Part 19
++A wilde der is . ðat is ful of fele wiles. fox is hire to name . for hire queðsipe. husebondes hire haten . for hire harm dedes. ðe coc [&] te capun. 300 ge feccheð ofte in ðe tun. [&] te gandre [&] te gos. bi ðe necke [&] bi ðe nos. haleð is to hire hole . for{}ði man hire hatieð. hatien [&] hulen . boðe men [&] fules. 305 Listneð nu a wund{er} . ðat tis der doð for hunger. goð o felde to a furg . [&] falleð ðar{}inne. In eried lond er in erðchine . forto bilirten fugeles. Ne stereð ge nogt of ðe stede a god stund deies. oc dareð so ge ded were . Ne drageð ge no{n} onde. 310 ðe rauen is swiðe redi . weneð ðat ge rotieð. [&] oðre fules hire fallen bi . For to winnen fode. derflike wiðuten dred . he wenen ðat ge ded beð. he wullen on ðif foxes fel . [&] ge it wel feleð. ligtlike ge lepeð up . [&] letteð hem sone. 315 gelt hem here billing raðe wið illing. tetoggeð [&] tetireð hem . mid hire teð sarpe. Fret hire fille. [&] goð ðan ðer ge wille. 320
[Linenotes: 300. _ðe coc_ on an erasure. || 304. _eð is to_ on an erasure. || 308. _erðchine_] _erðc_ on an erasure. || 313. _derflike_] _derfli_ on an erasure.]
+Significac{i}o.+
++Twifold forbisne in ðis der. to frame we mugen finden her. warsipe [&] wisedom. wið deuel [&] wið iuel man. 325 ðe deuel dereð dernelike. he lat he ne wile us nogt biswike. he lat he ne wile us ðon non loð. [&] bringeð us in a sinne. [&] ter he us sloð. he bit us don ure bukes wille. 330 Eten [&] dri{n}ken wið unskil. [&] in ure skemti{n}g. he doð raðe a foxing. | He billeð one ðe foxes fel. [f. 7v wo so telleð idel spel. 335 [&] he tireð on his ket. wo so him wið sinne fet. [&] deuel geld swilk billing. wið same [&] wið sending. [&] for his sinfule werk. 340 ledeð man to helle merk.
+Signific{aci}o.+
++Ðe deuel is tus ðe [fox] ilik. mið iuele breides [&] wið swik. [&] man al{}so ðe foxes name. 345 arn wurði to hauen same. for wo `so´ seieð oðer god. [&] ðenkeð iuel on his mod. fox he is [&] fend iwis. ðe boc ne legeð nogt of ðis. 350 So was herodes fox [&] flerd. ðo c{ri}st kam i{n}{}to ðis middel{}erd. he seide he wulde him leuen on. [&] ðogte he wulde him fordon.
[Linenotes: 346. _wurði_] _ð_ corr. out of another letter. || 347. _so_ added in margin. || 354. _e wulde_ on an erasure.]
+Nat{ur}a {a}ranéé.+ 355
++Seftes sop ure seppande . sene `is´ on werlde. leiðe [&] lodlike . ðus we it leuen. man`i´kines ðing. alle manne to wissi{n}g. ðe spinn{er}e on hire [webbe] swid[e] ge weveð. 360 festeð atte hus rof . hire fodredes. o rof er on ouese . so hire is on elde. werpeð ðus hire web . [&] weueð on hire wise. ðanne ge it haueð al idigt . ðeðen ge driueð. hitt hire i{n} hire hole . oc ai ge it biholdeð. 365 til ðat ðer fleges faren . [&] fallen ðer{}inne. wiðeren in ðat web . [&] wilen ut wenden. ðanne renneð ge rapelike . for ge is ai redi. nimeð anon to ðe net . [&] nimeð hem ðere. bitterlike ge hem bit . [&] here bane wurðeð. 370 drepeð [&] drinkeð here blod. doð ge hire no{n} oðer god. bute fret hire fille [&] dareð siðen stille.
[Linenotes: 355. _iranéé_ MS. || 357. _loldike_ MS: after _we_ erasure of one letter. || 360. _spinnere_] _inne_ on an erasure. || _weveð_] _veð_ on an erasure. || 361. _fo dredes_ MS. || 363. _werpeð_] _pe_ on an erasure.]
