IX.

De foarste dagen det hja thús wier seach Sjoerd hjar mei ûnwillige eagen oan. Hy woe syn frjeon bihâlde, mei him allinne wêze, der wier yet safolle twisken hjar to trochstriden, nou binammen; mar Esther forliet hjar net as hja nei it birêdden fen it wirk praetten oer dingen dy’t hjar ljeafde hienen, hja wier trochrinnend yn Liuwe syn selskip. Sjoerd koe der net blyn for wêze det der in forstean en ien-wêzen twisken hjar bistie klearder en djipper yette as syn frjeonskip mei Liuwe, hja liken mear fen mankoar to witten en kamen inoar yn hjar wêzen ek tichterby, earnstich en stil beide al wier it dúdlik det op Esther net de flok fen in forhoalen forline woech. Oant nou ta hie it stille greatskens yn him west det er Liuwe alhiel for himsels hie, sa det syn oare sibben yn hûs hjar wisten to kommen yn it twadde plak, det de frjeon de soan neijer stie as syn egen heit; nou nimt de famylje hjar rjucht werom, tocht er bitter, en ik kin wer yn de skimer stean gean. Hy koe net diele yn Liuwe syn stille blidens om de weromkomste fen dat earnstige blau-eagige fanke, hy koe syn egen diel yet lang, lang net misse, en fen de weromslach wier er deis yn it wirk sunich mei it wird tsjin Liuwe, as fielde er him to koart dien.

En in joun do’t er langer as Liuwe for it ôffoerjen yn it bûthús bleau, fielde er him sa delslein det er him foarnaem dizze ûremennich allinne mei himsels to bliuwen en net nei foaren to gean. It wier gâns in bislút en heal en heal fielde er, det er dêrmei gjin rjuchtlike wei bigyng en earder lyts wier as great, mar syn greatskens wier wer sterk yn him riisd, en waerd him oermânsk. Hy krige út syn kiste in pear boeken dy’t er himsels oantúgd hie en bigoun to lêzen, mar hy koe syn tinzen net by de wirden hâlde, der libbe hwet oars yn him, in frjemde ûnklearens dy’t him binearje scoe as er se net utere; yn de dream wei sleepte er de bank nei in herne, det er syn foetten der yn ’t lang oer lizze koe en mei de rêch tsjin de mûrre lynje, krige in stik pompier en in potlead en bigoun to skriuwen hwet yn him opkaem. Ho lang’t er sa siet, wist er sels net; der wier in wûndere freedsume stimming om him hinne en yn him, de sêfte lûden fen it hinne en wer skeuken fen de kij en it swiere suchtsjen, nou en den, fen ien dy’t lizzen gien wier, makken in stil gerûs om him hinne dat goed by syn tinzen foege. Einlings bigoun er to fielen det er net mear allinne wier, yet ôfwêzich mirk er de doar iepen, do seach er ynienen op. Yn de doar stie Esther.

Ynienen seach er ho moai hja wier. Sa’t it ljocht fen de lantearne hjar antlit biskynde, fyn en bleek ûnder it sêft-goudene hier, de wilskrêft fen hjar moaije, bisiele mûle timpere fen de dreame-glâns fen hjar eagen, de holle hwet foaroer nei him ta, efter hjar it tsjuster fen de tsjerharne, like hja oars en mear as in minske. Hy fielde det er ûnrjucht bigien hie, oan hjar, en gyng mei in linige swaei fen syn foetten rjucht op ’e bank sitten, syn antlit, yn itselde ljocht stil útkommend yn de krêft fen syn linen en it striidbere om syn mûle, hwet efteroer, syn blauwe eagen dêr’t it nou krêftich yn glânzge, earnstich yn hjarres, in pear tellen mar. Do fleach it bloed him nei de holle, hy fielde it syn wangen gloedzjend, lilk op himsels en skruten for hwet hja dêr út tinke moast, èn om syn skriuwen dat hja fensels sjoen hie. Do sei er, as útliz en teffens om him in hâlding to jaen:

„Ik tocht krekt oan goede dingen, dat kaem moai út; oars hiene jy my kjel makke.”

„Jy hienen it fortsjinne” sei se, earnstich. „Hwet dogge jy hjir to sitten? hwerom bin jy net by ús komd, as oars?”

Hy tocht eft er bisiikje scoe der for wei to winen, mar hja seach him sa earnstich oan det er gjin heale wierheit út syn mûle krije koe.

„Ik bin der ljeaver net oer” sei er do, „en ik wit net ho lang jy hjir bliuwe. Ik bin dochs ommers mar in frjemde.”

„Dat is net great, sa to praten. As jy sein hiene: ik hie jim net nedich, ik woe de iensumheit, dat wier hwet oars. Mar dit! It is egentlik minder as in ûnwierheit, hwent jy witte wol better.”

„Dat wit ik net,” sei er, yet dwers, mar hy bigoun him slim to skamjen.

„Ik moat jo hwet sizze” sei se ynienen, en gyng nêst him sitten op ’e bank, de hannen yn de skerte. „Jy binne Liuwe syn frjeon, wier? Hy hat my dêr hwet fen skreaun, en ik wier der hiel bliid ta; hy wier hjir fierstento iensum, en foun út himsels de wei nei de minsken net werom. Mar ik tink dochs det jy gjin goede frjeon for him binne, jy fergje him tofolle. Jy witte net hwet er hawn hat, ik ek net hielendal. Mar jy moatte goed en stil for him wêze, dat moatte jy my ûnthjitte; ik ha sa’n noed mei him. As jy in bliedend en woune hart moeten, scoene jy it den noch fierder opdriuwe, ef it to drinken jaen?”

