Part 5

NOTE.--There are three cases in which the noun or pronoun takes "n". (i.). When it is the "direct object" of the verb, as "Mi vidis lin", I saw him. (ii.). To show "direction", as "Li iris en la gxardenon", He went into the garden. (iii.). When the "preposition" is "left out". This is usually done in the case of "dates" and expressions signifying "duration" of time, as "Georgo Vasxington estis naskita la dudek-duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek du", George Washington was born the 22nd of February, 1732. "Vi restos tie cxi la tutan vivon (dum la tuta vivo)", You will remain here your (the) whole life.

All the prepositions whose meaning allows of it can be used as adjectives, adverbs, etc., by adding the proper endings, as from "antaux", before, we get "antauxa", former, "antauxe", formerly or previously, "antauxen", forward.

Prepositions are also joined to other words, and to prefixes or suffixes, as "antauxdiri", to foretell; "apudmara urbo", a seaside town; "senigi", to deprive of.

Sometimes the preposition is both prefixed to the verb and used after it before the noun, as "Li eliris el la domo, kaj eniris en la gxardenon", He went out of the house, and entered into the garden.

LESSON 27.

Al.

"Al" signifies "to" or "towards" a person or place. It is also used before the noun or pronoun which signifies "person" after such verbs as "give, tell", etc., which take two objects in different relations to the verb, as-- Give (to) him the book, "Donu al li la libron." Tell (to) him the truth, "Diru al li la veron." Write (to) him a letter, "Skribu al li leteron." In such cases we can say "Pardonu lin", Pardon him, if the "thing" object is not mentioned, but we cannot say "Pardonu lin la kulpon", Forgive him his fault; it must be "Pardonu al li la kulpon." The pronoun with "al" is sometimes used instead of the possessive (pronoun) adjective "mia", etc., as "Mi trancxis al mi la fingron", for "Mi trancxis mian fingron", I cut my finger. "Sxi kombis al si la harojn," instead of "Sxi kombis siajn harojn," She combed her hair.

"Al" is frequently used as a prefix as well as after the verb, as "aldoni", to add; "alpreni", to adopt; "aligxi", to adhere; "aljugxi", to award.

VOCABULARY.

sorcxisto : sorcerer. promes- : promise. detrancx- : cut off. ambaux : both.

Sxi revenis al la palaco de sia patro. Ili ambaux iris al la urbestro. Cxu mi ne faris al vi bonon? Sxi nenion al ili rakontis. Sxi skribis al li leteron. Cxiutage li instruas al la homoj ion, kion ili ne scias. Ili flugis al la suno. Unu fratino promesis al la alia rakonti al sxi, kion sxi vidis kaj kio la plej multe placxis al sxi en la unua tago. Eble li al vi pardonos. Sxi ne kredis al siaj propraj oreloj. Li ne sciis, ke al sxi li devas danki la vivon. Si savis al li la vivon. La sorcxistino detrancxis al la virineto de maro la langon.

LESSON 28.

Cxe. Apud.

"Cxe" indicates a certain "place, time", or "point of thought, discourse", etc., as, "Li estis cxe mia patro", He was with my father, or at my father's house. "Cxe la momento", At the moment. "Li estis cxe la pordo", He was at the door, "Cxeesti", To be present.

"Apud" means "close by, beside." It applies to place only, as "La knabo staris apud la patro", The boy stood by, or beside, the father.

VOCABULARY.

fundo : bottom. halt- : stop, halt. brako : arm. ramp- : creep, crawl. torcxo : torch. plant- : (to) plant. serpento : serpent. multekosta : precious, statuo : statue. valuable. saliko : willow. aux ... aux : either ... or.

Mi logxis cxe sxia patro. Gxi falis sur la fundon de la maro cxe la rompigxo de la sxipo. Cxe lumo de torcxoj. Brako cxe brako. Kaptis lin kelka timo cxe la penso. Nenio helpas; oni devas nur kuragxe resti cxe sia opinio. Sxi ridis cxe lia rakontado. Cxe cxiu vorto, kiun vi diros, el via busxo eliros aux floro aux multekosta sxtono.

