Chapter 6 of 7 · 4894 words · ~24 min read

capítulo I

, pág. 120 de la edición de los Bibliófilos Españoles), y luego en la _Celestina_ (aucto II), donde dice Pármeno: «e lo que más dello siento es venir a manos de aquella _trotaconuentos_, despues de tres veces emplumada». No recuerdo ningún texto intermedio.

[106] _Atincar_, goma de un árbol índico llamado comúnmente _borraj_. Es voz para nosotros de origen arábigo, transmitida al árabe por el persa y oriunda del sánscrito (Vid. Eguilaz (D. Leopoldo), _Glosario etimológico de las palabras españolas de origen oriental_, p. 307). Dozy la confundió con la crysocolla, pero ya desde el siglo XVI el Dr. Andrés Laguna, en sus anotaciones á Dioscórides, había notado la diferencia entre ambas drogas: «Todos aquellos se engañan que toman por la tal chrisocolla el _Atincar_, llamado borax en las boticas».

[107] Ignoro qué especie de hechizo sea la _raynela_, aunque el nombre indica que se trata de alguna raíz.

[108] Aunque _mohalinar_ parece nombre árabe, no consta en los glosarios de Engelmann, Dozy y Eguilaz. Sánchez salió fácilmente del paso diciendo que era «cierto hechizo». Urge un vocabulario completo y razonado de la lengua del Arcipreste. Ningún autor de la Edad Media lo necesita tanto.

[109] Véanse los versos del _Pamphilus_ que corresponden á los del Arcipreste, y se juzgará de la diferencia:

Dum loquor ejus adest michi mens animusque loquenti, Dulciter omne meum suscipit eloquium, Curvat et ipsa suos circum mea colla lacertos, A te missa sibi dicere verba rogat. Dumque tuum nomen rationis nominat ordo, Nominis ammonitu fit stupefacta tui. Dum fruitur verbis pallet rubetque frequenter, Fessaque si taceo, me monet ipsa loqui. His aliisque modis cognoscimus ejus amorem: Non negat ipsa michi quin sit amica tibi.

(V. 507-516).

[110] Otra comedia elegíaca existe, de la cual creemos que tuvieron conocimiento nuestros dos autores, aunque no la utilizaron en nada esencial, sino en meros detalles. Se trata del _Libellus de Paulino et Polla_, gracioso poemita bastante bien versificado, y de una latinidad muy elegante para su tiempo, que fué el del emperador Federico II (1212-1250). Su autor fué el italiano Ricardo, juez de Venosa (_Venusium_), la antigua patria de Horacio. El argumento son los cómicos amores de dos viejos, Paulino y Pola, y sus ridículas bodas efectuadas por mediación del casamentero Fulco:

_Materiam nostri, quisquis vis, nosce libelli; Haec est: Paulino nubere Polla petit. Ambo senes; tractat horum sponsalia Fulco: Cujus adit tremulo corpore Polla domum_(A).

(Nota A: Edición de Du-Méril, en el tercer tomo de las _Poésies inédites du Moyen Age_ (pp. 374-416)).

En la obra de Rojas hemos notado una que nos parece reminiscencia de esta comedia. Dice la _madre Celestina_ en el _aucto_ IV: «Las riquezas no hazen rico, mas ocupado;--no hazen señor, mas mayordomo;--más son los perseguidos de las riquezas que no los que las poseen». El _Libellus_ expresa idénticos conceptos:

_Hi non sunt domini, sed servi divitiarum, Illas prodesset non habuisse magis._ .......................................................... _Hi dum divitiis retinendis, non potiendis Intendunt, servi constituuntur opum._

La idea es tan vulgar que ha podido ocurrirse á los dos autores con independencia, pero el giro de la frase es idéntico. Acaso tengan una fuente común.

La imitación del Archipreste puede estar, si no me engaño, en el célebre pasaje sobre _la propiedad que el dinero ha_ (cop. 490 y ss.), á cuyo espíritu corresponden bastante exactamente algunos versos del _Paulinus_:

_Denario castella simul produntor et urbes, Denario falli saepe puella solet... Denario sedes maculatur pontificalis Cum non ex meritis, sed magis aere datur._

Pero son tantos los lugares comunes que en la Edad Media se escribieron sobre este argumento, que no afirmo, ni mucho menos, que esta sea la fuente, y de seguro no es la única.

