testare _(M1)LI1P_ tristare _F1_ narare _I2ul_ || signate] signare _LP_ || 12 est _om Fac_ || loquor] loquar _Mpc_ || 13 rem paruam _MHIT_ paruam rem _BCFL, fort recte_ || 15 Trinacria] tinacria _H_ || regnataque terra] regnaque terra _I1_ tellus regnata _M_ || philippo] phiUppo _C_ || 19 tristi] cristi _L_ || 20 potES _H2c_

atque utinam possis, et detur amicius aruum, remque tuam ponas in meliore loco! quod quoniam in dis est, tempta lenire precando numina perpetua quae pietate colis. [erroris nam tu uix est discernere nostri 25 sis argumentum maius an auxilium.] nec dubitans oro; sed flumine saepe secundo augetur remis cursus euntis aquae. et pudet et metuo semperque eademque precari ne subeant animo taedia iusta tuo; 30 uerum quid faciam? res immoderata cupido est; da ueniam uitio, mitis amice, meo.

21 amicius] micius _Bpc (=mitius)_ amicitius _L_ || aruum] auum _Mac_ || 23 precando] rogando _HF2ul_ || _25-26 spurios puto. 'ambiguus hic locus est, eoque difficilior quoque, et obscurior'--Micyllus; 'xv 25 libri "Erroris nam", quod nisi aegre intellegi nequit, quamquam nec correctio satisfacit'--Merkel (1884), qui_ maeroris _pro_ erroris _coniecit_ || 25 nam] iam _FI_ discernere] decernere _MI1_ || 26 maius] magis _I_ nauis _F1_ || auxilium] axilium _M_ xilium _I1_ || 27 flumine] flAmine _M2c, ut uid_ || saepe secundo] saepe _F1_ secundo saepe _Iac_ || 29 semperque] semper _C_ || 30 iusta] iussa _F1_ || 31 uerum quid] colloquio _C_ || faciam] fac in _I_

scribere saepe aliud cupiens delabor eodem; *ipsa locum per se littera nostra rogat.* seu tamen effectus habitura est gratia, seu me 35 dura iubet gelido Parca sub axe mori, semper inoblita repetam tua munera mente, et mea me tellus audiet esse tuum; audiet et caelo posita est quaecumque sub ullo (transit nostra feros si modo Musa Getas), 40

33 aliud cupiens] uolens aliud _I_ || delabor] dilabor _L_ || _34 uix sanus; seclusit Merkel (1884)_ || 34 ipsa locum ... rogat] inque locum ... redit _temptauit Tarrant_ || per se littera ... rogat] pro se tristia ... rogant [_uel_ petunt] _temptaui_ || per se ... rogat] per se ... petit _unus Heinsii_ per se ... facit _unus Heinsii_ pro se ... facit _Heinsius_ || 35 me] nos _M2ul_ || 37 munera] carmina _F1_ munere _F2ul_ nomina _F3ul, ut uid_ || 38 mea] tua _H_ || me] te _(F1)_ || audiet _FHIT_ audiat _BCML_ || 39 audiet] audiat _L_ || est _om M_ || ullo] illo _Mac, sicut coni Bentley_ || 40 transit nostra feros] transierit seuos _T_

teque meae causam seruatoremque salutis meque tuum libra norit et aere magis.

41 seruatoremque] serut.atoremque _M_ seruataremque _L_ || 42 meque] neque _C_ || tuum libra norit et aere magis _Barberinus lat. 262ul (Lenz), F3? (M = magis)_ tuum libra norit et aere minus _BCMHILT_ (libra _ex_ liba _I_) tuum libra norit et aere datum _F1_ || suum [libra norit et aere] minus _F2ul_ [tellus ... quaecumque ... ] meque, tuum libra, nouit, et aere, minus _Gronouius, _Obs._ II i_ meque tuum libra norit et aere tuum _Heinsius_ tuae libra norit et aere manus _Rappold (Owen 1915)_ tuae libra norit et aere domus _temptaui; cf Suet _Aug_ 61 1_