Li haltis apud la pordo. La serpento rampis apud sxiaj piedoj. Kiam li estis cxe mi, li staris tutan horon apud la fenestro. Mi logxis en arbo apud via domo. Sxi plantis apud la statuo roza-rugxan salikon. La apudvojaj arboj.

LESSON 29.

En.

"En" means "in, inside;" when "n" is added to the noun which it precedes, it means "into", as "Kie vi estas? Mi estas en la domo. Kien vi iras? Mi iras en la gxardenon." Where are you? I am in the house. Where are you going? I am going into the garden. "Malamiko venis en nian landon", An enemy came into our country.

VOCABULARY.

Hispanujo : Spain. muel- : grind. humoro : humour, temper. turn- : turn. paco : peace. divid- : divide. pinglo : pin. do : then. nasko-tago : birthday. gxuste : exactly, just. faruno : flour. kvazaux : as if. parto : part.

La birdo flugas en la cxambro ( = gxi estas en la cxambro, kaj flugas en gxi). La birdo flugas en la cxambron ( = gxi estas ekster la cxambro, kaj flugas nun en gxin). Mi vojagxas en Hispanujo. Mi vojagxas en Hispanujon. Kion do fari en tia okazo? Mi estas en bona humoro. Li murmuretis al la regxino en la orelon. En sekvo de tiu cxi okazo. Mi preferus resti en paco tie cxi. Sxia naskotago estis gxuste en la mezo de vintro. Li ekrigardis en la okulojn de la infano. Li estis bela granda viro en la agxo de kvardek jaroj. En la dauxro de mia tuta vivo. En la fino de la jaro. Mano en mano. Enirinte en la vagonon, sxi sidis kvazaux sur pingloj. La greno mueligxas en farunon. Aleksandro turnigxis en polvon. Li dividis la pomon en du partojn.

LESSON 30.

Inter. Ekster. El.

"Inter" means "between, among", or "amongst." It is largely used as a prefix, as "interparoli", to converse; "internacia", international; "interkonsento", agreement; "sin intermeti", to interfere.

"Ekster" means "out of, outside", as "ekster dangxero", out of danger. It is used as a prefix, as "eksterordinara", extraordinary.

"El" means "out of". It applies (i.) to "place", signifying motion from, as, "Mi eliris el la domo", I went out of the house. (ii.). "Chosen from among", as, "Unu el miaj infanoj", One of (from among) my children. (iii.). "Made out of", as, "Tiu cxi sxtofo estas farita el lano", This cloth is made (out) of wool. "El" is used as a prefix, and means "out, outright", or "thoroughly", as, "Elfosi", to dig out; "Ellerni", to learn thoroughly.

VOCABULARY.

kolono : column, pillar. krono : crown. marmoro : marble. uzo : use. figuro : figure. okazo : occasion. muro : wall. alfabeto : alphabet. kanapo : sofa. divid- : divide (something). arto : art. produkt- : produce. viveco : liveliness. interne : inside.

Inter Rusujo kaj Francujo estas Germanujo. Ili dividis inter si dekdu pomojn. Inter la deka kaj dekunua horo matene. Inter la kolonoj staris marmoraj figuroj. Apud la muro inter la fenestroj staris kanapo. Longe ili parolis inter si. Cxe tiu cxi malsano unu horo povas decidi inter vivo kaj morto. En la intertempo inter la paroloj oni produktas artajn fajrojn.

Mi staras ekster la domo, kaj li estas interne. Li estas ekster la pordo. Nun ni estas ekster dangxero. Li logxas ekster la urbo. Starante ekstere, li povis vidi nur la eksteran flankon de nia domo. Li montris eksteren en la mallumon. Mi lasis lin ekstere. La ekstero de tiu cxi homo estas pli bona, ol lia interno.

Li eliris el la urbo. Li estas jxus reveninta el la eksterlando. Kun eksterordinara viveco sxi elsaltis el la vagono. Sxi metis al sxi kronon el blankaj lilioj sur la harojn. Li faris uzon el la okazo. Tiuj cxi nestoj estas farataj tute el tero. Sxi estis la plej kuragxa el cxiuj. Jen vi elkreskis! Li eliris el la dormocxambro, kaj eniris en la mangxocxambron. La esperanta alfabeto konsistas el dudek ok literoj.

LESSON 31.

