X.

For it earst sûnt syn tsjinst stie er wer by boer Westra yn ’e terp. In moaije jonge foarsimmermiddei wier it, sa’n ien as de hiele ierde yn stille wille to sintsjen leit yn it oanwinnende sinneljocht, dat net mear delskynt troch in Maitiids-flues mar ek yet net skroeit en barnt yn it ûnmeilydsume strieljen fen syn útlitten krêft, waermens, dy’t de tinzen bliid makket en ljocht, en langjen docht to rêsten oan it hert fen mem Ierde. Hiel stadich en freedsum sylden in pear suvere wite wolkens de blau laitsjende himel foarlâns, weidriuwend nei de heimsinnigens efter de kimen, dêr’t it rûzjen is fen de ûneinige sé en it klokken fen syn útrinnende weachjes tsjin de kearende peallen; in jonge teare gloede, al swierder as by ’t Maitiid, mar net sa djip-grien yette as yn de foldiedige midsimmer, weve stil oer de lânsdouwen en de mantelbeammen fen de pleatsen yn ’t fiere roun. Alles like glêd en bloeijend yn dat trintene ljocht, oant de swarte guds foar de kipkarren en it sike brunige rust fen de raljes ta.

Sjoerd Lolkes stie loai to hingjen oer syn lodde, útpûstend fen it wirk, as it wirk hjitte mocht, de skepmennich dy’t er dien hie. Hy seach om him hinne; der wier fensels nimmen dy’t der erch yn hie. De âldere arbeiders, trou oan de gong fen it wirk biwend, wrotten wirktúchlik fierder, stieken de modder ôf, smieten se yn ’e kipkarren, wachten op it heechst in telmennich oant de lege bakken wer foarriden waerden; hjar prakkesaesjes wieren wei yn it wirk, en om’t er hjoed yette net mei oaren yn it span stie, en sels syn wirk noch siikje moast, foel nimmen hird tsjin him út. Hy tocht oan syn tiid ûnder tsjinst do’t er leard hie de line to lûken, redsum derfor weiwinend safaek’t der in kreweike drige; hjir scoe him dat minder hânsum ôfgean, dizze iene earste dei yet sa’n bytsje, mar den wier er opnomd yn de fêste gong fen it wirk—hy scoe it net mear hâlde kinne safolle to dwaen as er oanstriid hie. Om him hinne djoeide it goudene ljocht fen de sinne, klear en wiid seach er it lân lizzen mei yn ’e fierte de doarpstoer en in mennich wenten deromta, as in swier grien lint omboerde de strjitwei de lânsdou oan ien kant, en it like him allegear ljocht en Sneinsk, mar ’t wier dochs lang net hwet er wol hope hie, grize jounen yn syn lang tsjinstbistean, as er weromtocht oan it libben yn Fryslân en him bisocht yn to tinken ho’t it wêze scoe as er weromkaem.

