IV.

Anne: in moai bloeijend fanke mei oermoedige brune eagen en kriich yn it wirk, dat de dei net fordreamde en de jouns sterk langje koe. Ien fen de fiif út in arbeidershúshâlding, hie hja al ier meifortsjinje moatten en wier hja mei gauwens as faem bidarre op in greate en wirksume boerepleats dêr’t hja de kost for ’t iten hie en in skoan stik jild fortsjinne. Hja wier ien bleaun mei hjar folk en hjar lân, libbe mei yn al it wichtige barren op ’e boerkerij, wier bliid as it bislach winters en de iere maitiids mei in stikmennich skoandere keallen útwreide waerd en mocht, as ’t barnde yn ’e ûngetiid, jerne meiswylje op it lân; middeis oan tafel iet hja hjar sêd en soun, en yn hjar koarte nachten hie hja fen dichterlik noch oerstjûr gedream folle lêst. En men moat sizze det hjar omkrite hjar trouwe oanhinklikens mei golle rinte werombitelle, hwent hja wier in stik geef en feardich Frysk libben meiwirden as hja mei it spantou swaeijend roun efter de kij ef ûnder in âlde strieën hoed hjar bloeijend antlit deun tsjin it koubist hold by ’t meltsen.

Sa seagen hjar de oare boaden dy’t jerne mei hjar malfarren en faek in bizich útflapperich wird fen hjar weromkrigen, dêr’t hja net folle tsjin bigounen, en sa fensels ek hjar boer en boerinne dy’t simstiden mei in noflike knik tsjinmankoar seine det Anne hjar jild wol fortsjinne en det men in bêsten oan hjar hie, greate selsumens yn ús tiid det it folk sa bretael waerd en amper altiten fijannich foar yen oer stie. Inkelden seagen hwet oars yn hjar: hjar kammeraetskes dêr’t hja de Sneintomiddagen bûrren en strjitwei mei lâns kuijere, faek gâns forfeeld en tsjinnich as der neat to gobjen wier, mar der djip yn hjar hert fen oertsjûge det men Sneins hearde to kuijerjen, net allinne for de feinten dy’t kâns hawwe moasten yen op yens bêst en pronkfolst to sjen (sa miene hja yndied, en witte net heal ho moai ’t hja binne yn hjar wenstich deistich bidriuw) mar ek as in seedlike plicht, ûnôfskiedber oan de rêstdei forboun. Dizzen, dy’t faek mei in herte fol fenyn earmke-yn-earmke mei hjar rounen, wisten klear ho’t de measte frjeonlike nijsgjirrigens fen de sterke helte opkaem for Anne, sels do’t it dochs it hiele doarp roun wier det hja forkearing hie; dêrom bisleaten hja mei izeren logyk, det Anne sels oanlieding ta soks joech, de mânljue lokke en oanhise mei hjar slúchslim sjen en hjar net skamme ek oaren yn ’e mjitte to kommen, wylst hjasels forsein wier. Anne forstie genôch fen it libben om soks to trochgrounjen, en hja hie pleagerige riten det hja hiele middagen trune en noege oant hjar froede frjeondinnen, al mar sedich glimkjend, bleek seagen fen oerginst, èn skoften det hja stune, noartich tsjin eltsenien dy’t nêst hjar wier en hjar mette, oant hjar selskip yn koarte neibiskôging bisleat, det nimmen ea bigripe scoe hwet der dochs oan dy Anne wier. It frjemde forskynsel bleau bistean det hja de oaren de moaiste jonge út it doarp foar de noas weikaept hie, en det mennich jongkeardel hjar yet oanseach mei eagen dy’t dúdlik seinen: „astou einlings ris genôch hast fen dy iene, den bin ik earst oan bar.”

