Chapter 9 of 21 · 3932 words · ~20 min read

Part 9

+B+itweone mel ne gruchesi [gh]e nawt · nowðer frut ne oðerhwet{;} ne drinken bute leaue . [&] te leaue beo liht in al [þ/] nis sunne. Ed te mete na word · oðer lut{;} [&] teo stille. Alswa efter þe ancre complie · aþet p{ri}me · ne don na þing ne seggen{;} hweR{}þurh hire silence mahe {180} beon isturbet.

[Linenote: 177. _gruchesi_] _ch_ on an erasure.]

Bitweonen mele ne gruselie [gh]e nout . nouðer frut{;} `ne´ oðerhwat . ne `ne´ drinken wið{}uten leaue . [f. 119v] auh þe leaue beo liht i{n} alle þeo þinges{;} þer nis sunne. Ette mete  {160} no word . oðer lut . [&] þeo beon stille. also efter ðe ancre cu{m}plie uort midmorwen . ne don no þing . ne ne siggen . hwar þuruh hire silence muwe beon i{}sturbed.

[Collations: 158b. Bitwene B || meal | mel C || gruse | gruuesi C || [gh]e _om._ C || nawt | naut C || 159. nowðer | nouðer C || fruit || oðer hwet C || ni | ne C || drinke || bute B || 160. [&] te | [&] þe C || licht C || al [þ/] nis B || At te | ed þe C || na | nan C || 161. [&] ta stille | [&] þeo stille C || Alswa B || aft{er} ancres B || aðet p{ri}me | oðet prime C || 162. ni do þi{n}g ne segge | ne don nan þing ne seggen C || hwer þurh | hwar þurch C || 163a. muhe | mu[gh]e C || beo dest{ur}bet | beon to sturbed C]

+N+an ancre seruant ne ahte bi rihte to easkin iset hure · bute mete [&] hure [þ/] ha mei flutte bi{;} ant godes milce. Ne mis{}leue nan godd{;} hwet{}se tide of þe ancre · [þ/] he hire trukie. þe meidnes wið{}uten [gh]ef ha seruið þe ancre alswa as ha ahen · hare hure schal beon þe hehe blisse of heouene. Hwa{}se haueð ehe of hope toward {185} se heh bure{;} gleadliche wule ha seruui [&] lihtliche alle wa · [&] alle teone þolien. wið eise [&] wið este ne buð me nawt bliSSe.

non ancre seruant ne ouhte mid rihte uorto asken i{}sette huire{;} bute mete [&] cloð : þet heo mei vlutten bi . [&] godes milce. ne mis{}leue no{n} god{;} hwat so bitide of ðe ancre :  {165} þet he hire trukie. Þe meidenes wið{}uten [gh]if heo serueð ðe ancre also ase heo owen{;} hore hure schal beon ðe eche blisse of heouene. hwo{}so haueð eie hope touward so heie hure : gledliche wule heo seruen [&] lihtliche alle wo and alle teone þolien. Mid eise ne mid este{;} ne kumeð me nout toþer heouene.  {170}

[Collations: 163b. Nan B || ancres seruante || ah | achte C || bi B || 164. richte C || to B || iset hure B || ant C || clað B || ho | ha C || mai || flutte B || 165. nan B || godd || hwet C || se tide B || anker || 166. _over_ trukie faile C || þeo [þ/] arn wið{}ute{n} || meidnes C || [gh]ef C || ho | ha C || serue{n} | seruið C || anker || 167. alswa as B || hom ahen | ha ach[gh]en C || hare C || beo || 168. Hwa se B || haues || ehe of | e[gh]e of C || toward | towart C || se B || heh | hech C || gladli wile || ho | ha C || seruin C || 169. lichtliche C || wa B || tene || wið B || este ne C || wið B || eise C || 170. bueð mon nawt blisse | buð me naut blisse C]

++[Gh]e ancres ahen þis leaste stucche reden to ower wummen euche wike eanes · aþet ha hit cunnen. Ant muche neod is [þ/] [gh]e neomen to ham muche [gh]eme · for [gh]e mahen muchel beon þurh ham i{}godet · [&] {190} iwurset. On oðer half [gh]ef þet ha sungið þurh ower [gh]emeles{;} [gh]e schule beo bicleopet þrof biuore þe hehe deme · [&] for{}þi as ow is muche neod · [&] ham [gh]et mare{;} [gh]eornliche leareð ham to halden hare riwle · ba for ow [&] for ham seolf{;} liðeliche [&] luueliche · for swuch ah wummone lare to beonne · luuelich [&] liðe · [&] selthwenne sturne.