„Hwet jy dêr sizze is skriklik” sei er kjel. „Tochten jy det ik sa...”

„Ik sei it nou miskien hwet sterk, it is mar in rie. Ik wit hofolle jy fen him hâlde, en den is it better sa.”

Der gyng in skoft foarby foar’t er wer praette. Einlings sei er, biswiere:

„It is krekt eft ik ynienen skild op my to rêsten fiel. Ik hie ’t nea sa sjoen, Esther, om’t ik altiten meast om mysels tocht haw. Dêr moat men wol frou for wêze, om sa fen in oar to hâlden. Mar ik mei al myn optwingerij fen mysels, dat forflokte gedriuw ... Ik hie mysels wakker heech, mar der is nou net folle mear fen oer.”

Hja stoep wer oerein, en treau de doar iepen. Hy folge hjar, en yn dy telmennich wier it as wier alles foroare, syn fielen for Liuwe, mar syn tinken oer hjar yette mear. Der hie oerginst mank west, yn it earst, nou wier der in greate blide forearing yn to libjen komd. Do’t er dy joune op bêd laei, hied er hjar byld aloan foar eagen, en it fornuvere him ho earnstich hja wier en biret, en dochs mei in sa ljeafde-rike tearens yn hjar eagen en hjar lûd. Hy moast by himsels sizze det er nea earder in fanke sa sjoen hie, mei sa’n egen en ryk libben, en mei sokke formogens hjarsels to forjitten for hwa’t hja ljeafhie; hja wier mear, sa ûneinich folle mear as him. Liuwe syn sister, Esther, hy sei de namme stil foar him út yn in kleare en djippe frede, wylst de sliep al oer syn eachslidden loek.

Nea is der sûnt ien yn syn libben komd dêr’t er safolle fen leard hat as fen hjar. Hja wier net mear in fanke út ’e âlde wrâld, ien dy’t oars gjin tinken hie as egen ljeaflikheit, jonkheit en it bytsje fleagige fielen dat hja for ljeafde hâldt, hja hie it libben oan hjar ûnderdienich makke, hja regearre oer hjarsels en hjar tinzen mei in kleare ljochtsjende wil; dêrby wier hja ynlik frou bleaun, minder maklik hjar faeks jaend oan ljeafde for in man, mar dêr’t der ien kaem dy’t hja, sels hja, yn hjar tinzen as kening earje koe, einleas en great yn hjar jaen. Hwet de natûr oan de mânljue by de Aysma’s ûntkeard like to hawwen, wilskrêft dy’t it libben bitwingt, op hjar foarholle troane hja, hja wier yn elts wird fen hjar mûle, eltse glânzing fen hjar eagen. Simstiden giet der sa’n frou troch de rigen fen minskheit, en mar inkelden binne útkard om hjar to forstean, mar dy’t ienris hjar dreamen dield hat en wit hwet der libbet efter dy sels-forkeazen ynbannichheit en mei hjar it libben skôge hat, dy syn dagen binne as forklearre fen in iepenbiering en hy forstiet it wûnder fen Ljeafde, lyk hja forskynd is oan de Alden, en inkelde bigenedigen fen letter tiid.

Hja brocht in frjemd fielen fen feilichheit en witten op de ienlike pleats fen de Aysma’s. As fanke hie hja hjar mem jong forlern, hja hie tiden lang triennen glânzgjen sjoen yn heite each dy’t hja wer droegje moast mei tsjin him oan to krûpen en mei hjar hantsje troch syn hier to streakjen; en Liuwe wier dêr, as jonge faek swak en stjûrleas, dy’t honk by hjar socht as it libben him swier waerd en al syn swierrichheit meibrocht nei hjar. En hja treastge as famke, soarge do’t se âlder waerd, wekke as folwoechsen frou. Hja koe memme-wille en -noed mei in hiem fielen forstean, hja wist hwet it wier al wier der neat groeid yn hjar skerte, hja wier ryp yn hjar tinken do’t de oaren yet boarten mei poppe en bisytsjen. Dy tiid, as de jounen kamen det Liuwe, siik, fen koartse to woeljen laei op syn bêd, eang ljocht yn de glânzige eagen, stoep hja ôf fen hjar sliepsté yn hjar nachtjurk, mei bleate foetten, gyng den sitten foar syn bêd, en hjar wang stiif oan tsjin sines, tocht hja om Mem en bea det dy mei hjar oer hjar jonge weitsje mocht. Ier hie hja de striid kennen leard en it leed, en as fanke hie hja sims wirch west, hjar rie ta’n ein det de simmer nea net mei in greate en sterke dei strielje woe for hjar, mar den bitocht hja hwet der fen heit en Liuwe torjuchte kaem as hja net sterk stie, en de lippen kamen yet hwet stiver op mankoar: der moast dochs ien to sjongen gean yn it hôf, en it is swier, bliid to sjongen as alles yn yen skriemt.