Sur. Super. Sub.

"Sur" means "on, upon" (touching). "Li sidas sur la kanapo", He is sitting on the sofa. Followed by the accusative (with "n") it means "on to", as "Sidigxu sur la kanapon", Sit down on the sofa. "Influi sur la karakteron", To have influence on the character.

"Super" means "over, above" (not touching). "Super la maro flugis la nuboj", Over the sea floated the clouds. Followed by the accusative it shows motion over and above a thing, as "Li jxetis sxtonon super la muron", He threw a stone over the wall.

"Sub" means "under, underneath". "La hundo kusxis sub la tablo", The dog lay under the table. With the accusative "sub" shows motion to and beneath, as "La hundo kuris sub la tablon", The dog ran under the table.

VOCABULARY.

aero : air. suprajxo : surface. sono : sound. sxultro : shoulder. benko : bench. ferdeko : deck. kato : cat. balanc- : swing (something). lito : bed. frap- : strike, slap. frukto : fruit. influ- : have influence on. genuo : knee. prem- : press. muso : mouse. nagx- : swim. muziko : music. forestanta : absent. ponto : bridge. nobla : noble (quality). sofo : sofa. alta : high.

Mi sidas sur segxo kaj tenas la piedojn sur benketo. Li revenis kun kato sur la brako. Mi metis la manon sur la tablon. Li falis sur la genuojn. Ne iru sur la ponton. Li jxetis sin malespere sur segxon. Li frapis lin sur la sxultron, kaj premis lin malsupren sur la sofon. Mi sidigis min sur la lokon de la forestanta hejtisto. La fruktoplantado devas influi noblige sur tiujn, kiuj sia okupas je gxi.

Super la tero sin trovas aero. Liaj pensoj alte levigxis super la nubojn. Sxi ricevis la permeson sin levi super la suprajxon de la maro. Ili povis sin levi sur la altajn montojn alte super la nubojn. Li staras supre sur la monto kaj rigardas malsupren sur la kampon. Sxi sidis sur la akvo kaj balancigxis supren kaj malsupren.

El sub la kanapo la muso kuris sub la liton, kaj nun gxi kuras sub la lito. Sxi ofte devis nagxi sub la akvon. Sub la sonoj de muziko ili dancis sur la ferdeko. Ekfloris sub sxia rigardo la blankaj lilioj. Sxi subigxis sub la akvon. Sxi suprennagxis cxe la subiro de la suno.

LESSON 32.

Tra. Trans. Preter.

"Tra" means "through", as "Tra la truo", Through the hole. "Tra la mondo", Through the world.

"Trans" means "at the other side, across", as "Li logxas trans la rivero", He lives on the other side of the river. With the accusative it means "to the other side", as "Li nagxis trans la riveron", He swam to the other side of (across) the river.

"Preter" means "past, by", or "beyond;" it conveys the idea of coming up from behind and passing on in front, as "Mi pasis preter via frato", or "Mi preterpasis vian fraton", I passed your brother. The difference between "tra", "trans", and "preter" is clearly shown by the sentence "Trapasinte la arbaron, li preterpasis la pregxejon kaj tiam transpasis la riveron per la ponto", Having passed through the wood, he passed by the church, and then passed over the river by the bridge.

VOCABULARY.

kameno : hearth, fireside. momento : moment. poto : pot. abato : abbot. kaldrono : cauldron, kettle. penetr- : penetrate. vaporo : steam, vapour. bol- : boil (as water boils). hirundo : swallow. turn- : turn (a thing or oneself). tunelo : tunnel. largxa : wide, broad. oceano : ocean.

Li estas tiel dika, ke li ne povas trairi tra nia mallargxa pordo. Sxi rigardis supren tra la mallume-blua akvo. Tra la palrugxa aero lumis la stelo de la vespero. La sonado de la sonoriloj trapenetras malsupren al sxi. Ili traglitas inter la brancxoj. Sur la kameno inter du potoj staras fera kaldrono; el la kaldrono, en kiu sin trovas (or "trovigxas") bolanta akvo, eliras vaporo; tra la fenestro, kiu sin trovas (or "trovigxas") apud la pordo, la vaporo iras sur la korton.