[111] Este diálogo fué publicado por Magnin en la _Bibliothèque de l'École des Chartes_ (t. I, p. 524).

[112] «Et quidem histriones erant, qui gestu corporis arteque verborum, et modulatione vocis, factas aut fictas historias, sub aspectu publico referebant, quos apud Plautum invenis et Menandrum, et quibus ars nostri Terentii innotescit. Porro comicis et tragicis abeuntibus, cum omnia levitas occupaverit, clientes eorum videlicet et tragoedi, exterminati sunt».

(_Johannis Sarisberienses Policraticus sive de nugis Curialium et vestigiis Philosophorum libri octo..._ Amsterdam, 1664, p. 32, cap. VIII del libro I).

[113] _Geschichte des Neueren Dramas von Wilhelm Creizenach... Erster Band. Mittelalter und Frührenaissance._ Halle, Niemeyer editor. 1893. _Abtes Buch. Die ersten dramatischen Versuche der Humanisten_, pp. 529-578. Véanse además el libro de Chassang, _Des essais dramatiques imités de l'antiquité au 14.^{me} et 15.^{me} siècle_ (París, 1852), y los trabajos de Cloetta, _Beiträge zur Literaturgeschichte des Mittelalters und der Renaissance_. I. _Komödie und Tragödie im Mittelalter._ II. _Die Anfänge der Renaissancetragödie_ (Halle, 1890-92).

[114] En el segundo tomo de su obra, publicado en 1903, Creizenach afirma en términos demasiado generales el parentesco de la _Celestina_ con las comedias humanísticas: «Es ist ein Lesedrama in der Art der lateinischen Frührenaissancekomödien» (_Geschichte des Neueren Dramas_, II. _Renaissance und Reformation_, pp. 153-157).

[115] De este libro, impreso en Barcelona por Pedro Posa y Pedro Brun, y terminado en 3 de septiembre de 1481, no se conoce más que un ejemplar en la Biblioteca Municipal de Tolosa de Francia (Vid. Haebler, _Bibliografía Ibérica del siglo XV_. La Haya, Nijhof editor, pág. 326).

[116] La publicó K. Müllner en los _Wiener Studien_, a. XXII, pp. 236 y ss., valiéndose para establecer el texto del códice Ambrosiano C. 12 sup. y del Vaticano Lat. 6878, que afirma ser el mejor.

[117] Es una _facecia_ que se encuentra en Ateneo y otros antiguos, y también en el _Fabulario_ de nuestro Sebastián Mey, en los _Cuentos de Garibay_ y en la _Floresta Española_ de Santa Cruz, como puede verse en el tomo II de estos _Orígenes de la Novela_, pp. CIX y CX.

[118] Todavía lleva su nombre en la edición de Luca de 1588, descrita por Brunet: _Lepidi comici veteris Philodoxios fabula, ex antiquitate eruta ab Aldo Manucio_. El texto impreso por Amico Bonucci (_Opere vulgari di Leon Battista Alberti..._ Florencia, 1843-1849, tomo I, pág. CXX) difiere bastante de éste.

[119] Gallardo (_Ensayo_, tomo III, núm. 3.559) es el único bibliógrafo que ha descrito esta edición, de la cual posee un ejemplar la Biblioteca de la Universidad de Salamanca, y creo que otro la de Oviedo. He creído oportuno, tratándose de pieza tan rara y curiosa, hacer una descripción más detallada, en la cual pongo íntegros el prólogo del Bachiller Quirós, el argumento de la comedia y la lista de los personajes:

_Comedia Philodoxeos leonis baptiste._ (A la vuelta): _Bachalarius quirosius Alfonso ticio titulos assecuto et Salmanticensis academie grammatico atque praeceptori suo. S._--Quum diebus superioribus, praeceptor suavissime: nonnullis ex auditoribus meis quibus publica lectione Vergilium enarro, quibusque privatim et Iuvenalis Satyras et Lucani pharsaliam interpretor: philodoxeos fabulam: quam Baptista albertus singularis ingenii: summa cum elegantia ac venustate composuit: ostendissem: quamprimum a me efflagitare caeperunt: ne tam pulcherrimum opus _et hic omnibus incognitum_ apud nos amplius latere permitterem: quorum ego etsi honestissimis studiis tamdiu abnuendum esse existimavi quo [ad] tibi ipsi qui id mihi mandaveras morem gerere fuit necesse: tuo itaque ductu et auspicio comoediam ipsam imprimi curavimus: quod tamen illi et dignitatem allaturum puto et auctoritatem. In qua re si gratum tibi laborem nostrum fuisse sensero: forsitan tecum maioribus agam: id autem una potissimum re iudicabo: si dabis operam: ut apud scholasticos ipsos quam gratiosum me tua commendatione factum esse cognoscam. Vale longissimis praeceptor annis: et hunc tibi mancipatum discipulum amare non desinas. Iterum vale.