Hy wier net loai fen bistean, mar hy mirk, hy krige nou al de pest oan dit wirk hjirre. En de âldere maten om him hinne, elts mei syn egen bisletten tinze-geweef oer fortsjinste en wiif en bern, makken it net better. Hy fielde klear det der in spjalt komd wier twisken hjar en him, det er se net mear bigriep. Yn Hollân hie er jonges út ’e Jordaen en oare brânpunten fen stedskultuer wol oanflein by ien fen dy folle heisterings twisken Hollânske en Fryske leger-ienheden, meast it moarns, as it sin nidich stie om de ynkringerich sketterjende réveille en der yn it waskhok lang gjin genôch kranen wieren det al de slieperige jongkeardels hjar rêdde koenen, as mei gauwens der skeldwirden swaeiden tsjin de knauwers en de stiifkoppen dy’t dêr op like weardige wize tsjin ynleinen; en hy wier it grif iens mei de oare Fryske jonges det dy frjemden for gjin stûr to bitrouwen wieren en in smoarch en skunnich soadtsje. Mar like goed hied er mei fen syn bêste frjeonen hawn út dy oerséske steatsboargers wei, en al wist er det men se ek kwyt wier as men se net mear seach, hjar los en soargeleas dwaen, sa oars as de swiere hast wirktúchlike stivens dêr’t er fen bern ôf oan wend west hie, loek him tige oan en naem him mei. Dêr hie er al de opbrûzjende sinnen foars en sterk útlibje kinnen, hy hie de wrâld sjoen en gâns, gâns mear as de stimpers om him hinne fen ealgen, frouljue hiene der for him altiten genôch west en hja namen it dêr almeast net sa krekt, en al hie er mjitte witten to hâlden en himsels yn al syn bûtenwenstichheden nea weismiten, dêr hie it libben dochs for him iepenstien en hjir—dat swijsume ienkennige dwaen fen dy ljue om him hinne, nou en den ris in bidaerd wird dat frjemd en kjel yn de stiltme fen de middei foel en fierders altiten wer deselde, stadige, ûnfornearbere wjirkmjittichheit, it wier him tsjinnich, wers.

It lân doochde oars wol, mar de minsken koe er slite, stune er nidich yn himsels. By al syn moaligens, lyk hja ûnder tsjinst dat hingerige tsjinnige fielen sa treftich bineamden, fielde er him mei de groun dochs ien, dy swiere fette klaei, in glêdde nocht om to sjen, mei it fochtige wiuwende gers dêrboppe. Mar hy hie in ûremennich foartrinne wollen, oant de hege dyk dêr’t men de mar sjen koe en inkelde skippen, en dêr hie er in set lang lizze wollen to dreamen ef as er der sin oan hie, to sliepen. Dat wier er nou biwend en hy koe der net bêst mear bûten, al makke it him faek yet helte bitterder. Dreamen moatte ynhâld hawwe en foarm, en him bleau it in faei skimerich fielen fen haechlike forhopings, dêr’t er sels sa ynlike graech hwet mear klearrichheit oer hie en dy’t him ûntflechten safaek er se neijerby komme woe. Hy hie syn moed net, hy wist sels net hwet er wol woe en alles yn him stried tsjin dy ûnwissens en dy twiivligens yn, syn gestjende libbenskrêft, syn longerjen nei moeisum mar great wirk, syn earsucht en greatskens it meast. Hy wier al lang út ’e rie komd, dizze middei, det er de âldere wrotters om him hinne dêr’t er faek mei sokke goede tinzen oan weromtocht hie, nou yn it djipst fen syn herte lytsachte, det hjar libben him binypt like, mistreastich, lef.

Hja hiene nea better witten. Al de dingen út hjar libben, hjar tsjinstberens, hjar bodzjen, hjar boaskjen en foartbringen, alles wier sa as it wier om’t hja net better wisten, om’t hja nea yn it libben sjoen hienen. Hjar libbenskrêft wier bisletten rekke, finzen, en kwynde stadichoan wei oant se mei kromme rêgen en forwrotten hannen de Sneintomoarns yn tsjerke kamen, mei it wiif mei in smel-silveren earizer en as skoanderst libbenswirk in seis ef tsjien gewearde bern mei fjouwerkante skouders en in skôging as de libjende wolfeart, mar dy’t yntwisken hjar âldene libbenskrêft weislynd hiene en sels sa hjar libben ek wer foartsette scoenen yn oaren, as bisten dy’t jongen to wrâld bringe en sels ta hjar earste fiedsel tsjinje. Fen ’e moarn noch hie er praet mei Haeije Piters, dy’t him in lang en krimmenearderich relaes die fen syn âldst fanke dat skjin útsukkele en do’t er de man sels skôge, miterich en bleek lyk as er him altiten kend hie, hie er moeite yn to hâlden hwet er tocht—in „stommerik, ’t is ommers dyn eigen skild, mei _dyn_ bern kin it ommers net oars”. Hja stiene him tsjin, dizze ljue dy’t fen mankoar slynden en ieten yn pleats fen sels sterk út to bloeijen yn hjar egen geve en ljochte krêft, dy’t hjar joegen op it paed nei libben’s delgong sûnderdet it greate ljocht op ’e hege klingen hjar bineare herten ynfallen wier.