La hirundo flugis trans la riveron, cxar trans la rivero sin trovis (or "trovigxis") aliaj hirundoj. Ili povas flugi sur sxipoj trans la maron. "Kial Hanibalo iris trans la Alpojn? Cxar tiam la tunelo ne estis ankoraux preter." Estas neeble, ke ili estu transirintaj trans la oceanon. Cxio transturnigxis la fundo supren.

Ni pasis preter la stacio. En tiu cxi momento preteriras la abato. Preterirante, mi demandis lin, cxu jam estas la dekdua horo. La muelilo ne povas mueli per akvo preterfluinta.

LESSON 33.

Antaux. Post.

"Antaux" means "before" (time), "Ni revenos antaux Mardo", We shall return before Tuesday, "in front of" (place), "Antaux la domo", Before the house. Before verbs "antaux ol" is used, as "Lavu vin, antaux ol mangxi", Wash (yourself) before eating.

"Post" means "after" (time), "behind" (place).

Care must be taken in using "antaux" and "post" to arrange the sentence so that there can be no doubt as to whether time or place is referred to. "He came before his father," in place or position, "i.e.", in front of his father, is "Li venis antaux sia patro", but if "before in time" is meant, it must be "Li venis antaux ol lia patro" ("venis"). "Li venis post sia patro" means He came behind his father; if we mean "after his father came" we may use "kiam", and say "Li venis post, kiam lia patro venis".

To express "time past," "ago," "antaux" is used, as "Antaux tri tagoj", Three days ago. "Antaux longe", A long time ago. "Antaux nelonge", Not long ago.

To express "in" a time to come "post" is used, as I will come in three days, "Mi venos post tri tagoj". "Post nelonge", In a short time.

VOCABULARY.

pregxejo : church (place of vek- : waken (someone). prayer). bala- : sweep. ordo : order. rauxka : hoarse. ricxeco : wealth. avida : eager, greedy. pasxo : step. ofte : often. pagxo : page. publike : publicly.

Antaux ili staris pregxejo. Antaux tiuj homoj estas inde paroli. Ofte en la nokto sxi staris antaux la fenestro. Mi estas peka antaux vi. Antaux unu horo. Antaux mallonge li vekigxis tre rauxka. Antaux nelonge oni vendis la domon publike. Ne iru, antaux ol vi scias, ke cxio estas en ordo. Mi devos lasi ilin elbalai la cxambron, antaux ol ni komencos danci. Mi estis tie en la antauxa jaro. Antauxe mi neniam pensis pri ricxeco. Estis al sxi, kiel la sorcxistino antauxdiris.

Li restis post la pordo. Iom post iom. Sxi komencis avide legi pagxon post pagxo. Sxi rigardis post lin kun rideto. Post kelkaj minutoj levigxis la suno. Sxi jxetis siajn brakojn posten kaj antauxen. Ni restos kelkajn semajnojn en Parizo; poste ni vojagxos en Germanujon.

LESSON 34.

Dum. Gxis. Cxirkaux.

"Dum" means "during", as "Dum mia tuta vivo", During my whole life. It is not much used as a preposition, that is, before a noun, "en la dauxro de" being better, as "En la dauxro de mia tuta vivo", In (the duration of) my whole life; or the preposition is omitted altogether, as "La tutan tagon mi laboradis", I used to work all day long. "Dum", meaning "while, whilst", is often used at the beginning of a sentence. "Dume" means meanwhile, or, in the meantime.

"Gxis" means "till, until, up to, as far as". "Atendu gxis Sabato", Wait until Saturday. "Iru gxis la rivero", Go as far as the river.

"Cxirkaux" means "about" or "around, somewhere near" (more or less). "Ili ludis cxirkaux la arbo", They played around the tree. "Cxirkaux Majo ni foriros", About May we shall go away.

VOCABULARY.

koncerto : concert. vitro : glass (material). flanko : side. globo : globe. sorto : fate. kolekt- : collect. radio : ray. prepar- : prepare. kupolo : cupola, dome. pes- : weigh (something). rublo : rouble. ekzist- : exist. etagxo : story (of building). pere- : perish. doloro : pain, ache. proksime : near to.