Mar hja makken gjin kâns; Anne hie mear yn hjar libben as hja wol wisten. Dat sterke feardige bern dat fen jongs ôf oan skreppe moatten hie en laitsjend en fêst mids yn it wirksume lân-libben stie, hie hjar ûren hawn fen ûnbitwingber langjen det it hjar like eft alles weisonk for hjar sjen en de triennen hjar yn hjar eagen kamen. Dit wirdt yn it boere-libben as in ûngaedlike en amper as in syktme-tastân forstien, en Anne wier bern fen it lân genôch om der net langer mei omkruse to wollen as nédich is; ek wist hja de greate remeedzjes tsjin soks, dy’t bistean yn in arbeidsum libben en stevich frijen op syn tiid. Beide wier hja net ôfkearich fen en mei’t it libben hjar oanstien hie op it iene, hie hja, heal dreaun en hiel út opset sin, ek it oare socht. Mar hjar forkearings dûrren net lang, Anne seach hjar feinten selsume gau yn it wêzen en sadré’t se hjar koe, foldie it hjar net mear en gyng hjar langjen út nei hwet oars, dat hjar mear joech en hjar mear meinaem. Hjar ûnfoldienens kaem it meast hjirfen det hja fielde ho’t de measten fen hjar romrofte rige sljuchtmâl mei hjar wieren en det hja se alhiel oer koe; en Anne, dy’t, ho se yn it wirk ek de mânljue stie, frou bleaun wier mei hjar hiele hert, koe net ta rêst komme salang’t der net ien yn hjar libben wier dy’t mear wier as hja, dy’t hjar bliid, great en ynlik bliid meitsje koe en byneed sels leed dwaen, mar dêr’t se yn alles by opsjen mochte, yn in heal ûnwis fielen for hjarsels, det syn ljeafde hjar it ienichste greate wier op ’e wrâld en yn in klear witten det se mei sa’n ien op ’e doarpsbûrren treftich foar ’t ljocht komme koe.

Al skoften lang hiene hjar eagen oan Sjoerd hongen ear’t se him for it earst neijer kaem. Hja hie for it earst in wirdmennich mei him praet op in Sneintomiddei, do’t se mei greate foarnimmens om in moai ein to fytsen, in ketierke fen hjar pleats ôf al in lekke bân krige en fortretlik mei hjar fyts wer hûsta slepe moast. Hy hie de strjitwei in ein út west, roun hjar efterop, en frege hjar hwet oer it ûngefal; hja seach him fensiden en mei hwet argewaesje oan, to greatsk om sok moetsjen net as in forleging to fielen, skruten det se wol hwet spotskens yn syn eagen glimmen sjen scoe. Mar hy like hjar earnstich en miende grif hwet er sei; en mei-ien seach se ho moai’t er wier, sels dizze middei yn syn wol ienfâldige, mar dochs Sneinsk-lykjende klean—sterk, tige sterk, en dochs sa blank fen hûd det syn wirk yn ’e simmersinne him net oan to sjen wier. Hja praette wakkere wiis oer de greate fragen fen it doarpslibben, seach kâns oer hjar meast gefaerlike kammeraetskes in pear ûndogenske dingen to sizzen dêr’t mear hjar goedmienendheit en mear-wêzen út bliek as hjar eangjende oerginst, en dêr’t hy him mei formakke; oanmoedige, bigoun hja oer hjar foarnimmen by it toanielselskip yn’t doarp to gean en praette dêrfen det se wol ris earder hwet meispile hie en mirk mei gauwens, det hja dêr wol mei foarútkaem. Hja stried der fûleindich for det hy hjar achtslaen scoe, en birikte yndied det Sjoerd thúskaem mei it bitinken, det hja yet wol de oannimlikste wier fen al dy fammen om him hinne.

Mar hja hie hjar foarderjen oerskat: Sjoerd kearde wer yn ta himsels en sloech hjar mar amper mear acht as de oaren. Hja iepenbiere in úthâldende slimmichheit om him dochs neiby to kommen, bisocht Sneintomiddeis mei al hjar krêft him to moetsjen, bitocht boadskipkes by âlde Minke sels—den foel it hjar ynienen wer yn det hja mei hjar sa op to kringen hjarsels forriede koe en faeks earder syn hekel geande makke, en hja skrille wer in fjirtjin dagen lang werom, en joech hjar den wer skruten nei foaren. Hy fen syn kant, bleau twiivlich, en tocht yn goede frjeonskip om hjar. Oant de winterjoun kaem fen hjar meispyljen (hja hie mei folle úthâldende minlikheit in swiere heltinne-rol witten to bimachtigjen, det it selskip amper oant yn syn grounfesten skoerde) en hja, mei in selsum trochsettend bisiikjen hwet apartichs oan hjar spyljen to jaen dat opfalle moast, al hie hja gjin flau bigryp hwet dat likernôch ynhâlde moast, mear troch hjar wollen as troch oanliz op hjar ginstichst forskynde, sà det in greate oerwinning hjar stribjen bisleat: hy dounse dy joune mei hjar en brocht hjar thús. De nacht, hjar blide libbenskrêft en it togearre-wêzen dienen it fierdere, hja fielde hjar sa ticht by him as hie hja him jierren kend, syn sêft oanreitsjen en stoarmich nimmen wier hjar in wûnder dat hjar meinaem nei wûndere, nea-bidreamde fierten, en al dy dagen striele it lok hjar oermoedige eagen út: foldwaning oer hjar wirk, greatskens om hjar oerwinning, mar de triljende krêft fen hjar ûneinige ljeafde it meast.