++[Gh]e ancren owen þis lutle laste stucchen reden to our wu{m}men eu{er}iche wike enes uort ðet heo hit kunnen. and muche neod is ou beoðe : ðet [gh]e nimen to ha{m} gode [gh]eme . vor [gh]e muwen muchel þuruh ha{m} beon i{}goded. and i{}wursed on oðer halue. [gh]if heo sunegeð þuruh ower [gh]emeleaste{;} [gh]e schulen beon bicleoped þer{}of biuoren þe {175} heie demare . and for{}þi ase ou is muche neod . [&] ha{m} is [gh]ete more{;} [gh]eorneliche techeð ha{m} to holden hore riulen . boðe uor ou : [&] for ha{m} suluen . liðeliche þauh [&] luueliche{;} uor swuch ouh wu{m}mone lore to beon . luuelich and liðe and seldwhonne sturne.

[Linenote: 173. After _gode [d.][e.]_ MS.]

[Collations: 171. ancres B || ahen | ach[gh]e C || laste lutle B || stucche | stuche C || rede || owre | ower C || seruanz || 172. euche | uche C || eanes B || til [þ/] ho | oðet `til´ ha C || cunne{n} B || ned || is [þ/] [gh]e B || 173. neomen C || to ham nimen || god || muche C || for B || muhen | mughe C || muchel _om._ C || muche || þurh B || 174. hom beo || igodet B || wursnet. | iwurset. C || On B || half B || [gh]ef C || ho | ha C || suneheþ | sungeð C || 175. þurh | þurch C || owre || [gh]emeles | [gh]emeles`chipe´ C || schule beo bicleopet || þrof | þref C || bifore | biforen C || 176. hehe | hech[gh]e C || deme | dom C || and _om._ B || as B || ow B || ned || hom | heom C || is _om._ B || [gh]ette | [gh]et C || mare B || 177. [gh]eornliche || leares | leareð C || halde{n} hare B || riwle | riuwlen C || baðe | ba`þe´ C || for ow B || 178. seolf B || þauh _om._ B || luuelice C || for B || swich C || ah | ach C || wu{m}mones lare B || of religiun _add._ || 179a. _second_ and _om._ C || seldscene | selthwenne C]

Ba is riht [þ/] ha {195} ow dreden [&] luuien · ant þah [þ/] ter beo eauer mare of luue{;} þen of drede · þenne schal hit wel fearen · Me schal healden eoli [&] win ba i wunden efter godes lare · ah mare of softe eoli{;} þen of [f. 117r] bitinde win . [þ/] is Mare of liðe wordes{;} þen of suhinde · for þer of kimeð þinge best{;} [þ/] is luue eie. lihtliche [&] sweteliche foR[gh]eoued {200} ham hare gultes · hwen ha ham icnaweð [&] bihateð bote.

Boðe hit is riht þet heo ou [f. 120r] dreden [&] luuien . auh þet ðer beo . more eu{er} {180} of luue : þen of drede. þeonne schal hit wel uaren. Me schal helden eoli and win beoðe i{}ne wunden, efter godere lore . auh more of þe softe eolie{;} þen of þe bitinde wine . þet is . more of liðe wordes : þen of suwinde . vor þerof kumeð þinge best{;} þet is luue{}eie. lihtliche [&] sweteliche uor[gh]iueð ha{m} hore gultes : hwon heo ha{m} iknoweð and {185} bihoteð bote.