Dum la tuta tago (aux, la tutan tagon) li restis sola. Dum (aux, en la dauxro de) kelkaj monatoj, sxi ne eliradis el sia cxambro. Li dormis dum la tuta koncerto (aux, la tutan koncerton). Dum dauxris la preparoj, li estis gasto cxe la regxo. Dum li veturas sur la vojo al Grenada, en Santa Fe estas decidata lia sorto.

Ili laboradis gxis profunda nokto. La telero de la pesilo mallevigxis gxis la tero. Gxiaj radioj sin levadis gxis la kupolo. Pruntu al mi dek rublojn gxis morgaux. Li laboradis de frua mateno gxis malfrua nokto. Li batalos gxis la fino mem. Ni levadis nin cxiam pli kaj pli alte gxis la kvara etagxo. Gxi ekzistos gxis la mondo pereos.

La regxo venis cxirkaux tagmezo en la vilagxon Reading. Cxirkaux la mateno la ventego finigxis. Estos suficxe cxirkaux dek metroj. Cxiuj kolektigxis cxirkaux la vitra globo. Oni povas rigardi tre malproksime cxirkauxe. Cxirkauxe nagxis grandaj montoj de glacio. Li rigardis cxirkauxen sur cxiuj flankoj.

LESSON 35.

De. Da.

"De" means "of", "from", or "by"; it denotes (i.) "possession", as "La cxapelo de la patro", The father's hat; (ii.), "the agent of an action", as "La letero estis skribata de Johano", The letter was written by John; (iii.), "cause, Li mortis de febro", He died of fever; (iv.), "starting point, from, since", as "De tiu tempo neniu lin vidis", (Starting) from (since) that time nobody has seen him; "Li venis de Parizo", He came from Paris.

"Da" means "of"; it is used after words signifying quantity, when the noun following has a "general", not a "particular" sense, as "Dekduo da kuleroj", A dozen spoons; "Funto da teo", A pound of tea; "Peco da pano", A piece of bread; but if some particular tea, bread, etc., is specified, "de" must be used, as "Funto de la teo", A pound of the tea; "Peco de la pano", A piece of the bread. "La" cannot be used after "da."

VOCABULARY.

placo : place, square. peco : piece. velo : sail. sumo : sum. drapo : cloth. inko : ink. ovo : egg. najbaro : neighbour. kilometro : kilometre. mezuro : measure, bordo : shore. sufer- : suffer. amaso : crowd. signif- : mean, signify. auxtuno : autumn. nigra : black. turo : tower. plena : full. cxevalo : horse.

La lumo de la luno. En la mezo de la placo staris domo. Li povis havi la agxon de dekses jaroj. La tempo de ilia vivo estas ankoraux pli mallonga, ol de nia. Ili sin levis de apud la tablo. Mi pensis, ke vi de tie jam ne revenos. La sxipanoj demetis la velojn. Li deiris de la cxevalo.

Glaso de vino estas glaso, en kiu antauxe sin trovis vino, aux kiun oni uzas por vino; glaso da vino estas glaso plena je vino. Alportu al mi metron da nigra drapo. (Metro de drapo signifus metron, kiu kusxis sur drapo, aux kiu estas uzata por drapo). Mi acxetis dekon da ovoj. Tiu cxi rivero havas ducent kilometrojn da longo. Sur la bordo de la maro staris amaso da homoj. Multaj birdoj flugas en la auxtuno en pli varmajn landojn. Sur la arbo sin trovis multe (aux multo) da birdoj. Kelkaj homoj sentas sin la plej felicxaj, kiam ili vidas la suferojn de siaj najbaroj. En la cxambro sidis nur kelke da homoj. "Da" post ia vorto montras, ke tiu cxi vorto havas signifon de mezuro.

Gxi estas bela peco da sxtofo. Sur la teleron li metis milojn da pecoj da argxento. La lumoj brilas kiel centoj da steloj. Knabo acxetis boteleton da inko. Ili konstruas turetojn enhavantajn multe da cxambretoj. Li donis al ili grandan sumon da mono.

LESSON 36.

Per. Kun. Sen.

"Per" and "kun" represent different uses of our word "with," so care must be taken to use the correct word.

"Per" signifies "by means of"; it denotes the "instrument" by means of which something is done, as "Per hakilo ni hakas", By means of an axe we chop.