Yn it earst wist Anne net ho’n swiere wei se to bigean krige mei him, al skeaten der mei gauwens sims forwûndering en argewaesje en in hiel fiere eangst troch hjar hinne. It gaust bifoun hja ho’n forskeel der wier, yn de omgong mei hjar, twisken him yn syn forheftich mar koart jaen, èn dy oaren dy’t hjar mear yn hjar wêzen lieten mar den sa’n hiele nacht ek op yen omhongen; hja pleage him dêroer ris mei in geklik wird, mar forstie yn syn swijens en de bilitsen glâns fen syn eagen hommels sok hwet frjemds, det hja hjar earnstich foarnaem hjir nea net wer in wird fen to kikken—allinne hjar forwûndering hie it hjar ek sizzen dien, hjar bistean wier dêryn lyk as sines. Mar der kaem mear dat hja seach mei al de klearens fen hjar ûntrêstige froulikheit, syn fier fen hjar wêzen as hja sims meimankoar rounen troch skimerjoun ef nacht, as syn earm hinne laei om hjar skouder en hja dêr it libjen net mear yn fielde, as hja forstie det er tocht om hwet oars en hja de moed net hie him dêrnei to freegjen, syn swijen as hja mylde wirden oer hjar omgong tsjin him sei en it meast syn eagen, dy’t glânzgje en flûnkerje koenen as er him joech en den wer yn de fierte seagen mei in ûnfetlike skimerglâns. Hja koe der net oan ûntkomme, hja moast by hjarsels sizze det er yn syn herte in frjemden-ien wier en det hja him net bigriep, en hja eange de tiid det hja forstean scoe det hja neat mear for him bitsjutte, en gean moast, allinne, sûnder him...

Mar dit tinken die hjar sa’n flymjend leed det hja it dalik wer ôfstegere. Der wier neat twisken hjar, hja koe him allinne mar net bigripe, mar hja koe hjar bêst dwaen en foar alles wier wêze tsjin him. Hja pleage him nou nea mear noch socht hja him to lokjen, mar kaem lyts en dimmen nei him ta, mei de soargen en lytse ljochten fen hjar deistich bistean, praette net mear nei him ta, mar sei de earmoede en it twiveljen fen hjar egen libben. It wier swier for hjar, hwent hja wier greatsk yn hjar hert, hja hie sterk stean wollen troch hjar egen mear-wêzen, en it waerd in djip leed as se fornaem det se nou allinne mar syn meilydsumens opwekke lyk elts dat koe, yn pleats fen syn ljeafde, mar hja kaem lâns dy wei yet it fierste en moast sa wol fierdergean. En Sjoerd dy’t mei goed mienen nei hjar harke en hjar bisocht syn treast en myldens to jaen wylst alles yn hjar longere om ljeafde, dy’t ûnder tsjinst hjar ienfâldige, net folle sizzende brieven lies lyk hja forhellen fen de lytse dingen fen it libben dêrre en sims in skrutene frage bifetten oer syn thúskommen en in hiel inkeld blinkje fen hjar ljeafde-forhâlding, seach yn pleats fen syn dream en heechst wollen mear en mear de egenheit fen it libben yn Fryslân yn hjar, en binijde him aloanwer mear mei ho’n bytsje dat libben dêr takoe.

Anne stried dêr tsjin yn; for it each fen de wrâld bleau hja oermoedich en simmersk, mar hjar sliepsté seach hjar simstiden gâns oars. Hja hie ljeaver yn de grêft sprongen as det hja hwet fen hjar swierrichheit útkomme liet. Do’t Sjoerd de jouns fen syn foarste wirkdei wer op ’e terp, net by hjar west hie, skriemde hja hjar de nachts yn sliep, al wier soks hjar net hielendal nij mear; de oare deis, op it stap, song hja sa klear en strieljend by hjar wirk, det de boer syn fanke, det in snoad bern wier, sei tsjin hjar mem: „Hwet moat ús Anne hjoed in min sin hawwe! ’k Haw se yn gjin tiden sa oangean heard.”

Hja wier net forwend fen him, en socht efter syn weibliuwen neat earnstichs, al hie hja der leed om. Yn hjar forkearing hie hja mei gauwens sjoen ho’n forskeel der twisken hjar en him wier yn hjar fielen: de ien dy’t oars gjin greats fen it libben tocht, hwaens tinzen yn hjar lytse blydskippen en ûnkheden him optslach foar hjar hellen, om’t de forfolling fen hjar libben rêstte yn him—hy, ljeavjend by fleagen, sims oermoedich en wyld yn syn jaen, den wer skoften by hjar sûnder folle myld bijeart, sims dagen det er mei syn tinzen by hwet oars wêze moast. Earst hie hja dat as in pine flymjend field troch it herte, letter learde hja dêryn to birêsten: hy wier sa great en heech yn hjar eagen, hja wist hjar machtleazens alles yn him to forstean, en sei tsjin hjarsels det ien as hja dy’t mar sa’n bytsje fen wrâld en libben wist, ek net mear wêze koe for immen dy’t sa socht. Mar eltse kear det hja syn fierens fielde, hie hja leed, al praette hja it goed for hjarsels.