[Collations: 179b. Baðe | ba`þe´ C || hit _om._ B || richt C || 180. ho | he _corr. out of_ ha C || ow B || ah | ach C || ter || eau{er} mare | mare eau{er} C || 181. of þe || þe{n}ne B || fare{n} B || Mo{n} || heolde || 182. baðe | ba C || i{n} B || wundes | wundesi _erasure of two letters_ C || aft{er} || godes lare B || Ah | Ach C || mare B || þe _om._ B || 183. eoli B || þenne C || þe _om._ B || bitende || win B || ma | ma`re´ C || þenne C || 184. suhiende | sturne C || for B || cumes | kimeð C || Lichtliche C || 185. swetelich || for [gh]iues | for[gh]eoueð C || hare C || hwen B || ho | ha C || arn cnawe | icnaweð C || 186. bihaten | bihateð]

+A+se forð as [gh]e mahen of mete [&] of claðes · [&] of oþre þinges þet neode of flesch easkeð{;} beoð large toward ham{;} þah [gh]e nearowe beon [&] hearde to ow seoluen. Swa deð þe wel blaweð{;} went te nearewe of þe horn to his ahne muð{;} ant utward [þ/] wide. Ant [gh]e don alswa as [gh]e wulleð [þ/] {205} ower beoden bemin wel [&] dremen{;} i drihtines earen · nawt ane to ower ahnes{;} ah to alle folkes heale · as ure lau{er}d leue þurh þe g{ra}ce of him seolf [þ/] hit swa mote ameN.

++Se uorð ase [gh]e muwen of drunch and of mete and of cloð and of oðer þinges þet neode of fleshe askeð : beoð large touward ha{m} : þauh [gh]e ðe neruwure beon and te herdure to ou suluen . vor so deð þe wel bloweð . went þene neruwure ende of þe horne to his owune {190} muðe . [&] utward þene wide. and [gh]e don also . ase [gh]e wulleð þet ower beoden bemen [&] dreamen wel : ine drihtenes earen . and nout one to ower ones{;} auh to alle uolkes heale . ase ure lou{er}d leue þuruh ðe grace of hi{m}sulf . þet hit so mote beon. am{en}.

[Collations: 187. Ase | Alse C || forð as B || muhen | mu[gh]en C || baðe _add._ || drinch || of drunch and _om._ C || and _after_ mete _om._ || claðes B || 188. oðre C || þi{n}g || ned || flesch | fles C || askes || beos || toward B || 189. þah | þach C || ðe _om._ B || narewe beon [&] harde to ow seolue{n} B || vor _om._ || `for´ C || Swa | swa C || dos || 190. [þ/] || blawes | blaweð C || wendes || te | þe C || narewe || ende _om._ || `ende´ C || horn B || toward || ahne | achne C || 191. muð B || te | þe C || do alswa as B || wiln | wull{et} C || owre beodes || 192. beme{n} wel [&] B || i drihtines | i{n} drichtines C || eare || and _om._ B || Nawt | naut C || ane B || 193. owre || anres | a`u´nes C || Ah | ach C || folkes B || as B || lau{er}d B || þurh | þurch C || 194. hi{m}self | him seolf C || swa mote B || beon. am{en} _om._ B]

[[191. wull{et} C _corrected in Notes from "wull"_]]

[[This section has no parallel in the Cotton MSS.]]

+H+wen ower sustres meidnes cumeð to ow to froure{;} cumeð to ham to þe þurl{;} earunder [&] ouerunder · eanes oðer twien · [&] gað a[gh]ein sone{;} to ower note gastelich · {210} ne biuore Complie ne sitte [gh]e nawt for ham ouer riht time · swa [þ/] hare cume beo na lure of ower religiun{;} ah gastelich bi[gh]ete. [gh]ef þer is eani word iseid [þ/] mahte hurten heorte{;} ne beo hit nawt iboren ut{;} ne ibroht to oþer ancre{;} [þ/] is eð hurte. To him hit schal beon iseid{;} þe lokeð ham alle. Twa niht is inoh [þ/] ei beo edhalden · ant [þ/] beo {215} ful seldene · ne for heom ne breoke silence ed te mete{;} ne for blodletunge · bute [gh]ef sum muche god oðer neod hit makie. Þe ancre ne hire meiden ne plohien `nane´ worldliche gomenes ed te þurle · ne ne ticki to{}gederes · foR ase seið seint Beornard. vnwurðe þing is to euch gastelich mon · [&] nomeliche to ancre{;} euch swuch fleschlich {220} froure · [&] hit binimeð gastelich [þ/] is wið{}ute met utnume murhðe · [&] [þ/] is uuel change as is iseid þruppe.

[Linenote: 191. _[gh]ef_ above _þurh_ deleted.]

[[This section has no parallel in the Cotton MSS.]]