+Significacio.+ 375
++Ðis wirm bitokneð ðe man . ðat oðer bi`s´wikeð. on stede er on stalle . stille er lude. in mot er in market . er oni oðer wise. he him bit . ðan he him bale selleð. [&] he drinkeð his blod . wanne he him dreueð. 380 [&] ðo fr`e´teð hem al . ðan he him iuel werkeð.
[Linenotes: 376. _biswikeð_] _keð_ on an erasure. || 379. _him_: _him_ both corr. out of _hem_. || 380. _his_ on an erasure: _him_ corr. out of _hem_. || 381. _freteð_] first _e_ added by rubricator.]
+Natura cetegrandie.+
++Cethegrande is a fis. ðe moste ðat in wat{er} is. ðat tu | wuldest seien get. [f. 8r 385 gef ðu it soge wan it flet. ðat it were á neilond ðat sete `one´ ðe se sond. ðis fis ðat is vnride. ðanne him hungreð he gapeð wide. 390 vt of his ðrote it smit an onde. ðe swetteste ðing ðat is o londe. ðer{}fore oðre fisses to him dragen. wan he it felen he aren fagen. he cumen [&] houen in his muð. 395 of his swike he arn uncuð. ðis cete ðanne hise chaueles lukeð. ðise fisses alle in sukeð. ðe smale he wile ðus biswiken. ðe grete maig he nogt bigripen. 400 ðis fis wuneð wið ðe se gru{n}d. [&] liueð ðer eure heil [&] sund. til it cumeð ðe time. ðat storm stireð al ðe se. ðanne sum{er} [&] wint{er} winnen. 405 ne mai it wunen ðer{}inne. So droui is te sees grund. ne mai he wunen ðer ðat stund. oc stireð up [&] houeð stille. wiles ða{t} weder is so ille. 410 ðe sipes ðat arn on se fordriuen. loð hem is ded [&] lef to liuen. biloken hem [&] sen ðis fis aneilond he wenen it is. ðer{}of he aren swiðe fagen. 415 [&] mid here migt ðar{}to he dragen. sipes on festen. [&] alle up gangen. Of ston mid stel in ðe tunder. wel to brennen one ðis wunder. 420 warmen hem wel [&] heten [&] drinken. ðe fir he feleð [&] doð hem sinken. for sone he diueð dun to grunde. he drepeð hem alle wið{}uten wunde.
[Linenotes: 388. _one_ substituted in margin for _o_ deleted in text. || 390. Before _him_, _him_ deleted by rubricator. || 397. _ðanne_] _ð_ corr. out of _d_ by rubricator. || 410. _ðar_ MS. || 411. _fordriuen_] _driuen_ on an erasure. || 416. _here_] _re_ on an erasure. || 423, 4. _diueð ... wunde_ on an erasure.]
+Signific{aci}o.+ 425
++Ðis deuel is mikel wið wil [&] magt. So witches hauen in here craft. He doð men hungren [&] hauen ðrist. [&] mani oðer sinful list. tolleð men to him wið his onde 430 wo so him folegeð he findeð sonde. ðo arn ðe little. in leue lage. ðe mikle ne maig he to him dragen. ðe mikle. i mene ðe stedefast. in rigte leue. mid fles [&] gast. 435 wo so listneð deueles lore. on lengðe it sal him rewen sore. wo so festeð hope on him. he sal him folgen to ¶¶ helle dim. |
+Natura Sirene.+ [f. 8v 440
++In ðe se senden selcuðes manie. ðe mereman is a meiden ilike. on brest [&] on bodi . oc al ðus ge is bunden. fro ðe noule niðerward . ne is ge no man like. oc fis to fuliwis mid finnes waxen. 445 ðis wunder wuneð in wankel stede. ðer ðe water sinkeð. sipes ge sinkeð . [&] scaðe ðus werkeð. mirie ge{}singeð ðis mere . [&] haueð manie stefnes. manie [&] sille. oc it ben wel ille. 450 sipmen here steringe forgeten . for hire stefninge. flumeren [&] slepen. [&] to late waken. ðe sipes sinken mitte suk. ne cumen he nummor up. 455 Oc wise me{n} [&] warre. agen cunen chare. ofte arn atbrosten . mid he[re] brest ouel. he hauen herd told of ðis mere . ðat tus unie{}mete. half man [&] half fis. 460 sum ðing tokneð bi ðis.