Hwent hja libbe nou mear as ea hjar lok tomjitte en hjar dagen wieren sa bliid en waerm det twivel gjin fet op hjar krige. Hy wier weromkomd, dat bitsjutte: hy moast wer tinke om syn takomst, de foarste trêd sette op in effener en klearder libbenswei, de tiid wier dêr det er hjar weihelje scoe út hjar tsjinst en hjar masteresse meitsje fen in egen lytse went mei folle blide lytse soargen en gaedlike beuichheden; allinne dy foroaring fen plak bitsjutte hjar al folle: hja skikte hjar yn hjar tsjinst laitsjend nei folle ûngaedlike dingen, mar it langst nei in egen bistean siet hjar heech. En hja seach mear, hja wist det hja eltse dei dêr nêst him wêze scoe. Hja scoe miskien hwet minder faek laitsje as nou, hwent hja forstie, in maklik libben waerd it net, en dochs sloech hjar hert rêdder as hja dêrom tocht: ûnwittend fielde hja de stille hilligens, dy’t der is yn it oerjown tsjinjen fen ien hwaens bistean yen it djûrste is fen al it ierdske. Faeks learde hja mei de tiid ek better him yn alles to forstean, en al wier de waermens ek dêr net altiten om hjar hinne, de kearen det er him alhiel jaen scoe moasten sok in huverjende wûnderens ynhawwe det sels hja, oars net licht bidêst, de holle niigde as it ealgjen dêrfen yn hjar wekker waerd.

Dy hiele deis hiene hjar tinzen dwaende west mei syn weibliuwen; en hja hie earnstich foar hjar nommen him al effen merke to litten det it hjar min sinnige, al wist hja fen eardere kearen op hokfor earmtlike fortuten hjar lang oertochte skrutene forwitings ornaris útrounen. Mar fierwei hjar greatste soarch wier dochs eft er tojoune wol komme scoe; natûrbern yn hjar hert, seach hja it blije sintsjende waer as in goed foarteiken, en om hjar prakkesaesjes to forsetten, kletste se de bossen mei dûbelde feart yn de grêft, det it koele wetter hjar antlit bispatte en hjar hier as fen peareltsjes dauwe by ’t moarntiid glânzgjen die. Yn de greide foar hjar diene in mennich glimmende keallen brike sprongen, it fûgelgûd tsjottere yn de hege beammen fen de mantel en wier yn ’t spier op it effen blaupanne-dak; in pear moaije swartbûnte katten sieten mei opmerksume earnst by de hage nei hjar skreppen to sjen, sims allinne hwet steurd by de mear dramatyske einen fen hjar sang, hwaens miening it wier hiel de wrâld en hjarsels to mislieden oer de tastân fen hjar hert; mar ho fierder de dei gyng ho mear hjar tinken rjuchte waerd op dat iene, de kâns fen syn kommen dizze joun; in pear kear forstie hja de frou heal forkeard, det dy mei bysûndere klearens en stadige klam yn hjar lûd, hjar weardige oanwizings forfette. Ek bikibbe hja hjarsels gâns om hjar ôfhinklikens foar Sjoerd oer, en in pear kear kaem hja sa fier hinne det hja hjar binijde hokfor bysûnders der oan him wêze scoe dêr’t hja gjin diel oan hie; en hja bisleat, hjar tonei nea wer de mindere to fielen.

De jouns, nei in beuzige dei yet effen dwaende mei stopwirk, seach hja him fensels fier foar de oaren oankommen, mar tagelyk niigde hja mear oer de hoas en de nidle foaroer, en hja like in bytsje forheard do’t de boer syn fanke, it spjuchtige finnige ding mei poddegiel hier, mei great ophef oer de milkeamer forkindige, det Anne hjar lang-forwachte kommende wier. Hja gyng oerein mei in pear binnenmûlske lûden, dy’t mismoedigens oer dizze ôfbrek fen hjar wirk mienden, en hearde de lûdroftige forwûndering fen de jongfaem det Anne mear hâldde fen hjar sok as hjar feint, mei stille birêsting oan; do frege hja de frou eft hja in skoftke mist wirde koe: hja hie hwet mei Sjoerd to bipraten. Der waerd hjar in ûre tastien; do gyng hja en roun Sjoerd tomjitte, nijsgjirrich fen de eagen yn de milkeamer folge.