++Of þis boc redeð hwen [gh]e beoð eise euche dei{;} leasse oðer mare. Jch hopie [þ/] hit [f. 117v] schal beon ow [gh]ef [gh]e hit redeð ofte{;} swiðe biheue{;} þurh godes muchele grace · elles ich hefde uuele bitohe {225} mi muchele hwile. Me were leou{er}e godd hit wite do me toward rome{;} þen forte biginnen hit eft forte donne. [Gh]ef [gh]e findeð [þ/] [gh]e doð alswa as [gh]e redeð{;} þonckið godd [gh]eorne · [gh]ef [gh]e ne doð nawt{;} biddeð godes are · [&] beoð umben þeronuuen [þ/] [gh]e hit bet halden efter ower mihte. {230}

[Linenote: 225. _godes_] _d_ corr. out of _g_ MS.]

++O þisse boc redeð eu{er}iche deie : hwon [gh]e beoð eise . eu{er}iche deie {195} lesse oðer more. uor ich hopie þet hit schal beon ou [gh]if [gh]e hit redeð ofte : swuðe biheue þuruh godes grace . and elles ich heuede vuele bitowen muchel of mine hwule. God hit wot me were leouere uorto don me touward rome{;} þen uorto biginnen hit eft forto donne. and [gh]if [gh]e iuindeð þet [gh]e doð also ase [gh]e redeð{;} þonkeð god [gh]eorne . {200} and [gh]if [gh]e ne doð nout{;} biddeð godes ore . [f. 120v] and beoð umbe þer abuten : þet [gh]e hit bet hol holden : efter ower mihte.

[Collations: 195. Of C || þis B || redes || eu{er}iche deie _om._ B || hwe{n} B || arn || aise C || euche dai | uchedei C || 196. mare B || uor _om._ B || þet _om._ || ow B || [gh]ef C || 197. hit _add._ B || reden || swiðe B || biheoue || þurh B || `godes´ C || and _om._ B || hafde | hefde C || 198. bitohen | bitoch[gh]en uuele C || muche hwile B || God ... wot _om._ B || leu{er}e | leoure C || deu le set _add._ B || 199. to do B || toward | towart C || for to | for te C || 200. and _om._ B || [gh]ef C || finde{n} | findeð C || don alswa as B || rede{n}. þonkes godd || 201. and _om._ B || [gh]ef C || don || nawt | naut C || biddes godd || are B || beos || umbe{n} B || 202a. þer onuuen | þer an ouen C || hit bett{er}e halde{n} | hit halden C || aft{er} owre mihte | eft{er} ower michte C]

++Feader · Sune · hali gast · an almihti godd wite ow in hiS warde · he gleadie ow [&] frouri ow mine leoue sustren · ant for al [þ/] [gh]e for him dreheð [&] dreaieð · ne [gh]eoue ow neauer leasse · þen al{}to{}gedere him seoluen · Beo he aa iheiet from world in{}to worlde aa on ecnesse · AMeN.

Veder and sune and holi gost . and on almihti god : he wite ou in his warde. he gledie ou and froure ou{;} mine leoue sustren. and for al þet [gh]e uor him drieð and suffreð . he ne [gh]iue ou neu{er} lesse huire þen {205} alto gedere him suluen. he beo eu{er} i{}heid from worlde to worlde . eu{er} on ecchenesse. amen.

[Collations: 202b. Fad{er} sune. haligast an B || 203. almichti C || godd || he _om._ B || ow B || 204. gladie || ow B || frouri C || ow B || leue sustre || 205. for B || drehen oðer drehden | dre[gh]eð [&] drei[gh]eð C || he _om._ B || ni [gh]iue | Ne [gh]eoue C || ow B || neau{er} B || lasse || hure C || 206. selue{n} | seoluen C || Beo he B || ai ihehet | eau{er} ihech[gh]et C || fra{m} || into B || 207. a on ecnesse | `a on echnesse´ C]

+A+se ofte aS [gh]e habbeð ired eawiht her on{;} greteð þe leafdi {235} wið aN aue{;} for him [þ/] swonc her{}abuten · Jnoh meaðful ich am þe bidde se lutel · ¶ Explicit · +J+þench o þi writere i{}þine beoden sum chearre{;} ne beo hit ne se lutel. Hit turneð þe to gode{;} [þ/] tu bidest for oþre.