[Linenotes: 443. _al ... bunden_ on an erasure. || 451. _sipmen here_ on an erasure.]
+Significacio.+
++Fele men hauen ðe tokni{n}g. of ðis forbisnede ði[n]g. wið{}uten weren wulues fel. 465 wiðinnen arn he wulues al. he speken godcundhede. [&] wikke is here dede. here dede is al vncuð. wið ðat spekeð here muð. 470 twifold arn on mode. he sweren bi ðe rode. bi ðe sunne [&] bi ðe mone. [&] he ðe legen sone. mid here sage [&] mid here song. 475 he ðe swiken ðer imong. ðin agte wið swiking ði soule wið lesing.
[Linenote: 465. _wulues_] _w_ corr. out of _p_.]
+Nat{ur}a elephantis.+
++Elpes arn in Inde riche. 480 on bodi borlic berges ilike. he to{}gaddre gon o wolde so sep ðat cumen ut of folde. [&] behinden. he hem sampnen. ðanne he sulen oðre strenen. 485 Oc he arn so kolde of kinde. ðat no golsipe is hem minde. til he noten of a gres. ðe name is mandragores. Siðen he bigeten on. 490 [&] two ger he ðer{}mide gon. ðog he ðre hundred ger. on werlde more ¶¶ wuneden her. | bigeten he neuermor non. [f. 9r so kold is hem siðen blod [&] bon. 495 ðanne ge sal hire kindles beren. In water ge sal stonden. In wat{er} to mid side. ðat wanne hire harde tide. ðat ge ne falle niðer nogt. 500 ðat is most in hire ðogt. For he ne hauen no lið. ðat he mugen risen wið. Hu he resteð him ðis der. ðanne he walkeð wide. 505 herkne wu it telleð her. for he is al unride. A tre he sekeð to fuligewis. ðat is strong [&] stedefast is. [&] leneð him trostl[i]ke ðer{}bi. 510 ðanne he is of walke weri. ðe hunte haueð biholden ðis. ðe hi{m} wille swiken. wor his beste wune is. to don hise willen. 515 Sageð ðis tre [&] under set. o ðe wise ðat he mai bet. [&] hileð it wel ðat he it nes war ðanne he makeð ðer{}to char. him seluen sit olon bihalt. 520 weðer his gin him out biwalt. ðanne cumeð ðis elp unride. [&] leneð him up on his side. slepeð bi ðe tre in ðe sadue. [&] fallen boden so to{}gaddre. 525 gef ðer is noman ðanne he falleð. he remeð [&] helpe calleð. remeð reufulike on his wise. hopeð he sal ðurg helpe `ri´sen. ðanne cumeð ðer on gangande. 530 hopeð he sal him don ut standen. Fikeð [&] fondeð al his migt. ne mai he it forðen no wigt. Ne canne ðan no{n} oðer. `oc´ remeð mid his broðer. 535 manie [&] mikle cume ðer `se´cande. wenen him on stalle maken. oc for ðe helpe of hem alle. ne mai he cumen so on stalle. ðanne remen he alle a rem. 540 so hornes blast. oðer belles drem. For here mikle remi{n}g. rennande cumeð a gungling. raðe to him luteð. his snute him under puteð. 545 [&] mitte helpe of hem alle. ðis elp he reisen on stalle. [&] tus | atbrested ðis huntes breid. [f. 9v oðe wise ðat ic haue gu seid.
[Linenotes: 521. _biwarlt_ MS. || 529. _risen_] _sisen_ MS., _ri_ in margin. || 535. _oc_] _o_ MS., _oc_ in margin. || 536. _sacande_ MS., _se_ in margin.]