Earst letter, do’t hja hjar striid woun hie, do’t hja Liuwe rêdden hie for it libben net allinne, mar ek for hjar witten fen rjucht en greatens, kaem de tiid oan det hja mear libje koe for hjarsels en egen wei troch it libben siikje. Yn in pear jier helle se mei hjar stúdzje yn dêr’t oaren fiif oer dogge, en wer koe hja, tagelyk mei Liuwe dy’t se nou fensels oan himsels oerliet, hjar om utens jaen to learen. Hwet hjar dêrta dreau wist hjasels net klear, mar net follen koene hjar mei learen bilykje, en hja hie in fielen det ho mear se yn hjar opnaem, en de dingen fen it libben bifieme, nammersto mear se letter de minskheit werombitelje koe. Hja libbe dêrfor mei hjar hiele wêzen, yet in skoft yn bislach nomd troch de âlde soargen do’t Liuwe dochs wer stjerrens-siik rekke en syn learen oerjaen moast, oars mei al hjar tinzen by hjar wirk en ho’t hja letter de wrâld it meast ta seine libje mocht. Wol libbe de toarst nei ljeafde sterk yn hjar en bleau hja minske yn al hjar groei en striid, en gâns frjeonen krige hja dy’t mear wêze woenen as dat, mar hjar glimkjen bleau sa stil en frjeonlik det der nea tinzen wêze koene oer hwet oars, en wylst hja hjar herte ryk makke mei alle greats en it ré hold to jaen as der ea in greaten dy’t se ljeafhawwe koe, yn hjar libben kaem, birêstte hja as hja soks sels in dreambyld tocht en iensum miende to bliuwen. Hjar antlit hie de teikens fen wilskrêft en moed, mar yn de klearens fen hjar eagen ljochte de glâns fen in ljeafde dy’t ré is ta alles.

Esther, dû greatste en meast bigenedige, dû scilst my forjaen as ik net mear fen dy siz. Myn stimme is skruten, en net ik bin hwa’t dyn frjemde hillige geheimen trochgrounje scoe. Ek de fûgel dy’t yn stiltme fen moannenacht sjongt is mar in feal lichumke mei lyts forstean by de greate kleare wijing om him hinne, ek de wyn dy’t de weagen sjongen docht tsjin de núnder-ich, bidjippet it keine libben omlegen net. Noch stiestû fier fen ús, heltinne fen nij libben, mar inkelden mank ús scilstû de krânse lizze op it hier. Mar wy kinne dy riede en ealgje oan it libben om ús hinne, en dêr’t de strider him in wei wrakselet nei de takomst en him út ’e twang fen it hjoeddeistige bifrijt, dêr komstû him ljeavjend tomjitte, dû dy’t de ljeafde bist as iepenbiering, biwekker fen it heimnis, mar dy’t sels it heimnis ken.

Sûnt Esther hjar wirden kaem de âlde bitroulikens twisken Sjoerd en Liuwe net wer. Beide kearden hja yn ta de stiltme, Liuwe nei syn biwende fierten dêr’t allinne Esther nou mei dimmen trêdden ta neijere, Sjoerd ta in djip en siikjend tinken oer it frjemde dat west hie. Hja bleauwen as frjeonen meimankoar omgean, mar praetten oer djippe dingen allinne as Esther yn hjarren selskip wier, en mijden it inoar folle oan to sjen. Yn it bigjin wieren der jounen det Sjoerd der yet great leed fen hie en bitter yn himsels tocht det sels dit blinkje ljocht him forgind wier, mar frjemdernôch wier it him lichter to fornearen as er mûglik tocht hie, as immen him dit in wikemennich earder sein hawwe scoe. Syn fielen dat yn it bigjin opdreaun waerd troch hiel de ûnbihearske krêft fen syn jonkheit, sûnderdet er itsels yn twang to hâlden winske noch formocht, forstille ta in tear meilibjen yn syn frjeon syn wêzen mei dêr mank hwet meilijen, fielen lyk as men hat for ien dêr’t men fen hâldt en dy’t men yn soargen sjucht.

Hy tocht nei oer dy forearing dy’t er sels net bigriep, en de dizen fen it ûnforklearbere waeiden útien en hy bigoun to sjen. Fen syn jongesjierren ôf hied er stoarmich socht nei ien dy’t libben en striid mei him diele koe, dy’t him treastgje scoe as er wirch wier, him witnis jaen as er twivele, ien dy’t him trochgroune yn syn djipste wêzen; dat wier hiel syn bihoef oan ljeafde. Sa’n ien woe er nêst him yn syn swier mêdzjend bistean, sa’n ien allinne hied er weardigje kinnen opnomd to wirden yn syn heechst en hillichst jaen; nimmen dy’t troch bigripen al net ien mei him wier, scoe yn heechste ûren ien bliuwe kinne mei him hwaens wêzen alle wrâldske krêften wearstie, dy’t ek by de greatste stoarms fen ljeafde ûnforwrigber himsels bleau, himsels nea forlear. Yn libben en folle mear yet yn tinken, hied er himsels frijfochten fen alle bigryp dat twisken de minsken biwend is; en it iene det hy folslein frij stie fen hjar tinkwize, makke him ta in útsûnderling, in frjemden-ien, in wyld. It wie’ wier, hy hie de mienskip fen de minsken forlitten, hy stie dêr, allinne yn de wrâld, sûnder de biwende seden, sa’t God him skepen hie yn syn wêzen, striidber, wyld, greatsk en hiel, hiel iensum.

Hy wist det de striid om in forsteander to winnen, syn libben sels ta’n ynset hie. Hwet hie hy oars, hwêr hied er oars de genede winne kinnen fen de krêft, dy’t sterk makket ta iensumheit? De tsjerke sei him neat, de sêfte dildzjende Christus wier him, stoarmer foar alles en yn syn striid jubeljend fen langst nei oerwinning, gjin egenheit fen it hert; gjin machtich tsjûger yn kinst ef witnis makke him út ’e skiere ieuwen los om it wird klinken to dwaen oer syn twiivlige wei, noch wier him it ideael fen de Minskheit dat alles oerljochtet, iepenbiere. De bifrijing moast komme fen de minsken om him hinne, de flok fen syn iensumheit moast tobritsen, ien, ien moast de klibers forlitte en nêst him, de iensume, stean, ien dy’t libje koe mei en njunken him yn djip folslein forstean—yn skôgjen en witten in gelikense, ef, mocht God it jaen, in greateren sels.