"Kun" means "in company with, accompanying". "Li iros kun mi", He will go with me.

"Sen" means "without" as "Teo sen sukero", Tea without sugar. It is used as a prefix to denote absence of something, as "sen-utila", without use, useless (compare with "mal", which denotes the exact opposite; "malutila" means "harmful, noxious").

VOCABULARY.

envio : envy. folio : leaf. sxauxmo : foam, froth. fadeno : thread. fisxo : fish. lud- : play. vosto : tail. pentr- : paint. pentrajxo : painting. flar- : smell (something). regxido : prince (king's son). pel- : drive. princo : prince. kovr- : cover. ondo : wave. cxes- : cease. membro : member. mov- : move (something). tataro : Tartar. kune : together.

Mi mangxas per la busxo, kaj flaras per la nazo. Sxi surpasxis per piedo sur la serpenton. Gxi enkovris la belegan lilion per blanka sxauxmo. La korpo finigxis per fisxa vosto. Cxiuj muroj estas ornamitaj per grandaj pentrajxoj. Per tie cxi, kaj ne per alia vojo, la sxtelisto forkuris. Per kia maniero oni povas veni en la landon de oro? Per tia maniero. Per unu vorto. La stelo Venus ekbrulis per envio.

Sxi volis ludi kun ili, sed kun teruro ili forkuris. Kun kia atento sxi auxskultis tiujn cxi rakontojn! La plej bela el ili estis la juna regxido kun la grandaj nigraj okuloj. Tien cxi alnagxis la virineto de maro kun la bela princo. Kun plezuro. Kun cxiu jaro la nombro de la membroj rapide kreskis.

La tataro restis sen bona cxevalo kaj sen mangxo. Li preskaux sen vivo estis pelata de la ondoj. Ili teksis per cxiuj fortoj, sed sen fadenoj. Li senvorte obeis. La folioj sin movis (or "movigxis") sencxese. Li kreis sennombrajn birdojn.

LESSON 37.

Por. Pro.

"Por" means "for, in order to, for the purpose of, for the benefit of", as "Li acxetis inkon por skribi", He bought ink in order to write. Por is one of the three prepositions used before verbs in the Infinitive.

"Pro" means "for, because of, on account of, for the sake of" (cause), as "Li demandis sxin, pro kio sxi ploras", He asked her, for what (reason or cause) she weeps.

"Por" looks "forward" to the aim or purpose of the action, to that which comes after the action, while "pro" looks "back" to what came before the action and caused it to be done, as "Mi mangxas" pro "malsato" por "vivi", I eat because of hunger in order to live.

VOCABULARY.

ofico : office. vend- : sell. mastro : master. konvink- : convince. kafo : coffee. kontenta : content, pleased. bieno : property. sata : satiated. kauxzo : cause.

Li sin kuracis por resanigxi. Sxi havis multege por rakonti. Li iris en la pregxejon, por fari la konfeson. Por iel pasigi la tempon. Neniu pli bone tauxgas por sia ofico, ol li. Li uzis cxiajn siajn fortojn por kontentigi sian mastron. Por mi estas tute egale, kie ajn mi logxas. Prenu (la pagon) por la kafo.

Li mortis pro (aux, de) malsato. Mi havis tre bonan bienon, kiu estis vendita pro sxuldoj. Pro la cxielo, ne faru tion cxi. Li estis konvinkita, ke li pro si ne devas timi. Pro tio cxi Venus lumas pli forte, ol multaj aliaj steloj. Cxu pro tio, aux cxu pro ia alia kauxzo, mi ne scias.

LESSON 38.

Pri. Laux.

"Pri" means "concerning, in regard to, about", as "Ni parolis pri nia amiko", We spoke about or concerning our friend.

"Pripensi", to think about, to consider. "Priparoli", to speak about. "Priskribi", to describe.

"Laux" means "according to, in accordance with", as "Laux mia opinio", According to (or, in) my opinion.

"Lauxlonge", lengthways.

VOCABULARY.

konko : shell afero : affair, matter. komando : command. honesteco : honesty. eksterajxo : exterior. konvena : suitable, proper, portreto : portrait. respectable. boneco : goodness. songx- : dream. fojo : time. sxajn- : seem, appear.