Yn de blekens fen it jounljocht seach hja it leed op syn antlit dalik. Hy hie in dei fen birêsting efter him, fen neat as neilibjen hwet him jister sa meinomd hie; stilder en klearder wier syn fielen nou wirden, it witten fen syn skild en fen it forkearde yn syn ljeafde, fen syn treastleas foarlân en syn forplichtings foar Anne oer, mar it pinige him nammensto djipper. Hy hie mar ien ding bislute kinnen, det it nedich wie’ wier tsjin Anne to wêzen, yn alles, det in wrang leed hjar èn him better wêze scoe as it foartdûrjen fen in dream dêr’t er de ûnwierheit fen trochskôge hie. Oer hwet dêrfen komme koe joech er him gjin rekkenskip; hy forstie det it altiten drôvenisse wêze moast en wier der dof ûnforskillich ûnder. De readigens fen syn tsjeaken, yet net brúnbarnd fen de sinne, wier gien as it jounljocht en ûnder syn eagen dy’t fochtich liken leine tichte ringen. Anne seach kjel ho’t hy, de bloeijende libbenskrêftige jonge, nou sels hwet op Minke like en hja eange det er net goed wier. Fen hjar feardige bisluten wier neat mear bleaun, hjar herte bigoun rêdder to slaen út noed for him; sûnder it to wollen laei yn hjar foarste wirden de ûnrêst fen hjar sterk rizende ljeafde.

„Hwet bist bleek jonge,” sei se. „Skeelt der hwet?”

„’k Haw in pear biroerde dagen hawn,” sei er. „’t Is allegearre wer mis. ’k Bin der jisterjoun om weibleaun, nou woe ik dat net. Al stiet it sin my net bliid.”

„As ’t oars net is as in min sin, dat kin better. Unwennich? swierrichheit mei dyn wirk? Scilst earst wol omstean leare moatte, heite! ’t Is hjir mei omstippen net to krijen.”

Hja miende it goed, mar hy, út himsels al hwet yn oerstjûr, hearde forwyt yn hjar wirden.

„Deabodzjen is net folle oan,” sei er hwet koart, „mar dou witst oars wol det it myn moade net is om to stippen.” En do’t hja stil bleau, yn ’t ûnwisse eft se sizze scoe det se it sa net miend hie: „De hiele ilinde kaem út mysels, sa as altiten. Ik woe detst in ein mei my de strjitwei út rounst. Ik ha dy hwet to sizzen.”

„Dat is bêst,” sei se dimmen, „ik kin in ûre weibliuwe. Dat scil wol genôch wêze.”

It heakke wer mei syn forstean, mar hy wier nou sa wiis syn opkommende argewaesje for himsels to hâlden; hy bigriep det dy ûngaedlike fielsumens mear laei yn syn egen ûnfoldienheit en ûnwissens, as opwekke waerd troch hwet hja sei. Effen seach er hjar fensiden oan, en forwûndere him ho earnstich hja nou like, sa fol sterk bisiikjen him yn syn hiele wêzen to forstean, en det er hjar dochs sa fier fen him ôf fielde. Swijend rounen hja in ein fierder, hja rêstich foar it each mar mei in sterke slach yn it hert, hy mei de eagen foardel, mei hwet ûnforskillichs nou om syn mûle, mar de hannen yn syn bûsen gear ta fûsten. De hiele dei hied er neitocht oer ho’t er tsjin hjar bigjinne scoe, mar hy wist it yet net, en tocht hast eft it net better wier mar oer hwet ûnforskillichs yn to setten, en den stadich it praet to forlizzen nei dêr’t it komme moast. Hy foun it lef, en wiisde it dalik wer fen him.

Hja kamen oan in hikke dy’t in ein út ’e bjirm weisprong en dêr’t oan wearskanten it ûnderwâlsgûd ticht oan taroun; greate skermige kikkertsblommen woechsen yn de dyksleatsjes, dêrefter laei in stik greide, glânzgjend fen ripe grienens, tsjin ’t meanen oan. Hy gyng op ’e hikke sitten, it antlit nei it west ta; hja kaem dimmen nêst him stean. Hja hiene der folle sa stien en de hiemens fen it sté en de frede fen de joun brochten hjar tichter ta mankoar; beide fielden hja hjar stilder en sterker wirden. Do’t Anne yet in skoftke wachte hie en hy swijen bleau, seach se him oan; syn eagen wieren nei de joun ta, smertlik en ljocht as fen ûneinige sêftens. Hy fielde det hja nei him seach en sloech syn eagen yn hjarres, djip-stil, mar stadich bigoun der in swiere gloede yn to skinen dy’t hja mar amper forneare koe.