Bang fage er om syn holle, hy tocht om syn egen libben. Nou stie er hjir, mids dy oaren, noch frjemd oan hjar bistean, mar de sleur scoe ek him gripe en smite him yn it tsjuster fen de bislettenheit. Joun scoe Anne wer op him wachtsje en hy hie al oan hjar fornomd hwer’t se hinne woe: se hie mei syn tsjinst in jiermennich op him wachte en seach nou gjin biswier mear om to trouwen, as hja in bytsje hússitter wirde koenen. En wylst er dêr stie en oer de oaren hjar stadich en igael arbeidzjen hinne seach waerd ynienen de wjersin him dúdlik dy’t er yn him rizen field hie, jisterjoun, do’t se, nei in skoft fen sterke jonge wille twisken hjar twaën, bigoun to praten oer dingen fen de takomst en hwet der den nedich wêze scoe. Do hie er lilk west op himsels: in fanke oan it tou hâlde, altyd wer nimme fen it bêste dat se hie, forwachtings geande meitsje en den weromskrilje for hwet dochs fensels spriek, dat ienris dochs komme moast, sa wis as de simmer nei de maitiid en de hjerst nei de simmer? Mar nou bigriep er it better: hy hie syn foarlân ealge, hy bigriep det om it bêste fen syn ljeafde to hawwen, hy him earst jaen moast yn slave-bannen dy’t er forwinske, om’t er frij bliuwe woe, frij om it lok dat der dochs wêze moast for en yn himsels to siikjen.

Hy wier wekker wirden fen syn libjen yn de frjemdte en wist det er net wer ynsliepe scoe. It libben wier great, hy woe der diel oan hawwe, hy woe it alhiel hawwe, yn al syn stoarms fen wille en syn tobrekkend leed, yn syn moeisume striid en ûnwisse oerwinnings. Krêftige, ûnwitten fielings bigounen to libjen yn syn hert, hy wist himsels to stribjen nei in fier frjemd wyt dêr’t er yet gjin namme for hie en dat nimmen hjir forstean scoe, nimmen, nimmen—en hy fielde him frijer en rommer sykheljen yn it witten fen dy iensumheit. Nou stie er wer allinne, jong, sterk en striidber mank dy oaren dy’t er him hommels hiel fier fielde, nou wist er him frij fen hjar en de binyptens fen hjar bistean; hy sykhelle djip en fielde de hiele romte as sines. ’t Libben mocht him sa frjemd en oerstjûr rounslingerje as it woe, hy scoe it treast wêze, hy scoe it meitsje en brekke earder as det it him delslaen scoe. De wei dy’t er gean moast wist er net en hy ealge det hwet er nou fêsttocht as in bislút him wol ris gâns swier wirde koe yn it stribjen nei de útfier, en effen twong der noch wol in binearjend fielen yn him omheech as er tocht om Anne en mear yet om it âld minske dêr’t er by ynwenne, syn beppe,—mar hy fielde yn him de oerkrêft fen de groun en de glâns fen de simmersinne, en wist det syn heechste en bêste stribjen net ûndergean scoe lyk as by de oaren, dêr’t it dageljocht yn de foarmiddei al omdizene waerd.