«_Incipit Philodoxeos. Leo. Bap._ Philodoxus atheniensis adolescens doxiam romanam civem amat perdite. Atqui habet fide optima et singulari amicitia coniunctum Phronisim, qui cum sua consilia conferat. Dat operam Phronisis amici causa: ut Ditonum libertum convicinum amate benivolentia sibi advinciat. Homo fidem praestat rebus defuturum se nunquam. At interim Fortunius civis insolens adolescens, dynastis suasu hanc ipsam Doxiam cupere occipiens lepidissima Phronisis astutia depulsus est: quo adamans non nihil sese verbis commendatum fecit mulieribus. Denique irrisus Fortunius adolescens per vim edes ingreditur, Simiam sororem Doxie rapit. Tandem Mnimia ancilla, cum virum suum Phronisim comperisset atque Tichia Fortunii mater precibus exorarunt ut Cronos excubiarum magister omnia componeret. Ex quo hic raptam tenuit, is vero amatam duxit. Explicit argumentum».

Personajes de la comedia:

_Philodoxus_, adolescens. _Phronisis_, amicus Philodoxeos. _Ditonus_, libertus. _Dynastes_, senex, libertus. _Fortunius_, adolescens. _Doxa_, puella. _Phymia_, soror Doxae. _Mnimia_, ancilla. _Alithya_, ancilla. _Cronos_, excubiarum magister. _Thychia_, mater Fortunii.

--Io. Francisci Poggii Florentini ad Alexandrum VI. Pont. Maxim. in expeditione contra Turcas Episto'a.

--In Turcos Porcia Declamatio (precedida de una dedicatoria á Alejandro VI).

(Colofón): «Hieronymi Porcii Patricii Romani Bas. Prin. Ap. Canonici Rote primarii Auditoris. Hundrensis Episcopi in Turcos Christiani Federis Compilatio lubente Alexandro Borgia Sexto Pontifice Maximo: totius sacri Senatu Reuerendissimis Cardinalibus ac Regum et Principum Oratoribus adstantibus universis inter divina publicate foeliciter.

_«Impressum Salmanticae per Ioannem Gysser Alemanum de Silgenstat Anno domini M.CCCCCI, die vero XX decembris_».

Todos estos opúsculos forman un solo volumen con signaturas seguidas (_a.d._ IV). La comedia llega hasta la _c._ VII.

[120] «Della _Philogenia_ del Pisani ricorda due antiche edizioni il Bahlmann in _Centralblatt für Bibliothekswesen_, a. XI, fasc. 4, pag. 175. Ma a me rimasero inaccesibili; e io mi valsi, per l'esame della commedia, del cod. Laurenziano Ashb. 188». (Nota que me ha comunicado el Sr. Sanesi.)

[121] Tanta boga tuvieron en su tiempo algunas comedias humanísticas, que se insertaron fragmentos de ellas, al lado de los de Plauto y Terencio, en una célebre compilación retórica, formada en Alemania, la _Margarita Poética_, de Alberto de Eyb (Nuremberg, 1472), de la cual hemos manejado en nuestra Biblioteca Nacional las siguientes ediciones:

_a_) _Margarita poetica de arte dictandi ac practicandi epistolarum opus clarissimum incipit._

Incunable, sin año ni lugar. 4.º

_b_) _Oratorum omnium Poetarum: Hystoricorum: ac Philosophorum eleganter dicta: per clarissimum virum Albertum de Eiib in unum collecta faeliciter incipiunt._

(Colofón): _Summa Oratorum omnium: Poetarum: Historicorum: ac Philosophorum Autoritates in unum collectae per clarissimum virum Albertum de Eyb Vtriusque doctorum eximum: quae Margarita poetica dicitur: faeliciter finem adepta est. M.CCCC.LXXXXIII. Kalen. Ianuarii._

Fol.