Do wier er gien en hy hie de frou socht. Men libbe op ’t lêst as minske, eltsenien gyng dy wei, it spriek det hy, nei de jierren wol, nei geast yet lang net folwoechsen, itselde die. Hy hie socht, sims himsels foartsjoend det er foun hie, sims himsels wysmakke det it dy wei dochs út moast en det er him den mar skikke moast nei de oar hjar bistean, en al syn skynwinst wier wer forlern gien. Hy wist de ljeafde-forbjustering fen tûzenen, yen weidriuwe litte, eage-blyn, nei oanwâljende driuw fen stjerlike sinnen, forjitte det men skepen wier as God’s bern, alle tinzen fen yen weidwaen det der yn de ûre fen it jaen sels al gjin oanklachte tsjin yen riist; hy wearzge dêrfen. Hy wist it dêrhinne libjen fen yet ûneinich mear: djip, djip yn it herte witte det de twa net wirden binne ta ien, det de ienlings-ienlikheit bleau, dochs fredich en yen skikkend njunken mankoar dêrhinne libje lyk as men yen ek by bûtensteanders skikt, en den, by dy ôfstân yn it djipste, yet de godslasterlike oerjefte fen de saseine folsleinens, dy’t ljeagen wirden wier; hy forachte it. Hy hie roppen oan de himel en frege oan de séën, en it bleau stil en leech allegear, en de fammen dêr’t er mei forkearde, gyngen, en der kaem eangst en fortwiveling oer syn hert.

Do troch dy glei-tsjustere ûnwaersloft, de wearljochtflits, ien tel it wrâldal yn ien stjerlik ljocht, hommels, ûnforwachte. En do’t er ta himsels kaem, stiltme fen nijs, oantinken, sêftste mar for in jong minske ek wreedste fieling, iensumheit. Ofstjerren fen hiel it âlde bistean, in nije krite mei nije minsken, dêrtwisken hy, yet jimmer mei syn âlde greate need. En út dat nije formidden ien nei foaren kommend dy’t dy need like to nimmen, ien dy’t him forstean moast, troch de adeling fen syn leed ef de wijing fen syn kinstnerskip mear as de oaren, syn treast en rêdding dy’t er biwarje koe, de earste, iene kear fen syn libben. Hy kaem nou to witten, en hy skamme him net mear nou’t er alles bigriep, det er syn frjeon ljeafhawn hie. Hy skrille yet nou’t de wolkens fen de striid en de ûnminsklike swierens dy’t dit forstean oer hjar brocht hawwe scoe, syn tinzen oertsjusteren, en kearde him fensels nei it sêfte streamende ljocht dêrfoaroer, en Esther hjar eagen skynden yn sines.

Do learde er forstean det de lêste swym fen de need fen him weinomd wier. Sêft en rêstich sloech syn herte nou’t er by himsels sei det syn iensumens tonei gjin needlot mear wier, stil en klear bleau it yn him do’t er to witten kaem det er hjar ljeafhie. It wier net nedich it to sizzen, net ienris det hja it wist, it wier goed sa. It djipste fen syn hert dat tsjuster bleaun wier oant nou, waerd forkleare. Safaek syn eagen hjar seagen, safaek er hjar wirden hearde, sa klear as silveren klokkeslach yn stille simmerjoun, glied it ljocht djipper yn him del, syn eagen wounen de tearens fen lang lyn werom, as mei de Maitiid bigoun alles yn him to bloeijen hwet forhoalen west hie yn de ierde, in wûnder wier him bard. Eltse dei riet der in nije greate skoer yn it webbe fen de iensumheit dat him syn hiele libben oerditsen hie, eltse dei helle er de libbenswyn djipper yn en hy dy’t himsels loswraksele hie fen de minsken, waerd nou bifrijd yn himsels. Hja moasten it oan him merkbite, tocht er, hy koe net mear deselde iensume en faek forbittere swalker lykje fen eren.

Mar hjir bleauwen syn tinzen by stean. Ho’t er hjar learde ljeaf to krijen, oare ljeafde as hjar kleare frjeonskip forhope er fen hjar net. Hy fielde det immen as hja net seach nei stân, mar sa ûneinich folle mear as dat skaette hjar. Hja wist, koe it libben, hie hjar striid woun; yn him libben wylde krêften dy’t fier wieren fen hjar frede. Hja libbe as ien fen dyjingen dy’t de minskheit learing en iepenbiering binne, hy wier der amper oan ta it earste fen hjar witten to forstean. Hja koe wis gjin egen langsten mear hawwe, for him wier to libjen for frjemden in wird bleaun. Hja wier de ljeafde dy’t hjar djippe stiltmen spraet oer alle dingen fen it ierdske, hy it libben, dat spegele yn de hillige saden, mar net dêrfen drinke doar. Ien great lok wier him foarbihâlden: to fielen dat ûnder de hilliging fen hjar omgong al hwet oan him klibbe út earder tsjusterer tiid fen him ôfliet en det er as fensels syn eagen ôfkearde fen dingen dêr’t er earder ûnforskillich oer hinne gien wier—dêroan wist er det syn eagen nou goed waerden en hy net mear bleau hwa’t er west hie.