Syn hâlding wier rjuchter, krêftiger wirden; hy harke nei in ljurk dy’t to jubeljen stie heech boppe de finne njunken hjar. En yn ienen ljochte in nij en sterk witten yet yn him op: det dit allegear moai wier, en hysels ek. En nou wier dat witten oars as it wol west hie ûnder tsjinst, do’t er der great op gyng det gjin fanke langer as in mennich menuten nei him sjen koe sûnderdet se nei hwet bigoun to langjen, do’t er it glânzgjen fen syn eagen en it lokjen fen syn mûle en syn hiele feardige lea wol brûkt hie om haechlike winst to biheljen yn de greate ljeafde-striid, al wachte der den ek wol in oar op him—it wier blidens om himsels en om syn jonkheit, blidens om de klearens fen de himel en de glâns fen it lân, mar it meast om’t hy him dêr sterk en jong to stean wist mids de machtige Natûr, dielend yn hjar driuwen en langsten en dy dochs glimkjend bihearskjend mei syn masterwil. Hy hie himsels weromfoun, hy wist him yn harmonije, ien mei it drege tylkrêftige lân dêr’t er mids de skriele heide en de ûnwennige bosken sa nei weromlange hie. Mar ek wist er det er it net mear tsjinje scoe as slaef, ûntkrêftige en delpinige fen de ienkennige doarpssleur.

„Fordomme” sei er yn himsels, „ik prakkesearje my heal suf”. Hy bûgde syn rêch, en steat krêftich de lodde yn de klaei; wer fielde er syn spieren spannen en loslitten, hy hie weelde oan himsels. Der wier in nije klearens komd yn syn tinken, hy hie syn wearde forstien.

Dy middeis kaem de terpbaes yet oansetten mei in oare jonge arbeider. In lang-opsketten sleauwige jonge like it yette; syn kâlde grize eagen seagen ûnforskillich for him hinne, de smelle mûle mei tinne bleek-readige lippen stie sinlik yn it gielige wêzenleaze antlit dêr’t allinne waer en wyn hwet skerpe streken yn litsen hiene. Syn âlden dy’t mei it skip foar de steger modder yn to nimmen leine, hiene him nei de terp stjûrd om’t er by hjarres oer wier en er sa yet skoan in stûrmennich meifortsjinje koe; loai en ûnwillich bongele er de terpbaes efternei dy’t him moai foars en koart syn wirk wiisde, en dy’t er fen siden oan stie to gloerkjen mei slûchslimme eagen. Do joech er him, tsjinnich en stadich, by in kipkarre oan it wirk, hy stiek de lodde yn de klaei en hifke in telmennich de swierens fen de fracht, as wist er it krekte sifer fen syn heechste krêfts-ynspanning en woe er dy lykmjittich en mei selsume soarch oer al syn stekken fordiele.

Sjoerd Lolkes, dy’t him nou by in mennich âldere arbeiders jown hie en, meinomd yn de rigelmjittigens fen hjar wirk, en him skamjend loai to lykjen by hjar âldere birêstende wirkkrêft, foarser bigoun troch to setten, naem him nijsgjirrich op, sa’t er dêr stie to pielen by syn kipkarre, dreamerich en slûch. Der wier hwet yn de nijkommer dat him oanloek, sa’t er dat ek wol ûnder tsjinst field hie, as er, wikenlang fierder libjend mids âld-biwende maten, in nijen-ien mirkbiet dy’t oan it ûnderdiel tafoege wier, fen hwa’t er den sûnder it sels to witten, in tobrekken forwachte fen it grizige sleur-bistean. Wylst er, ûnder syn wirk wei, de oar tomûk mei de eagen neigyng en him fornuvere oer dy syn tsjinstribjende stadigens, krige er foar ’t fisier det dy de karrebak net fêstset hie mei it slút-izer, sa’t er, as dêr genôch modder yn gearre wier, in moaije kâns makke om to wippen nei de iene kant en de swiere fracht wer del to flijen oer de ierde dy’t him ôfstien hie. De oar hie nearne gjin erch yn, stie hwet om to hingjen en pielde den wer fierder, wylst de karre al oerwichtich waerd en ûnrêstich bigoun to wibeljen. Einlings, do’t de gielige jongkeardel as om syn krêften soarchsum to hifkjen, in moai swiere skepfol delflijde op de modder yn de karre en dy by it opstekken yet in bitroulik klapke joech, protestearre de karre tsjin syn tokoart om omtinken mei in kreakerich lûd, liet hjar maklik op ien side del en hjar fetlike fracht wer weiglide oer de groun.