[Headnote: Parvulus Natus Est Nobis]
+significac{i}o.+ 550
++Ðus fel adam ðurg a tre. vre firste fader ðat fele we. Mo[.y]ses wulde him reisen. migte it no wigt forðen. After him p{ro}phetes alle. 555 migte her non him maken on stalle. on stalle iseie. ðer he er stod. to hauen heuenriche god. He suggeden [&] sorgeden. [&] weren i{n} ðogt. wu he migten him helpen ovt. 560 ðo remeden he alle onder steuene. alle hege up to ðe heuene. for here care. [&] here calling. hem cam to c{ri}st heuen king. he ðe is ai in heuene mikel. 565 wurð her man [&] tus was litel. drowing ðolede in ure manhede [&] tus adam `he´ under{}gede. reisede him up [&] `al´ man{}kin. ðat was fallen to helle dim. 570
[Linenotes: 552. _firste_] _fir_ on an erasure. || 567. _him_ in margin MS. || 568. _he_ added in margin MS. || 569. _al_ added in margin MS.]
+Natura turturis.+
++In boke is ðe turtres lif . writen o rime wu lagelike . ge holdeð luue al hire lif time. gef ge ones make haueð . fro him ne wile ge siðen. muneð wimmen hire lif . ic it wile gu reden. 575 bi hire make ge sit onigt . o dei ge goð [&] flegeð. wo so seit he sundren ovt . i seie ðat he legeð. Oc if hire make were ded [&] ge widue wore. ðanne flegeð ge one [&] fareð . non oðer wile ge more. buten óne goð . [&] one sit. 580 [&] hire olde luue abit. In h{er}te haueð hi{m} nigt [&] dai. so he were oliue ai.
+Significac{i}o.+
++List ilk le{f}ful man her to . [&] herof ofte reche. 585 vre sowle atte kirke dure . ches hire c{ri}st to meche. he is ure soule spuse luue we him wið migte. [&] wende we neure fro hi{m}{}ward . be dai ne be nigte. ðog he be fro ure sigte faren be we him alle trewe. no{n} oðer louerd ne leue we . ne non | luue newe. [f. 10r 590 leue we ðat he liueð ai up on heuen{}riche. [&] ðeðen he sal cumen eft . [&] ben us alle briche. for to demen alle men . oc nout on geuelike. hise loðe men sulen to helle faren . hise leue to his riche.
[Linenotes: 585. _lesful_ MS. || 593. _to demen_ on an erasure.]
+Natura pantere.+ 595
++Panter is an wilde der. Is non fairere on werlde her. he is blac so bro of qual. mið wite spottes sawen al. wit [&] trendled als a wel. 600 [&] `itt´ bicumeð him swiðe wel. wor so he wuneð ðis panter. he fedeð him al mid oðer der. of ðo ðe he wile he nimeð ðe cul. [&] fet him wel til he is ful. 605 In his hole siðen stille. ðre dages he slepen wille. ðan after ðe ðridde dai. he riseð [&] remeð lude so he mai. ut of his ðrote cumeð asmel. 610 mid his rem forð oueral. ðat ouer{}cumeð haliweie. wið swetnesse. [ic] it gu seie [&] al ðat eure smelleð swete. be it drie be it wete. 615 For ðe swetnesse off his onde. wor so he walkeð o londe. wor so he walked. er wor so he wuneð. Ilk der ðe him hereð to him cumeð. [&] folegeð him up one ðe wold. 620 for ðe swetnesse ðe ic gu haue told. ðe dragunes one ne stiren nout. wiles te pant{er} remeð ogt. oc daren stille in here pit. als so he weren of dede offrigt. 625
[Linenotes: 601. _itt_ added in margin. || 619. Before _to him_, _to him_ deleted MS.]
+Significac{i}o.+
++Crist is tokned ðurg ðis der. wos kinde we hauen told gu her. for he is faier, ouer alle men. so euen sterre o`uer´ erðe fen. 630 ful `wel´ he taunede his luue to man. wan he ðurg `holi´ spel him wan. [&] longe he lai her i{n} an hole. wel him dat he it wulde ðolen. ðre daies slep he al on on. 635 ðanne he ded was in blod [&] bon. vp he ros [&] rémede i{}wis. of helle pine of heuene blis. [&] steg to heuene vue{m}est. ðer wuneð wið | fader [&] holi gast. [f. 10v 640 Amonges men a swete [s]mel. he let her of his holi spel. wor{}ðurg we mugen folgen him. i{n}{}to his godcundnesse fin. [&] ðat wirm ure wiðerwine. 645 wor so of godes word if dine. ne dar he stiren. ne noman deren. ðer wile he lage [&] luue beren.