XVI

Inuide, quid laceras Nasonis carmina rapti? non solet ingeniis summa nocere dies, famaque post cineres maior uenit. at mihi nomen tum quoque, cum uiuis adnumerarer, erat. cum foret et Marsus magnique Rabirius oris 5 Iliacusque Macer sidereusque Pedo, et, qui Iunonem laesisset in Hercule, Carus, Iunonis si iam non gener ille foret, quique dedit Latio carmen regale, Seuerus, et cum subtili Priscus uterque Numa, 10

ad inuidum _B2MI2_ ad inimicum _H2_ || 1 carmina] carmia _M_ || 3 uenit. at _scripsi_ uenit et _BCMFILT_ ueniet _H_ || nomen] uoto _H (noto?)_ || 4 tum] tunc _F_ || uiuis] uiuus _H_ || erat] eat _Cac_ || 5 cum foret et _FHT_ cumque foret _BCMIL_ || Rabirius _MFI_ sabirius _BC_ rabarius _T_ rabirtius _H_ rabilinus _L_ Sabellius _Barth, _Adu._ xxxvii 10 (Burman)_ || 6 Iliacusque] iliacus _H_ || sidereusque] sidere/usque _B_ Cecropiusque _Bentley; cf x 71 'cum Thesea carmine laudes'_ || PEdo _M2c_ || 7 Iunonem laesisset] iunonem lesissent _Bac, ut uid_ lesisset iunonem _M_ || Carus] karus _B_ || 8 Iunonis] iunonisque _H_ || si iam] siam _C1_ || gener ... foret _BCMFHT (_fOret _M1c)_ neger foret _L_ foret genus _I_

quique uel imparibus numeris, Montane, uel aequis sufficis, et gemino carmine nomen habes, et qui Penelopae rescribere iussit Vlixem errantem saeuo per duo lustra mari, quique suam *Trisomen* imperfectumque dierum 15 deseruit celeri morte Sabinus opus, ingeniique sui dictus cognomine Largus, Gallica qui Phrygium duxit in arua senem,

11 imparibus numeris] imparibus _[spatium septem litterarum]_ his _H_ || 12 sufficis, et] sufficis _Mac_ || 13 Penelopae] penelopi _H_ penolope _CI_ || 13 solinus _H2(gl) in marg_ || 15 Trisomen _C (trisoM)_ trisomem _B1_ trosenE _L_ trionE _F_ troinE _I_ trozenen _M_ troezen _T_ tr****m _H_ troilem _B2_ Troezena _quidam apud Micyllum_ Tymelen _temptauit Heinsius_ Thressen _[=Hero] M. Hertz (Lenz)_ Chrysen _Roeper (Riese)_ Troesmin _Ehwald_ Troesmen _Owen_ Sinatroncen _['Parthorum regis nomen'] Bergk, _Opusc._ I 664 pro_ suam t. || imperfectumque] imperfectamque _H_ imperfectum _I1_ interruptumque _Bergk_ || 16 deseruit] destituit _Bergk_ || Sabinus] salinus _(M1)T_ solius _F2ul_ || 17 dictus] dignus _I_ || 18 Gallica] gallia _M1_ || duxit] dixit _M1_ || arua] arma _B1?ulHI_

quique canit domito Camerinus ab Hectore Troiam, quique sua nomen Phyllide Tuscus habet, 20 ueliuolique maris uates, cui credere posses carmina caeruleos composuisse deos, quique acies Libycas Romanaque proelia dixit, et Marius scripti dexter in omne genus, Trinacriusque suae Perseidos auctor, et auctor 25 Tantalidae reducis Tyndaridosque Lupus,

19 domito ... ab Hectore] domitam ... ab hectore _FM2ul_ domitam ... ab hercule _Gothanus II 121, saec xiii (André), probante Korn_ || Camerinus] caMinus _T_ caminus _F_ || 20 sua nomen Phyllide Tuscus] fata nomen pillide tuscus _C_ sua tuscus phillide nomen _L_ sua nomen Phyllide Fuscus _Heinsius ('nomen magis Romanum')_ || 21 ueliuolique] ueiiuolique _C_ || uates] nomen _Merkel ad Ibin p. 377 (Owen)_ || posses _BCMHILT_ possis _F, fort recte_ || 23 quique] cuique _C_ || proelia] pretia _C_ || dixit] salustius _M2gl_ || 24 Marius scripti] marius scriptor _C_ scriptor marius _B_ || 24 dexter] promptus _M, fort in ras_ _P_ || 25 Trinacriusque _BCFL_ tinacriusque _IT_ tenar*sque _H_ eticiusque _M_ || Perseidos] perseidis _BCI_ Peneidos _Ehwald (=Daphnes)_ || auctor ... auctor] auctor ... actor _H_ actor ... actor _F_ || et] set _F2_ || Tyndaridosque] tyndaridisque _MI_

et qui Maeoniam Phaeacida uertit, et une Pindaricae fidicen tu quoque, Rufe, lyrae, Musaque Turrani tragicis innixa coturnis, et tua cum socco Musa, Melisse, leuis; 30 cum Varius Gracchusque darent fera dicta tyrannis, Callimachi Proculus molle teneret iter,