De oaren seagen effen op fen hjar wirk, formakken hjar in setsje en joegen gnyskjend goede rie. De pielerige jongkeardel flokte mei mear klam as men fen him tocht hie, en stoep nei syn tsjinpartij ta dy’t er wrikkende wer bisocht yn it lykwicht to krijen, det der yet safolle mûglik modder yn biheind bliuwe scoe, mar syn skoerren en triuwen joech gjin byt en der like him gjin oare wei iepen as de karre earst leech to heljen. Sjoerd Lolkes dy’t in skoane kâns seach nou neijer mei de oar yn de kinde to kommen, joech him nou by syn selskip wei en roun nei de oar; dy stie yet yn himsels to fûterjen en to prakkesearjen oer de maklikste wei dy fortretlike tafal wer yn ’t lyk to krijen, en fornaem him net ear’t er him oanspriek.

„’k Scoe my net forskreppe” sei er droech-wei. „Astou oan ’e oare kant giest, scil ik hjir wol. Twa kinne mear as ien. Tonei moatst it ding fêstsette, sa haste tofolle tafal.”

De oar seach him mei syn heal loerkjende heal skrutene eachopslach oan, stie effen yn bistân en sei do in rouwe ûnfoegens, wis det it hjir lije koe. Hy krige dalik gjin biskie; Sjoerd seach him fûl en trochboarjend oan, en mirkbiet mei de foarste eachopslach det de jonge sinlik bidoarn wier yn syn hiele wêzen, en det neat as dat him syn útsûnderlikens en eigenheit joech. ’t Wier in tsjinfaller for him, hy hie tocht en, yn it iensum-fielen fen syn allinne-wêzen mank de âlderen, ek wol ûnwittend forhope hwet oars yn him to finen, mar hy stie dêr by de karre en moast hwet sizze. Om wirden hoechde er net to siikjen, yn tsjinst wier er sok praet biwend en hied er gâns in kar krigen fen soksoartige geastigens, en hy smiet der ien út, ûnforskillich wei, mar net sûnderdet it yn him opljochte det it hjir oars klonk as jinsen en det dêryn in steil wird to dwaen him hjir minder maklik ôfgyng.

Hja hiene dêr mankoar mei foun, lyk as it folle giet mei jonges út it folk dy’t as se hwet sizze wolle oer ynliker dingen en to skruten binne hjar bêste tinken to uterjen om’t se dat nea yn de bûtenwrâld weromfoun hawwe, mankoar’s bitroulikheit forstean yn dingen dy’t in oar rûch en smoarch tahearre. Hja arbeiden dy middeis meimankoar op, beide de loaije kant it neist, en gâns stúnjend oer de ûngaedlikens fen it moeisume wirk yn de sinne, mar oer folle oars wisten hja ek net to praten en hja moasten sa wol faek weromkomme ta de ûnfoegens fen hjar ynset. Sjoerd waerd stilder en stymsker nei’t de oar praetsker waerd; earder hied er him net to goed for soks rekkene, mar as er nou de oar syn wêzenleaze en gloedleaze troanje seach dy’t allinne forloek mei bigearlike fâlden en opljochte fen in bidoarn glânzgjen yn de bleke kâlde eagen, krige er sa’n twingenden wjeraks yn syn maet, det it him kroppe yn de kiel en it him in kearmennich hast swier waerd syn hannen thús to hâlden. Yn de sounens fen syn fielen forstie er it forskeel twisken dat ûnfoege praet hjirre dêr’t de hiele ierde suverens amme en de loft klearens útstriele, en yn de stêdden fen syn tsjinsttiid dêr’t it soldate-bistean èn it stedslibben yn hjar ûntkrêftigjende gearraning hast twongen ta soks, en dêr’t it ek gâns minder djip taestte almeast, bleek-opljochtsjende glimpen fen in fortretlik bistean mear as it wêzen fen de slomjende siele.—