„Hwet hast dochs” sei se lústerjend. „Dou makkest my hast bang. Ik wier sa bliid det ik dy seach, en nou wit ik net hwet ik oan dy haw.”

Hy bleau hjar oansjen, yet djipper. „Witst dat oars den wol?” sei er do.

„Ik wol net detst sa nei my sjuchst, dat forstean ik net” sei se sa’t it yn hjar opkaem; hja seach det syn mûle effen forloek, do kearde er syn eagen fen hjar ôf. „Né, net altiten, dat is sa. Mar ik bitrou dy wol. En dou witst wol detste det mei my ek kinst, en dy frij tsjin my útprate, as der hwet is dat dy net sinniget.”

„Dou hiest my net sa bitrouwe moatten” sei er rimpen. „’k Woe sizze, dou hast altyd mar tocht det ik tsjin dy wier as dou tsjin my. En dat wier net sa. Do’t ik foart wier, do...” It kroppe him, hy koe de wirden net út ’e mûle krije. Noch in kear bisocht er; do gyng him in skok troch de lea, hy bigoun to skriemen, de lippen stiif opmankoar, noch presjend om him to bitwingen. Do gyng er fen ’e hikke ôf en mei de rêch nei de strjitwei ta stean, it antlit nei it West. Sa nei gyng hjar dat stille wanhopich gebeart det hja der in liiflike pine fen fielde yn hjar hert. Hja longere dêrnei him to treastgjen en doarst dochs hjar earm net om syn skouder lizze; as forlamme stie hja in skoft njunken him, hja bigriep det der hwet ilindichs wêze moast.

„’k Bin lef” sei er op ’t lêst. „’t Hie better west det ik do safolle neitocht hie, yn pleats fen my hjir sa oan to stellen om hwet dochs net mear to foroarjen is. Ik bin dyn bitrouwen net wirch. Ik wist detstou hjir op my wachtest en ik bin dy net trou bleaun. Ik ha omgong mei oaren hawn, dêrre.”

Hy tocht det hja útfalle scoe, hjar kjellens uterje, syn namme neame, mar hja swei. Yn syn lêste wirden hie hja oankommen field hwet er sizze woe, hja koe net mear tinke en do’t er sei hwet hja eange, hearde hja forbjustere ta.

En yn hjar hert wier hja bang, djip en ilindich bang. Hja hie him giselje wollen mei forwitings det er it net mear forneare koe en triljend ta hjar komme, det hja him forjaen mocht, mar ynpleats fen him, huvere hja, twong hja elts wird werom dat skieding twisken hjar bringe koe. Hja fielde en seach hjar ljeafde ûndergean, hja hie in wé en koartsich fielen as wier hja liiflik skeind, en tagelyk focht se riedeleas om alteast it earmtlik oerskot yet to biwarjen dat hjar bleaun wier; hja fielde, heal dûselich fen angst, det hja him net gean litte scoe, det se gjin krêft hawwe scoe him fen hjar wei to driuwen sels al scoe se him nou yette, hjar hiele libben, mei oaren diele moatte. Bistoarn om hjar holle en hjar hân sa taklamme om de boppekant fen de hikke det it bânizer hjar yn de hûd snie, stie hja ûnforweechlik nêst him, net wittend hwet se sizze moast, stridend om in wird. Wachtsjend, kearde er him in heale slach om om hjar oan to sjen; yn hjar bitiisdens tocht se det er al by hjar weigyng. De hannen gear, de eagen glânzgjend fen eangst sei se hwet se net mear kropje koe:

„Gean net by my wei Sjoerd, bliuw by my, ik kin net allinne...”

Forheard seach er hjar oan, hy forstie hjar net, fette net ho’t se him bea to bliuwen, ynpleats fen him hird en fûl to sizzen det er gean koe. It joech him hwet fen syn krêft werom, mar forlytse syn tinken oer hjar, nou’t er seach ho helpeleas en neatich hja wier bûten him. Hy fielde de hún fen wylst er himsels forflokt hie om syn leffens en wantrou, dochs yn syn sonkenheit foar hjar oer yet as master to stean; der kaem hwet wreeds en kâlds yn syn eagen do’t er fielde det er, wier syn wil sa, hy ek dizze nei him nimme koe lyk as de oaren. Yn him wraksele syn meilijen mei dat fielen, mar syn witten fen earder, yn ûnweardige skild njunken hjar to stean, wier him amper alhiel ûntdreaun.