Sa gyng dy winter foarby en der wier in goede stille frede twisken de trije minsken dêrre. Hja mijden it to praten oer hjar fielen for mankoar, mar beide, Liuwe en Sjoerd, sochten nou Esther it meast. Hja mirk it klear, en it joech hjar in stille blidens, earst om’t hja it sa better tocht for de oaren al hie hja bliid west ta dy hjar frjeonskip, letter ek om hjarsels; hja hie mear oan de twa hjirre dy’t hjar moaiste tinzen dielden, as oan it machtiger selskip dat hja wol yn Hollân hawn hie, dêr’t hja faek tsjin yn stride moatten hie om it ideael dat hjar foar eagen stie, fen dy oaren earbiedigjen to dwaen. Ek hja, nei de droktme fen dy omgong en hjar ynspande stúdzje, foun rêst op de pleats op ’e romte en ûndergyng in tiid fen fornijing en sims miende hja det hjar neat mear ûntbriek. Oant hja, ienris, in stille iere-Maitiidsjoun do’t Liuwe spile hie en hja hwet nei to dreamen sieten en yn ienselde tinzen en wijing dielden, hwet foaroerbûgd foar it finster en útsjend nei it grien útrinnend hôf sêft foar hjar út sei: „Der moat in great lok wêze yn de wrâld...” Hja sei it as yn hjarsels, de oaren swigen en hja sieten wer stil, mar Sjoerd hie syn eagen net fen hjar ôf, en in nij great tinken waerd yn him wekker, dat it waerm makke yn syn hert.

En de oare jouns socht er hjar yn it hôf dêr’t er hjar wist, for it earst sûnt dy foarste joune wer mei hjar allinne. Hja seach him kommen, efter de beammen dy’t it foarhôf fen it apelhôf skaetten oant er de strewellen dêrtwisken fen siden sloech en yn deselde romte stie as hja. Hja seach him oan hwet er freegje scoe ear’t er hjar joun sein hie en bûgde hjar holle foaroer oer de bloeijende heester dy’t hja fol jong en sterk libben seach; hjar herte sloech lûd, hja doarst net sjen nei him, sa’t er dêr foar hjar stie, swijend, moai en sterk yn syn blauwe boereklean, syn kleare eagen glânzgjend fen de joun en fen forhoping, de linen fen in swier en stridend libben beitele op syn antlit. En yn hjarsels tocht se: „dizze is dy’t dy komt to nimmen út dyn libben fen dreamen en ideael om dy to setten yn sines, om dy dielen to dwaen yn syn bistean” en hja leaude yn him en hie him ljeaf. Mar tagelyk forriisde der folle oars foar hjar geast en hja fette det ek it greatste lok hjar net lyts meitsje mocht foar hjar ropping oer.

Hy socht nei wirden, mar wist neat út to bringen; hy kaem nêst hjar en sloech syn sterke earm om hjar skouder. Hja niigde hjar yet hwet djipper, skoerde in bloeijend takje ôf en stiek it oan syn kile; do metten hjar eagen sines en stil seagen hja in telmennich yn mankoar. En sa, tsjin him oan en mei de ljeafde yn hjar eagen, bleau hja sterk en sei hja him lústerjend hwet nedich wier: det hja nou wist fen him to hâlden mar det der oare dingen west hienen yn hjar libben, det hja tocht hie in ropping to hawwen yn hjarsels en tiid hawwe moast ta klearrichheit to kommen. Hy lies de wirden fen hjar mûle en liet hjar yet net los; it stried forheftich yn him, syn slieppen bounzen. Effen niigde hja de holle as wachtsjend; do, fielend det syn earm op hjar skouder rêsten bleau, sloech hja hjar eagen wer yn sines en sei stil: „Scoest nimme wolle ear’t ik der ré for bin?” Do seach er foar him del en liet hjar frij, hja knikte him ta.

Effen stiene hja der yette yn it hôf, swijend; koel striek de jounsigen oer hjar hinne. Do seach hja him oan, lokkich, en sei: „Liuwe wachtet. Giest mei?” Mei in frjemd fielen om syn herte, great lok en ûnneambere forearing, folge er hjar; by de strewelle-mantel bûgde er de twigen hwet fensiden en liet hjar trochgean. Mei hastige trêdden roun hja op ’e pleats ta; hy folge stadiger, in pear bledtsjes yn ’e hân dy’t er fen it strewel ôfstrûpt hie. Alles wier frede yn him, yet nea wier de ljeafde sa ta him komd. Efter tsjustere it hôf; de moanne stie fensiden oer it lân, yn it west wier it ljocht fen de dei yette. Hy tocht om de simmer dy’t komme moast, en fielde triennen twingen yn syn eagen.

De oare moarns wier Esther yntiids dwaende mei de blommen yn it hôf. It jonge grien fen de beammen weve fyn om hjar ta, ljochtgoud lei der yette in iler glâns oer hinne, de wyn striek koel hjar antlit foarlâns en alles om hjar hinne skeat omhegen, tilde him nij yn de sêft delsigende gloede. Hjar antlit stie earnstich, hwet ûnrêstichs libbe yn de kleare blauwe eagen, bytiden trille der hwet om hjar mûle. Hja wist sels net hwer’t it fen kaem, mar hja hie dy nachts ûnrêstich sliept, en nou, mids it stille fine ljocht, bleau hwet skadichs hjar by, in frjemd weagend fielen, dat hjar ûntrêstige en dêr’t hja hjar omdôch tsjin forsette. Hja seach om hjar hinne, in kearmennich, as forwachte hja eat to sjen dat hjar de reden fen hjar fielen forklearre, mar der wier neat as gemûs fen it fûgelgûd yn de beammen en risseljen, hiel fyn, fen de wyt en roaze bloeijende heesters; hja bûgde hjar wer oer hjar wirk, en forwûndere hjar.