De sinne gyng syn gloede-strieljende baen oer de loft en loek de skaden stadichoan langer. Yn de finnen om hjar hinne dreauwen fammen en feinten it melkfé gear, troch de stiltme hinne roppend allegearre mei itselde lûd mar elts wer nei de toan fen syn egen bistean. Nou, wylst de waermens fen de foarsimmer hjar wer hwet bijoech en koeler loft gearloek oer de fjilden, like de loft hjar yette to suverjen ta in sa ile en ûnwezentlike klearens, det de wirden opklonken yn dûbelde swierens en, sels as it lûd hwet sêfte, as rouwe stiennen skoerden troch it ûnsjenbere webbe fen de jountiids-stiltme. Klear en silverich foel in toerslach dêr trochhinne, gjin spjaltende tiids-fordieling mear mar de ivigens dy’t hearber wirdt yn in silveren toan, opklinkend út it âlde ta wiisheit kearde herte fen Fryslân. Sjoerd dy’t it ljocht mei syn eagen heinde en him ien wist mei de stille klearens fen de foarjoun, as it huverlibben fen de nacht hjar al kindiget troch de igale glâns fen de dei, swige nou en arbeide fierder yn prakkesaesjes, oant de ploech dêr’t er ta hearde, dien wier mei it wirk en hjar ré makke nei hûs to gean. Mei in inkeld wird sei er de oar dei, bliid det er gean koe en allinne de strjitwei rinne nei hûs ta. Yn ’t foarbygean fong er yet hwet op fen it stadige praten fen de âlderen, en ynienen hearde er der nou hwet hiemens yn, forstie er hwet fen hjar ûnwittend mar suver ienwêzen mei it âlde lân dat hjar hiele libben foarmet en draecht en sels syn wirge bodders meijowt fen syn dimmene ienfâld.

Yn tinzen roun er de strjitwei lâns nei hûs ta. Der wier hwet mistreastigens yn him komd dy’t yette forslimmere do’t er de wyn striken hearde troch it rûzige grien heech boppe syn holle en troch it wylge-gûd fen de bjirms; hy fielde him net mear sa sterk, sa ryk as de middeis. Yn syn praet mei de skippersjonge wier it âlde ynbannige aerd fen it folk de frijens fen syn ynliker libben wer oermânsk wirden, en de tinzen yet fol fen de drôvens en de lytsens dêr’t er tomiddei it sleurbistean fen it folk om him hinne yn forstien hie, syn hert yet sterk fen syn wil dêrtsjinyn to fjuchtsjen, al scoe it him komme to stean op alles, socht er twivelridich en ûnwittend hwet it den wêze mocht dat him fen dy oaren ûnderskaette. Ek hja hienen ienris jong west, as him, field as him, hope en wollen as him, mar hja hiene hjar jaen moatten nei de twang fen hjar libben en hjar lân, en neat sei him det it allinne mei him oars gean scoe. Do tocht er werom oan syn weelde-fielen yn de goudene sinne, en hy seach himsels dêr stean, jong, rjucht en sterk, hûndert ûnkleare plannen yn de geast, hûndert ûnwitten ljeafden yn it herte, kearn-formidden fen brûzjend jonkheits-libben dy’t as neat it kearde útweagje scoe mei machtige stoukrêft om him hinne, en hy seach dy brûzjende krêft weirinnen yn de einleaze widens om him ta oant der neat bleau as in amper útdroege saed fol skaed fen krûden en blêdden fen hjerst. Hy biet mei syn tosken yn syn lippe det er dêr in boarjende pine yn fielde, it stoarme yn syn hert, dat djip en lûkend longere nei de sels-forgetten heechtiid fen wrâld’s dûrjende ljeafde.