[Linenotes: 630. _ouer_] _uer_ in margin MS. || 631. _wel_ in margin MS. || 632. _holi_ in margin MS. || 637. _i wis_] _in wif_ MS. || 639. _vuenest_ MS. || 640. [&] _holi gast_ on an erasure.]
+Nature columbe. [&] signific{acio}.+
++Ðe culuer haueð costes gode. 650 alle wes ogen to hauen in mode. seuene costes in hire kinde. alle it ogen to ben us minde. ge ne haueð in hire no{n} galle. simple [&] softe be we alle. 655 ge ne liueð nogt bi lagt. Ilc robbinge do we of {h}ac. ðe wirm ge leteð [&] liueð bi ðe sed. of cristes lore we haue ned. wið oðre briddes ge doð as moder. 660 so og ur ilk to don wið oðer. woning [&] groning if{}lic hire song. bimene we us. we hauen don wrong. In wat{er} ge is wis of heuekes come. [&] we in boke wið deules nome. 665 In hole of ston ge makeð hire nest. In cristes milce ure hope is best.
[Linenotes: 656. _bilagt_ MS. || 657. _hac_] _bac_ MS. || 661. Before _ilk_ a letter erased: _l_ corr. out of _h_.]
XXII. GENESIS AND EXODUS
[[MS description from Notes volume:
"Corpus Christi College, Cambridge, 444, former mark R 11; on vellum, 186 × 116 mm., in one hand of the end of thirteenth or of the beginning of the fourteenth century."]]
JOSEPH AND HIS BRETHREN
xii. ger or ysaac was dead. [f. 37v Jacobes sunes deden un{}red.
++FOr sextene ger ioseph was old. Q{u}ane he was in{}to egipte sold. He was iacobes gunkeste sune. 5 Brictest of was{tm}e and of witt{er} wune. If he sag hise breðere mis{}faren. His fader he it gan vn{}hillen [&] baren. He wulde ðat he sulde hem ten. ðat he wel ðewed sulde ben. 10 for{}ði wexem wið [him] gret nið. And hate for it in ille lið. ðo wex her hertes niðful [&] bold. Q{u}anne he hem adde is dremes told. ðat is handful stod rigt up soren. 15 And here it leigen alle he{m} bi{}foren. And sunne [&] mone [&] sterres .xi^e. Wurðeden hi{m} wið frigti luue. ðo seide his fader hu mai ðis sen. ðat ðu salt ðus wurðed ben. 20 ðat ðine breðere and ic [&] she. ðat ðe bar sulen luten ðe. | ðus he chidden hem bi{}twen. [f. 38r ðoge ðhogte iacob siðe it sulde ben. Hise breðere kepten at sichem. 25 Hirdnesse [&] iacob to sen hem. sente ioseph to dalen ebron. And he was redi his wil to don. Jn sichem feld ne fond e he{m} nogt. Jn dotaym he fond hem sogt. 30 He knewen hi{m} fro feren kumen. Hate hem on ros i{n} herte numen. Swilc nið [&] hate ros hem on. He redden alle him for{}to slon. Nai q{u}ad ruben slo we hi{m} nogt. 35 Oðer sinne may ben wrogt. Q{u}at so him drempte ðor q{u}iles he slep. Jn ðis {c}isternesse old and dep. Get wurð e worpen naked and cold. Q{u}at{}so his dremes owen a{}wold. 40 ðis dede was don wid herte sor. Ne wulde ruben nogt drechen ðor. He gede and sogte an oðer stede. His erue i{n} bettre lewse he dede. Vdas dor q{u}iles gaf hem red. 45 ðat was fulfilt of derne sped. fro galaad men wið chafare Sag he ðor kumen wid spices ware. | To{}warde egipte he gunne ten. [f. 38v Judas tagte hu it sulde ben. 50 Joseph solde ðe breðere ten. for .xxx. plates to ðe chapmen. Get wast bettre he ðus was sold. dan he ðor storue i{n} here wold.
[Linenotes: 6. _waspene_ MS. || 29. _fonde_ MS. || 38. _ðisterness_ MS. || 39. _wurðe_ MS.]