ase ofte ase [gh]e readeð out o þisse boc{;} greteð þe lefdi mid one aue marie uor him ðet makede þeos riwle . and for hi{m} þet hire wrot and swonc her abuten. Inouh meðful ich am{;} þet bidde so lutel. {210}

[Collations: 208. As C | as B || hauen red | habbeð ired C || oht o þis boc | eawet þron C || Gretes ure || lauedi | lafdi C || wið an B || 209. marie _om._ B || for B || [þ/] swanc her abute{n}. | þe swong her abute{n}. C || 210. Inouh ... lutel _om._ || `Jnoh meðful ic am þe bidde se lutel´ C]

X. IN DIEBUS DOMINICIS

[[MS description from Notes volume:

"Lambeth 487: see [VIII, Poema Morale]."]]

[[The selection was printed in a single paragraph. It has been broken up for this e-text.]]

[Headnote: The Privileges of Sunday]

[f. 15v] [++L]EOFEMEN [gh]ef [gh]e lusten wuleð. [&] [gh]e willeliche hit under{}stonden we eow wulleð [f. 16r] suteliche seggen of þa fredome þe limpeð to þan deie þe is iclepeð sunedei. Sunedei is ihaten þes lauerdes dei [&] ec þe dei of blisse [&] of lisse [&] of alle irest. On þon deie þa engles of heofene ham iblissieð. {5} forði þe þa ermi{n}g saulen habbeð rest of heore pine. Gif hwa wule witen hwa erest bi won reste þam wrecche saule to soþe ic eow segge. þet wes s{an}c{t}e paul þe apostel and mihhal þe archangel heo tweien eoden et sume time in{}to helle alswa heo{m} drihten het for to lokien hu hit þer ferde. Mihhal eode bi{}foren [&] paul co{m} efter [&] þa {10} scawede mihhal to s{an}c{t}e paul þa wrecche sunfulle þe þer were wuniende [.] þer{}efter he him sceawede he[gh]e treon eisliche beorninde et foren helle [gh]ete. and uppon þan treon he him sceawede þe wrecche saulen a{}honge. Su{m}me bi þa fet. su{m}me bi þa honden. su{m}me bi þe tunge. su{m}me bi þe e[gh]en. su{m}me bi þe hefede. su{m}me bi þer {15} heorte.

[Linenotes: 4. In MS. _su sunedei_. || 11. _sunfulle wrecche_ with marks of transposition in MS.]

Seodðan he him sceaude an ouen on berni{n}de fure he warp ut of him seofe leies uwil[c]an of seolcuðre heowe þe alle weren eateliche to bi{}haldene [&] muchele strengre þen eani þ{in}g to þolien. [&] þer wið{}i{n}nen weren swiðe feole saule a{}honge. [Gh]ette he him sceawede ane welle of fure [&] alle hire stremes urnen fur berni{n}de. [&] þa {20} welle bi{}wisten .xii. meister [f. 16v] deoflen swilc ha weren kinges to pinen þer wiðinnen þa earmi{n}g saulen þe for{}gult weren; [&] heore a[gh]ene pine neure nere þe lesse þah heo meistres weren. Eft{er} þon he him sceawede þe sea of helle [&] i{n}nan þan sea weren .vii. bittere uþe. þe forme wes snau . þat oðer is. þet þridde fur. þet feorðe blod. þe {25} fifte neddren. þe siste smorðer. þe seofeþe ful stunch. heo wes wurse to þolien þenne efreni of alle þa oðre pine.

[Linenotes: 18. _þing_] _þurg_ MS. || 25. _snau_] _swnau_ MS.]

Innan þan ilke sea weren un{}aneo{m}ned deor su{m}me feðer fotetd. Su{m}me al bute fet . [&] heore e[gh]en weren al swilc swa fur. [&] heore eþem scean swa deð þe leit a{}monge þunre. þas ilke nefre ne swiken ne dei ne niht to {30} brekene þa ermi{n}g licome of þa ilca men þe on þisse liue her hare sc{ri}ft enden nalden. Su{m}me of þan mo{n}ne sare wepeð. Su{m}me swa deor lude remeð. su{m}me þer g{ra}ninde sikeð. su{m}me þer reowliche gne[gh]eð his a[gh]ene{}tunge. Su{m}me þer wepeð. [&] alle heore teres beoð berni{n}de gleden glide{n}de ouer heore a[gh]ene nebbe. [&] swiðe reowliche {35} ilome [gh]ei[gh]eð [&] [gh]eorne bisecheð þat me ham ibure[gh]e fro{m} þam uuele pinan [.] of þas pinan speked .d{aui}d. þe halie wite[gh]e. [&] þus seið. +Misere`re´ nost{ri} d{omi}ne quia penas inferni sustinere no{n} possumus.+ Lauerd haue merci of us forðon þa pinen of helle we ham ne ma[gh]en iðolien.