27 Maeoniam] meonidE _H_ || Pheacida _L_ PHEAcida _M2c_ pheatida _I_ pheicida _H_ ecaeida _B1_ aeacida _C_ hetaterA _F_ hecateida _T_ ecateida _B2_ || et une _HLB2_ et unE _M2c_ et una _IT_ et uni _B1C_ in anguem _F; 'latet aliquid'--Burman_ || 28 lyrae] l*ræ _Cac_ || 29 Musaque] uisaque _C_ || 29 Turrani _BCMLT_ turani _FI_ tiranni _H_ Thorani _Heinsius_ || tragicis] gtragicis _T_ || innixa] innexa _T_ || _30 (in ras?) add C2_ || 30 et tua] ipseque _C2_ || socco] socio _C2, ut uid_ || Melisse _MFB2_ mel isse _B1_ molisse _IL_ molasse _T_ melose _H_ molesse _C2_ (malesse _legunt Lenz, André_) || leuis] leui _H_ _Othob. lat. 1469, saec xv (Tarrant), sicut coni Heinsius_ || 31 Varius _LTB2ul_ uariis _C_ uarus _B1MFHI_ || Gracchusque _edd olim_ graccusque _T, probante Ehwald_ gra*ccusque _B_ gracusque _HIL_ gratusque _CMF_ || 31 darent] daret _F_ parent _(B1)C_ || tyrannis _BC, sicut coni Heinsius_ tyranni _MFHILT_ || 32 Proculus] proculuus _M_ pro cuIus _B2c_ prochius _C_

*Tityron antiquas Passerque rediret ad herbas,* 33 aptaque uenanti Grattius arma daret,

_33 locus desperatus. 'haec nec Latina sunt, nec satis intelligo quid sibi uelint'--Heinsius_

Tityron antiquas Passerque rediret ad herbas _B1C_ (Passerque _ex_ passerque _Riese_) titirus antiquas et erat qui pasceret herbas _HILT_ (titirus: tiarus _Iac_) (pasceret: diceret _L_) [tityron antiquas] et erat qui gigneret [herbas] _B3ul_ titirus eternas caneret qui procreet herbas _F_ (procreet: pasceret _F2ul_) titirum et antiquas recus.basse referret ad umbras _M_ [tityron antiquas] recubasse refertur [ad herbas] _B2_ Tityron aprica recubantem pangeret umbra _Heinsius (Korn)_ Tityron aprica recubasse referret in umbra _Heinsius (Korn)_ Tityron apricus recubasse referret ad umbras [_uel_ undas] _Heinsius (Korn)_ Tityrus antiquis armentaque pasceret herbis _Withof (Korn)_ Tityrus antiquas pastorque rediret ad herbas _Korn_ Tityrus antiquas rursus reuocaret ad herbas _Madvig (Adu. crit. II praef)_ Tityrus antiquas capras ubi pasceret herbas _Madvig (Adu. crit. II 105)_ Tityrus apricans, ut erat, qui pasceret, herbas _Bergk (Opusc. I 667)_ Tityron Andinasque esset qui diceret herbas _Roeper (Korn)_ Tityron antiquas pastorem exciret ad herbas _Owen (1915)_ Tityron antiquas carmenque referret ad herbas _Schneiderhan (Lenz)_ Tityron antiquas Passer reuocaret ad herbas _Luck_

33 antiquas] eternas _F_ intactas _uel_ ac uacuas _uel_ ac uirides _Riese_ || 34 aptaque ... arma] altaque ... arma _M_ armaque ... apta _I_ || uenanti] uenati _C_ uenandi _F2ul_ || Grattius _Buecheler e cod illius poetae (RhM 35 [1880] 407)_ gratius _CFLT_ gracius _BMHI_

Naiadas Satyris caneret Fontanus amatas, 35 clauderet imparibus uerba Capella modis, cumque forent alii, quorum mihi cuncta referre nomina longa mora est, carmina uulgus habet, essent et iuuenes quorum, quod inedita cura est, appellandorum nil mihi iuris adest 40 (te tamen in turba non ausim, Cotta, silere, Pieridum lumen praesidiumque fori,