++Ðan r{u}ben cam ðider a{}gen. 55 to ðat cist{er}nesse he ran to sen. He missed joseph and ðhogte swem. Wende him slagen set up an rem. Nile he blinnen swilc sorwe h{im} cliued. Til him he sweren ðat he liued. 60 ðo nomen he ðe childes srud. ðe iacob hadde madim i{n} prud. Jn kides blod he wenten it. ðo was ðor{}on an rewli lit. Sondere men he it leiden on. 65 And senten it iacob i{n}{}to ebron. And shewed it hi{m}. and boden hi{m} sen. Jf his childes wede it migte ben. Senten him bode he funden it. ðo iacob sag dat sori writ. 70 He gret and seide ðat wilde der. Hauen min sune swolgen her. His cloðes rent in haigre srid. Long grot and sorge is hi{m} bi{}tid. | His sunes comen him to sen. [f. 39r 75 And hertedin him if it migte ben. Nai nai q{u}at he helped it nogt. Mai non herti{n}g on me ben wrogt. ic sal ligten till helle dale. And groten ðor min sunes bale. 80 ðor was in helle a sundri stede Wor ðe seli folc reste dede. ðor he stunden til helpe cam. Til i{es}u crist fro ðeden he{m} nam. ðe chapmen skinden here fare. 85 Jn{}to egipte ledden ðat ware. Wið putifar ðe kinges stiward. He maden swiðe bigetel forward. So michel fe ðor is hem told. He hauen him bogt he hauen sold. 90 . . . . . . [Linenotes: 59. _him_] _he_ MS. || 84. _hem_] _he_ MS. || 90. _hauen_] _a_ corr. out of _e_ MS.]
++Pvtifar trewið hise wiwes tale [f. 40r And haued dempt iosep to bale. He bad ben sperd [him] fast[e] dun. And holden harde i{n} prisun. An litel stund q{u}ile he was ðer. 95 So gan him luuen ðe p{ri}suner. And hi{m} de chartre haueð bi{}tagt. Wið ðo p{ri}sunes to liuen i{n} hagt. Or for misdede or for on sagen. ðor woren to ðat p{ri}sun dragen. 100 On ðat ðe kinges kuppe bed. .¶¶. And on ðe made ðe kinges bred. Hem drempte dremes boðen onigt. And he wurðen swiðe sore o{}frigt. Joseph hem seruede ðor on{}sel. 105 At here drink and at here mel. He herde hem m{ur}nen. he freinde for q{u}at. Harde dremes ogen awold ðat. ðo seide he to ðe butuler. Tel me ðin drem mi broðer her. | 110 Q{u}eðer so it wurðe softe or strong. [f. 40v ðe reching wurð on god bi{}long.
[Linenote: 107. _he hem freinde_ MS.]
++Me drempte ic stod at a win{}tre. ¶¶ ðat adde waxen buges ðre. Orest it blomede and siðen bar. 115 ðe beries ripe wurð ic war. ðe kinges [cuppe] ic hadde on hond. ðe beries ðor{}inne me ðhugte ic wrong. And bar it drinken to pharaon. Me drempte als ic was wune to don. 120
++Good is q{u}að Joseph to dremen of win. heilnesse an blisse is ðer{}in. ðre daies ben get for{}to cumen. ðu salt ben ut of p{ri}sun numen. And on ðin offiz set agen. 125 Of me ðu ðhenke ðan it sal ben. Bed min herdne to pharaon. ða ic ut of p{ri}sun wurðe don. for ic am stolen of kinde lond. And her wrigteleslike holden i{n} bond. 130
++Quað ðis bred{}wrigte liðeð nu me. ¶¶ me drempte ic bar bread lepes ðre. And ðor{}in bread and oðer meten. Q{u}ilke ben wune ðe kinges to eten. And fugeles hauen ðor{}on lagt. 135 ðor{}fore ic am i{n} sorge and hagt. | for ic ne migte me nogt weren. [f. 41r Ne ðat mete fro hem beren.
++Me wore leuere q{u}ad Joseph. ¶¶ Of eddi dremes rechen swep. 140 ðu salt after ðe ðridde dei. ben do on rode weila{}wei. And fugeles sulen ði fleis to{}teren. ðat sal non agte mugen ðe weren. Soð wurð so ioseph seide ðat. 145 ðis buteler joseph sone for{}gat. Two ger siðen was joseph sperd. ðor in p{ri}sun wið{}uten erd.