Yn de opkeamer spile Liuwe, hjir yn it hôf ûntkaem hjar gjin klank. Hja hie der in skoft ôfwêzich nei harke, do, ynienen, rjuchte hja hjar krêftich oerein, en harke skerper. Nou’t hja der acht op sloech, waerd hja wis det krekt de fioele dat frjemde ûnrêstige fielen yn hjar wekker hâldde. Hja droech it net langer, lei hjar blommemês del en joech hjar nei in bank dy’t deun dêrby stie, tsjin de mantel oan. Hja wier der wis fen det der hwet yn dy muzyk libbe dat hja nea earder heard hie, hwet sa djip ynkringends det it alles yn yen wekker makke; de stream wier net woelich noch lûd, mar ûnkearber fielde hja hjar meitwongen, de hân foar de eagen as doarst hja de ein fen de feart net sjen. Dit wier gjin spyljen lyk hja fen Liuwe wend wier, hjir libbe, yn de skyn fen frede, sa hwet tsjusters en ûnneambers yn det hja omdôch bisocht der mei hjar tinzen boppe út to kommen. Hommels weage de stream tsjuster en wyld op, ûnlijige nachtlike geasten songen dêr trochhinne, de loft fortsjustere foar hjar eagen, in great swier skaed strûsde neijer. Hjar eagen glânzgen fen eangst, hjar hert bounze, hja naem de hannen gear yn hjar skerte en twong de eagen omhegen, nei dêr’t de blauwens wêze moast fen de Maitiidshimel. Do roun der in siddering oer hjar antlit en hja briek út yn gûlen, wyld, hertstochtlik, wis det der in frjemd leed njunken hjar stie; mei in skoftke bisocht hja to gean, nei de pleats ta, hja wier as forlamme. De muzyk wier ôfbritsen yn in pear grille wanlûden, hja gûlde, gûlde.

Nei in skoft, yn hjar eangstkramp in ivichheit, hearde hja hjar namme neamen; Anke kaem op hjar ta, dwers oer it grien hinne, rimpener yette as trochstrings, hjar antlit triljend fen oandwaning. Nou’t hja foar in meiminske oer stie, net mear allinne wier mei hjar leed, wer wist hwet der fen hjar ferge waerd, fielde hja hjar ynienen wer oerbrocht yn it libben, wraksele hja maklik hwet fen hjar selsbitwang werom. Yet foar de oar prate koe frege hja it: „Moeike, Liuwe ... hwet is der mei Liuwe?” Anke slokte in kearmennich. „Moatst dalik meikomme, Esther” sei se moeisum. Dalik joech Esther hjar oerein, yet ienris, mei in snok, seach hja it hôf oer mei syn fyn fris maitiidsgrien, syn blossumjende strewellen en ljocht-gouden glâns, do kearde hja hjar ôf fen de sinne en roun nei de pleats, hird det Anke, griis en mêd, hymjend efteroan kaem.

Liuwe laei, bûten westen, deadsbleek, op in grien-tripen rêstbank dêr’t Anke en de faem him mei lijen op tild hienen; de moarnsinne foel ta it sydfinster fen de opkeamer yn en liet syn blekens yet deadliker útkomme. Esther knibbele nêst him, fielde syn polsslach, makke syn klean los; do hiet hja de faem dy’t dêr forslein by stie, hjar wetter en doeken to bringen. Tsjin Anke dy’t nei hjar stie to sjen as scoe fen hjar Liuwe syn libjen ôfhingje, sei hja: „Dokter moat dalik komme, en Heit en Sjoerd dalik fen it lân roppen. Soargje det alles deastil bliuwt, ik moat hjir gjin lûd hearre. It hat noch nea sa slim west, wy moatte ús ré hâlde for de skieding, moeike.” En do’t Anke yet twiivlich stean bleau, der oan ta út to boarsten yn triennen: ,,Earst dwaen hwet ik siz, moeike. Ik haw al tofolle tiid mei skriemen forlern.” Hja treau hjar sêft de opkeamer út en knibbele wer del by hjar broer, kâlde doeken oanlizzend en fornijend, mei al hjar sinen libjend yn hjar wirk, hjar eagen net fen syn antlit ôf, sims yet stridend om hjarsels to bihearskjen as hja tocht om dy jierren fen hjar famkes-tiid, as hja nachten sa sitten hie oan syn sliepsté, hiel hjar herte yn bidding det er bihâlden bliuwe mocht. Nou bea hja net mear, djip yn hjarsels forstie hja det it bislút oer syn libben fallen wier, únôfkearber. Hiel dy deis wier it hjar as wier hja net allinne mei Liuwe, hieltiid tocht se om hwa’t se nea kend hie as yn fiere skimen fen oantinken, hjar Mem, en der libbe in frjemde hillichheit om hjar hinne.

Tsjin de joun kaem Liuwe by. Sjoerd en hja wieren allinne yn de keamer, hja nêst it bêd, Sjoerd foar it finster stoarjend nei de joun hwaens brede sêfte goudgloede allinken forblikte en weiwaerd; djip yn it west lôge it reade hert fen de dei yette, dêr’t de pleats laei kaem it nachttsjuster al oan. Esther hie hjar eagen net fen Liuwe ôf en oan de sêfte trillings fen syn antlit mirk hja det er dalik de eagen opslaen scoe, mar hja doarst neat sizze en foun de rêst him oan to glimkjen as wier der neat bard do’t er ta himsels kaem en om him hinne seach. In skoft laei er roerleas om him hinne to sjen, allinne lei er syn iene hân op Esther hjarres; en de frede fen de joun, yn ûnforweechlike stiltme fen skieden, blonk ek yn syn greate grize eagen dêr’t Esther alle kleuren yn kommen en gean seach, al nei de aerd fen syn tinzen.