„Ho kinst my dat nou freegje” sei er do dof. „Ik kom hjir om dy to sizzen det ik tsjin dy misdien hie en ik tocht detst my stiennigje scoest. Bitsjut dat den mar sa’n bytsje for dy?”

„Dat is pinigjen” forwiet se. „Hwa’t it my sein hie, hie ’k formoardzje kinnen. Ik kin my wol oanstelle, mar ik kin dochs net bûten dy. Hiest it my mar net sein, hwet hiest my in lêst bisparre!”

„En den sa mar fierder mei dy omgean? Scoeste sa libje wolle? Mei my it libben yngean en net ienris it measte fen my witte? Hie ik dy den foarlige moatten?”

„Ik bigryp dy ommers oars ek al sa faek net,” klage se. „Ik woe dy allinne mar nêst my ha, al it oare koe my neat skele, as ik dy sims mar hie...”

Hy waerd kâld fen de ôfstân dy’t er twisken hjarren yn fielde; syn tinken wier wreed wirden, hy fielde heal en heal det hja allinne mar bern fen him wollen hie, det hjar ljeafde yn de groun syn djipste wêzen net ienris gau; oars hie hja nea sa forslein en swak wêze kinnen. Hy koe neat mear sizze en fielde det, as er wier bliuwe scoe, elts wird hjar wounje moast. Ynienen sloech hja hjar eagen op en seach bang en mei it great langst fen hjar ljeafde yn sines.

„Siz my,” sei se lústerjend, „dy oaren ... hawwe dy mear hawn as ik?”

Syn troch alles hinne geande wierheitsdriuw scoe him nea talitten hawwe in ljeagen to sizzen; nou, mei hjar eangstich sjen yn syn eagen, wier dat him folslein ûndwaenlik, al bounze syn hert. Sûnder derby to tinken, as om hjar to stypjen, sloech er syn earm om hjar skouder hinne.

„Ja” sei er, huverjend by syn egen lûd.

Hja fette syn hân en lei hjar holle tsjin syn boarst; tagelyk bigoun hja stil to skriemen. Gjin forwyt, gjin klachte sels, oars net as it sêft skokken fen hjar lichum, tsjin sines lynjend, en it rinnen fen hjar triennen; de eagen ticht, fielde hja it leed om hjar sweevjend en yn hjar wenjend, en hja stie der warleas foar oer. Dat stille skoft, wylst hja de dea oankommen fielden oer hjar ljeafde yn forstiivjende needsaek, beide hjar bûgend for syn swijsum keningskip, beide mei it mylde djippe fielen yn in lêste rizing libjend yn hjar hert wylst de joun oer hjar gearloek en it beamte nêst hjar rissele fen de oansuchtsjende nachtsigen, wieren hja yn in djip en ljeafde-ryk bigripen sà ien as yette nea yn hjar hiele forkearing.

En sa stil en klear nêst him, mei yn hjar herte it ealgjen fen it ein, woun hja út de ienheit fen dit lêste forstean hwet fen hjar krêft werom. Linkenoan bidarre hjar skriemen en koe hja wer tinke, oan hwet hja nou yet witte moast, oan it lân dat nou foar hjar laei, oan de needsaek der sterk tsjin yn to gean en de holle rjucht to dragen; sterk omklammen syn fingers hjar hân, en wylst hja him sa ticht njunken hjar fielde, kaem der stadich moed yn hjar ta it heechste. Yet effen tocht hja nei eft hja hjar net forsinde, eft der net in útwei bistie dy’t de greate frage oerstallich makke, mar hja forstie det it net oars koe en woe net mear lef wêze. Hja tilde hjar holle omheech oant hjar mûle sa tichte by sines wier det syn amme oer hjar lippen gyng; do sei hja stil, freegjend as wachte hja syn andert sûnder eangst:

„Hâldst den net mear fen my?”

„Net sa as dou fen my” sei er, syn holle hwet ôfkearend. „Ik hâld fen dy as in frjeon. Dat hat it ek dien det ik dy dêr sa forjitte koe. Mar net om mei dy troch it libben to gean.”

Sa great hie hjar leed west det it andert hjar myld taharke en in glim fen blidens yn hjar wekke. It witten det dit skieden kaem fen syn wêzen en bistean, net om’t in oare frou him oan hjar ûntstellen hie, brocht koelens oer it brânnen fen hjar striid. Yet frege hja:

„Is der in oar dêrste dat wol mei wolst?”

„Né” sei er, „nimmen. En moatst net ienris miene det ik ûnder tsjinst fen dy oaren oars hâlden ha. Hie ik dêr fêst mei forkeare moatten, net ien hie my mei krige. Mar ik wier sims sa iensum, ik longere sa nei waermens, en dat hie ik den, in pear skoftkes.”