[f. 17r] Seoð{}þan he him sceawede an{e} stude {40} i{n}ne{}midde warðe helle. [&] bi{}foren þam ilke stude were{n} seofen clusterlokan þar neh ne mihte nan liuiende mon gan for þan ufele breðe [&] þer wið{}i{n}na he him sceawede gan `on´ ald mon [þ/] .iiii. deoflen ledden abuten. þa escade paul to mihhal hwet þe alde mo{n} were. þa cweð mihhal heh engel he wes an biscop on eoðre liue þe nefre {45} nalde c{ri}stes la[gh]en lokien ne halden. ofter he walde an{}uppon his underlinges mid wohe motien [&] longe dringan þenne he walde salmes singen oðer eani oðer god don. Herefter iseh paul hwer .iii. deoflen ledden an meiden swiðe unbisor[gh]eliche{;} `[&]´ [gh]eorne escade to mihhal hwi me heo swa ledde. þa cweð mihhal. heo wes an meiden on oðer liue {50} [þ/] wel wiste hire licome in alle clenesse. Ah heo nalde nefre nan oðer god don. Elmes[gh]eorn nes heo nefre. ah prud heo wes swiðe [&] modi. [&] li[gh]ere [&] swikel. [&] wreðful [&] ontful. [&] forði heo bið wuniende inne þisse pine.

[Linenotes: 40. _ane_] _and_ MS. || 46. _w[u.]alde_ MS. || 53. _w[e.]reðful_ MS.]

Nu bi{}gon paul to wepen wunderliche. [&] mihhal heh engel þer weop forð mid him. þa co{m} ure drihten of heueneriche to {55} heo{m} on {þ}unres liche [&] þus cweð. A hwi wepest þu paul. paul him onswerde. Lauerð ic biwepe þas monifolde pine þe ic her in helle iseo. þa cweð ure lauerd. A hwi nalden heo witen mine [f. 17v] la[gh]e þe hwile heo weren en eorðe? þa seide paul him mildeliche to{}[gh]eines. Louerd nu ic bidde þe [gh]ef þin wille is [þ/] þu heom [gh]efe {60} reste la hwure þen su{n}ne dei a þet cume domesdei. þa cweð drihten to him. paul wel ic wat hwer ic{}sceal milcien. Ic heom wulle{}milcien þe weren eft{er}ward mine milce þa hwile heo on liue weren.

[Linenote: 56. _þunres_] _wunres_ MS.]

þa wes s{an}c{t}e paul swiðe wa. [&] abeh him redliche to his lauerdes fet [&] on halsien hine gon mid þas ilke weord þe [gh]e ma[gh]en iheren. Lauerd {65} he cweð þa. Nu ic þe bidde for þine kinedome [&] for þine engles. [&] for þine muchele milce. [&] for alle þine weorkes. [&] for alle þine hale[gh]en. [&] ec þine icorene. þat þu heom milcie þes þe redþer [þ/] ic to heo{m} com [&] reste [gh]efe þen sunne{}dei a [þ/] cume þin heh domes dei. þa onswerede him drihten mildere steuene. Aris nu paul aris. Ic ha{m} {70} [gh]eue reste al swa þu ibeden hauest fro{m} non on sat{er}dei a þa cume monedeis lihting. [þ/] efre forð to domes dei. Nu leofe breðre [gh]e habbeð iherð hwa erest bi won reste þa{m} forgulte saule. Nu bi{}cum`e´ð hit þerfore to uwilche c{ri}stene monne mucheles þe mare to hali[gh]en [&] to wurðien þe{n}ne dei þe is icleped sunne{}dei. for of þam deie ure {75} lauerd seolf seið.