„Sjoerd moat hjir ek komme” sei er do. „Ik moat jim hwet sizze. Kinst my hwet opstoelje, Esther?”

„Ja” sei se, „ast ûnthjitte wolst hiel rêstich to bliuwen en dy stil to hâlden sa gau ik dat siz.”

Hy glimke en seach nei Sjoerd dy’t tichterby kaem; oan syn eagen wier it gûlen mear to sjen as oan Esther hjarres, dy’t hjar frede al wer weromwoun hie, yn it witten fen hjar moatten. Sjoerd like wirch, de greate ûnforwachte smerte dy’t nei de iene joun fen syn lok sa gau oer him delslein wier, hie skaed fen soarch en linen fen leed oer syn antlit litsen, hy gyng hwet foaroer en syn hannen trillen. Do’t er Liuwe einlings oanseach, wier der safolle forsleinens yn syn wêzen det sels dy yn syn need in bihoef yn him opkommen fielde om him to treastigjen en him taglimke mei de eagen. Mar dalik dêrop tocht er om hwet er hjar yet sizze woe, en effen loek syn mûle pynlik gear. Do’t Sjoerd al siet, wachte er yet in skoft, mei de eagen hjar foarbysjend nei bûten as socht er ljocht for syn tinzen. Do fielde Esther det syn hân hjarres mei yet hwet mear klam effen omfette.

„Ik moat jim hwet hiel bitters sizze,” bigoun er. „Ik haw der altiten yn mysels mei omtôge, it hie mysels sa tsjuster makke det ik nimmen’s libben der mei bidjerre woe. Mar nou’t ik wol gau gean scil kin ik it net mear allinne hâlde. It is krekt as kin ik it nou fen my ôfdwaen, en as kin ik den wer sa wirde as ear’t ik dat wist. En it scil nou gjin skaed mear twisken ús bringe, ik gean nou dochs.”

Hy spriek yet stadich, siikjend noch, heal tsjinstribjend as om syn heimnis dochs yette to biwarjen. Hy wachte, en stried syn lêste striid ear’t it swijen briek. Do’t er wer bigoun praette er fêster, as ien dy’t wis is fen himsels en syn wirden.

„Ik wier as jonge tige ienselvich. It kaem net fen myn omkrite en opfieding, Esther hat altiten sinne nei my tabrocht. Mar it laei djip yn mysels, it wier myn aerd. Ik wier net sterk, fen lichum net en ek net oer mysels. Der skriemde altiten in djip en stil leed yn my en ik koe it net oerwinne. Hiel fier wei seach ik it ljocht wol en it like my hiel moai, mar op it plak dêr’t ik stie bleau it tsjuster, sims nacht mei wylde spoekbylden dy’t my riedleas makken, meast it stille twiljocht fen wémoed. It is net moai sa jong to wêzen. Ik woe wol oars, mar ik koe net foarút komme, ik wier machtleas.

Hie Esther der net west, ik wier deryn bleaun. Mar hjar ljocht dat altiten om my hinne wier makke det ik gjin nocht oan myn wémoed en tsjusterens hie, det ik se fielde as sûnde. As hja hjar earms om my hinne hie, huvere ik fen mysels, sa’t ik wol west hie. Sims tocht ik sels det ik ienris yn dy ljochte kriten nêst hjar wêze koe. Se wier myn sinne en ik stie op in skadich en wiet plak, mar hja patte alles yn my iepen, en al hie ik faek hekel oan mysels, ik forstie dochs det it libben moai en great wêze koe. Ik haw wol oerginstich west op hjar frede en hjar witten, mar sa oerginstich to wêzen is soun, dêr komt men fierder mei.

Do’t ik om utens wier en ienlik mids frjemden, haw ik dêr in frjeon krige dy’t hast noch mear for my wier as Esther. Ljeafde, sterke greate ljeafde haw ik for my nea hawn, en ik haw sjoen det hwet de minsken sa neame for de greate helte ynbylding is en selsbitsjoening. Ik hie God ljeaf, dy heechste ûnfetbere krêft dêr’t alles út forriist en yn forsinkt, minsken foun ik mar sa’n bytsje fen Him yn werom. Mar do hie ik dochs in frjeon dy’t my tige nei wier, hwent hy hie Esther hjar frede en wier great, en dochs wier er troch myn striid gien, en dat bimoedige my sterk, hwent do tocht ik dat ek to birikken.

Ik leau net det it moai wier mei my om to gean, ik moat faek stymsk en oerginstich west hawwe. Ik wist det ik trou wêze scoe, altyd, mar miende sels neat jaen to kinnen en tocht det er de ien ef oare dei bigjinne scoe him fen my ôf to jaen; as dat tinken der wier, forbittere it my, oars wier ik lokkich en tankber. Hwet ik dy tiid krekt fielde en forhope kin ik nou min mear sizze; it is in moai stil lân yn in tsjustere woastenij en it leit nou sa fier efter my. Ik wier net allinnich lokkich, mar ek greatsk, hwent myn frjeon wier sa’n ien as de wrâld ljocht meitsje mei hjar witten en krêft, hy gyng heech twisken de oaren en ik dielde yn al syn plannen en stie nêst him yn syn wirk. Dat wier de greate tiid fen myn libben.”