35 Naiadas _C. P. Jones_ naiadas a _HLI2_ nayades a _MT_ naidas a _BCFI2_ || Fontanus] fontusanus _M_ montanus _H, ut uid_ || 38 longa mora] mora longa _L_ || uulgus habet] uulgus habent _HIac_ fama tenet _T_ || _39-40 spurios putat Williams_ || 39 essent et iuuenes] _quid pro_ essent _C, incertum_ et iuuenes essent _H_ || iuuenes quorum, quod _interpunxi_ iuuenes, quorum quod _edd_ || cura _unus Thuaneus Heinsii (=Parisinus lat. 8256 uel 8462)_ causa _BCMFHILT_ || 41 tamen in] tanta in _M1L_ tamen e _Heinsius_ || 42 lumen] numen _'editi aliquot'--Burman_ || praesidiumque fori] praesidiumque meum _H1; uide Hor _Carm_ I i 2_

maternos Cottas cui Messallasque paternos, Maxime, nobilitas ingeminata dedit), dicere si fas est, claro mea nomine Musa 45 atque inter tantos quae legeretur erat. ergo summotum patria proscindere, Liuor, desine neu cineres sparge, cruente, meos. omnia perdidimus; tantummodo uita relicta est, praebeat ut sensum materiamque mali. 50 [quid iuuat extinctos ferrum demittere in artus? non habet in nobis iam noua plaga locum.]

43 maternos] fraternos _B1CH_ || Cottas] coctas _L_ || cui _om FIL_ || Messallasque _BCM_ messalosque _IL_ messalinosque _HT_ messalanosque _F_ || 44 Maxime _B1CMpc, sicut coni Burman_ maxima _MacFHILTB2_ || ingeminata] cui geminata _F_ || 46 legeretur] regeretur _BCpc_ regaretur _Cac_ || 47 proscindere] procindere _Fac_ praescindere _T_ discindere _I_ || 48 neu] nec _IF_ ne _H_ || 49 relicta] retenta _T, ut uid (retNta)_ || 50 ut] ut ca _Tac_ || _51-52 spurios puto_ || 51 demittere _Berolinensis Diez. B. Sant. 1, saec xiii (Lenz), Laurentianus 36 2, saec xv (Lenz), editio princeps Bononiensis (Lenz)_ dimittere _BCMFHILT_ || artus] albis _C_ (astus _Lenz; André dubitanter_) || explicit liber ouidii de ponto fe li ci ter sint bona scribenti sint uita salusque legenti _B_ explicit liber ouidii de ponto _C_ explicit liber publii·o·n·de ponto _M_ explicit ouidius de ponto uade sed incultus qualem decet exulis esse _F_ explicit o de ponto _H_ hic liber explicit gratia christo detur _L_

COMMENTARY

=EPISTVLARVM EX PONTO LIBER QVARTVS.= The precise title of these poems is uncertain. The one mention Ovid makes of the poems' title is of little assistance: 'inuenies, quamuis non est miserabilis index, / non minus hoc illo triste quod ante dedi' (_EP_ I i 15-16). The earliest manuscript of the poems, the ninth-century _Hamburgensis scrin. 52 F_ (extant to III ii 67), gives no title at the start of the poems, but has 'EX PONTO LIBER ·II· EXPLICIT' at the end of the second book. Later manuscripts generally call the poems the _De Ponto_ or _Epistulae de Ponto_. The original name was probably not present in the archetype; these titles were perhaps invented with the aid of the first distich of the first poem: 'Naso Tomitanae iam non nouus incola terrae / hoc tibi _de Getico litore_ mittit opus'. Heinsius strongly preferred _Ex Ponto_ to _De Ponto_ ('nihil magis inscitum aut barbarum hac inscriptione'), citing in its support the first line of _Tr_ V ii 'Ecquid, ut _e Ponto_ noua uenit epistula, palles'. In reality _ex_ and _de_ are equally acceptable Latin (Cic _Att_ XV xxvi 5; _Fam_ XIV xx), but _Ex Ponto_ is the title found in the oldest manuscript of the poems and has become usual since Heinsius' time; in the absence of further evidence it may be allowed to stand.

Heinsius made two other suggestions for the poems' title. The first, _Pontica_, seems best suited for a poem describing the geography of the area around Tomis or the characteristics of its inhabitants. His second suggestion, _Epistulae Ponticae_, is attractive, but without any particular probability.

I. To Sextus Pompeius