„Scoe ik nea mear for dy wêze kinne, Sjoerd?”

„Ik tink it net,” sei er stil. „It is sa frjemd, sa frjemd allegear, ik bin sims bang fen mysels, ik wit net hwet it is. Sims tink ik wol det ik my oanstel, in jonge as ik moast fen soks net witte, ik kin dochs neat. Miskien komt it om’t beppe altyd sa djip op ’e dingen yngiet, en my dat ek leard hat, al woe se _dit_ net. Ik leau sims det nimmen my bigrypt. Den wird ik hird en kâld, en den siz ik wer by mysels, hwet wolst dochs? Dou bigrypst dysels ommers net ienris. En den is it hiele libben sa frjemd, en ûnbigryplik, en den woe ik—det ik dea wier.”

De wirden dy’t syn iensumheit seine makken dalik wer in greate skieding twisken hjar. Hja hie him yette nea sa heard, en altiten tocht det as hja him sims net forstie, dat oan egenaerdichheden fen syn wêzen laei; nou wier it as praette der ien dy’t hja nea kend hie, en al seine de wirden hjar net folle, it fielen dy’t hja uteren wier hja sa folslein frjemd det se, al stie se yet jimmer njunken him, hjar hân losmakke fen sines en ynienen de krêft hie de bislutende wirden to sizzen, dy’t hja dochs ûnôfwiisber wist.

„’k Hie ’t earder witte moatten” sei se sûnder op syn lêste wirden yn to gean. „Moatst net tinke det ik lilk op dy bin, Sjoerd. Wy hiene mankoar better bigripe moatten. Nou witst wol det it net fierder mei ús kin. Wy kinne net meimankoar forkearen bliuwe as wy dochs witte det der fen dat oare nea hwet komme kin, om de minsken net. Den moatte wy elts syn eigen wei mar wer gean.”

It wier britsen, hy fielde it, hja liet him gean. En hy bisocht hjar oan to sjen ho’t hja, nei alles, dêr yet sa maklik oer gear kaem; yn himsels flime it fen leed, meast om syn iensumheit dy’t er nou tomjitte gyng, dêr’t er hjar net ienris mear as kammeraet yn nêst him hawwe scoe. Hy mirk det hja it mijde him oan to sjen. Do sei er ûnbitocht, hird:

„It liket dy moai maklik ôf to gean. Rouwich hoechst der net om to wêzen.”

„God” sei hja swier, „detst sa prate kinst. Tochste det ik...” Wer seach hja omheech nei him, djip yn syn eagen, en tagelyk skrille hja fen de twang dy’t hja dêryn fielde en de wirden bistoaren op hjar lippen. Hja wist hjar machtleas. Hjar hert sloech eft it brekke scoe, en do’t hja wer spriek, lústeren hjar wirden.

„Lit my gean,” sei se, „sa kin it net mear. Ik haw altyd yn dy leaud, Sjoerd, lit my dat tominsten. Meitsje my net ûngelokkich.”

Do forstie er hwet hja eange, en hwet drige hie.

„Nou sjuchst ho’n ilindeling ik bin,” sei er, „safier is ’t nou mei my hinne. Forachtsje my net tofolle, ik kin net helpe det ik bin sa’t ik bin. Forjow my hwet ik dy oandien ha.”

Hja seach flechtich om hjar hinne; do, for it lêst, sloech hja de earms om syn hals, en patte him, effen. Do joech se him noch de hân. „Nacht jonge,” sei se, „wird gau better.”

En hja gyng, allinnich, stil de strjitwei bylâns yn de bjirms, as wier hja bang sels it lûd fen hjar stappen to hearren, as kaem hja fen in deade; hird roun hja fierder, de eagen stoar nei de pleats, dêr’t de dei hjar wer meinimme scoe yn de feiligens fen syn freedsume rin. By de hikke stie Sjoerd, iensum. Mei sterke stjitten stoarme it wé op yn syn hert, mar de krêft om út to boarsten lyk as de jouns tofoaren, hied er net mear. Yn it wetter fen de sleat njunken him, dêr’t er yn delseach, seach er de jounstjer twinkeljen; do sloech er syn eagen nei de westerkym, dêr’t nou in teare yn fluzich goud torinnende oranje-gloede yet neiblonk fen de dei. Stadich, ûnwittend, tilde er syn earms ta nei dy krite, de holle hwet efteroer, in lêste teare wearskyn oer syn bleek antlit en yn syn smeekjende eagen. Do huvere er; en, as woe er himsels pinigje en kastije, skoerde er syn bûsgroentsje en syn himd los, det de nachtwyn siichde oer syn gleon, triljend boarst.