Hy hâldde effen op, as ien dy’t nei it jounljocht sjoen to hawwen yn it West, in telmennich de eagen slút ear’t er se de nacht takeart. It wier hiel stil om hjar hinne. Esther hearde Sjoerd syn swier triljend sykheljen en bigriep det der ien wier hwaens herte yet mear bounze yn dit wachtsjen as hjarres.

„Wy wieren altiten bymankoar, for my wier der oars ek neat as syn wirk en myn frjeonskip; ik libbe dêr sa yn det it wol opfalle moast. Hy hie folle oerginst wekke by de oaren, en hja hiene net folle wapens tsjin him. In joune, do’t ik in pear wirden opfong fen in petear dat ik net hearre meijen hie, mirk ik det hja minne dingen fen ús fortelden. Der sloech in dof en wé fielen yn my del as deadseangst en in greate hate det sa grousum skeind waerd hwet myn iene blidens útmakke hie. Ik hie in moart dwaen kinnen, mar roun fierder yn ’e sûs, amper mear wittend det ik libbe. Do’t ik it him nei folle striid sei, en my ré makke for de skieding, lake er; hy fielde him sterk, forbea my to gean, boun de striid tsjin hjar min tinken oan. Ik hie sûnt gjin rêstige ûre mear.

Ik kin de ilinde fen dy tiid net mear sizze, mar ik seach foar myn eagen det er forlear. Faek haw ik him bisward det ik gean scoe; alles twisken ús wier dochs bidoarn; hy wegere, sei det er dalik in oar nêst him nimme scoe as ik forkeas to gean, sette de striid troch, mar der kaem hwet hirds om syn mûle. In moarntiid do’t ik nei him tagyng mette ik by de doar in moai bloun fanke, dat my oanseach mei eagen fol hate en do yn triennen útboarste; do’t ik by him kaem seach ik det de ring fen syn finger ôf wier. Dyselde jouns wier der gearkomste fen de club dêr’t hy de lieding oer hie; by de stimming keazen hja, sûnder útliz, mei greate mearheit in oar. Ik doarst dy jouns hast net by him weigean, en roun mids yn ’e nacht nei syn hûs; it minske dêr’t er by ynwenne, wier foart en ik hie in kaei. Ik foun him yn syn keamer tsjin de flier, bloed oan de holle; hy hie him deasketten.

Hwet der do yn my bard is kin ik mei wirden net sizze. Mar for my wier it in moart, en der wier in skildige; dy skildige wier God en de wrâld mei-ien. En der is sa greate hate yn my to libjen komt, hate yn al it bisteande, det it neamen dêrfen yet as fenyn op myn tonge barnt. Lokkich waerd ik deasiik sa’t ik in tiid lang net mear tinke koe. Mar it tsjuster hie my yn ien slach nomd, do’t ik better waerd wier ik krêftleas, mar yn myn ûnmacht yet haetsjend. De earste kear detstû dy oer my hinne bûgdest, sloech ik dy Esther, en allinne de smertlike ljeafde dêrst my mei oanseachst, makke det ik my fen dy kearde en my snokkerjend yn myn kjessens goaide. De sûnde fen de wrâld twong my ta de sûnde fen de haet. Det wy dêrtroch beide skildich stienen, haw ik earst folle letter sjoen. Jim scille nea witte hwet it is sa to libjen det eltse minske dy’t men sjucht yen mei deadlike hate bisielet, det men de sinne fen de loft skoerre woe en hjar dôvje yn de ôfgroun, de sé opswypkje en it minskdom dêryn wrakseljend forsinken dwaen.

Nou fiel ik my dêrmei skildich; ik haw leard det de wrâld forlost wirde moat. Wier ik sterk, ik scoe nei hjar tagean en for neat as hjar heil mear libje, net út ropping, mar om myn boete. Der is earmoede en ilinde, en bûten it jild is der laster en skande, en hja binne to forstean. Mar den moat de minske libje sa as nou yet mar inkelden. Net as dy’t hjar útforkeazen neame en yn hjar dwaen iepenbierje hja it ôfstjitlikste fen de sûnde-wrâld, mar as hja dy’t gjin egen bilangen mear hawwe njunken Minskheit hjarres. Mar ik bin straft, ik scil myn skild net boetsje meije...”

Hy bigoun wer to hymjen, in bange glâns ljochte op yn syn eagen; Esther sloech hjar earm om syn hals en lei de oare hân op syn foarholle. Do sei hja stil: „De skild dy’t dy nou biswieret, dy nimme wy op ús. Wy scille hjar boetsje lâns de wei dystû sein hast; der is gjin oare. Kom ta frede, oer de ûndergongen hinne ljochtet de moarn. Mei ús libben jimmer sa wier wêze as dines, de striid hat dy lottere.”

Yet in toarn sieten hja sa, hy mêd efteroer yn syn kjessens. Do gyng Esther oerein en joech hjar nei hjar piano; as in dream fen hillichheit rûze in sêfte muzyk troch de keamer. Sjoerd gyng nei hjar plak, en hâldde Liuwe syn hân yn sines. Effen seagen hja mankoar oan yn in djipper forstean as ea tofoaren, ienselde wijing libbe nou yn hjar herte, nei ienselde ljeafde gyngen nou hjar tinzen. Hja koene net mear drôf wêze, alles like hjar sa forkleare. By de kjersen spyljend, skriemde Esther sêft.