_c_) _Margarita Poetica._

(Colofón): _Explicit opus excellentissimum in se continens omnium fere Oratorum Poetarum Historicorum ac Philosophorum Autoritates: collectum p. Clarissimum vir. Albertum de Eyb utriusque Iuris doctorem, quod Margaritam poeticam inscripsit: Impressum Basileae per magistrum Ioannem de Amerbach. Anno domini. M.CCCC.XCV._

_d_) _Margarita poetica de arte dictandi ac practicandi epistolarum opus clarissimum feliciter incipit._ Incunable, en 4.º, sin año ni lugar.

_e_) Edición en folio de 1503.

(Colofón): _Explicit opus excellentissimum in se continens omnium fere Oratorum: Poetarum: Historicorum ac Philosophorum Auctoritates: collectum p. Clarissimum virum Albertum de Eyb utriusque Iuris doctorem. quod Margaritam poeticam inscripsit: Impressum Basileae p. magistrum Ioannem de Amorbach Ioannem petri et Ioannem froben, consocios Anno domini. M.CCCCC.III._

_Secundae Partis: tractatus I._ Cap. XVI.

Nunc vero aliquas extraordinarias item Comoedias: et quidem numero tres prosequendas ex ordine duxi. Et imprimis Philodoxios: quae est Caroli Aretini: sese fert Comoedia admodum iucundissima.

_De auctoritatibus ac sententiis ex Comoedia philodoxios Caroli Aretini collectis._ Cap. XV.

_De auctoritatibus ac sententiis sumptis ex Comoedia de falso Hypocrita et tristi: Mercurii Roncii Vercellensis._ Cap. XVI.

_De auctoritatibus ac sententiis receptis ex Comoedia Philogenia Ugolini Parmensis._ Cap. XVII.

[122] _Storia della letteratura italiana di Adolfo Gaspary, tradotta dal tedesco da Vittorio Rossi._ Turin, Loescher, 1891, tomo II, pág. 196.

[123] «_Gracchus._--Nisi me fallit spes bona, bonum refert modo nuncium Tharatantara, nam aedepol venit hilarior, seque ocius movet ac solet... Triumpho hercule si quid jussi impetravit, eb obviam, heus, heus, Tharatantara, quae nova, quae nova?

«_Tharatantara._--Bona, bona.

«_Gracch._--Non sum apud me, successit oportune? »_Tharat._--Laetare, laetare inquam Grache, omnis res in vado est, nihil me fefellit, quod in mentem venerat. .......................................................... «_Gracch._--Si defessa es, mea mater, sede modo, atque enarra sedulo prout sese res habuere, primum cave ne me in gaudium conjicias frustra. .......................................................... «_Tharat._--Sede propius ne quis audiat nos.

«_Gracch._--Sedeo.

«_Tharat._--Principio ubi pulso foros aperitur illico, postea quae poscit omnium rogat Poliscena quid rei est secum.

«_Gracch._--Timeo.

«_Tharat._--Dico illam verbis tuis alloqui si lubet, stupe, squalor nascitur faciei, primum utor circuitione, laudibus extollo virginis formam, subridet ubi te nomino, rubet faciem...»

[124] Hay de la _Poliscene_ varias ediciones, todas de suma rareza. La más antigua, con el título de _Calphurnia et Gurgulio_, es de 1478, y probablemente sería la que leyese el bachiller Rojas, puesto que las demás que Brunet y otros bibliógrafos citan son posteriores á la impresión de la _Celestina_ (Leipzig, 1500, y otras cinco tiradas más hasta 1515; Krakau, 1509; Viena, 1516; todas con el título de _Comedia Poliscene per Leonardum Aretinum congesta_). No habiendo podido encontrar en España ninguna de ellas, he tenido que valerme de la reproducción incompleta que por casualidad hallé en un curioso librillo cuya portada dice así:

«_Equitis Franci et Adolescentulae Mulieris Italae Practica Artis Amandi, insigni et jucundissima historia ostensa. Cui praeterea, quae ex variis autoribus antehac annexa sunt, alia quaedam huic materiae non inconvenientia jam primum accesserunt, eaque singularia; et ad Praxim hujus saeculi potissimum accommodata. Auctore Hilario Drudone Poëseos studioso. Amstelodami, apud Georgium Trigg. 1651_».

Comienza con la novela de Eneas Silvio, pero contiene otras muchas piezas, en prosa y verso, de varios autores, algunas de ellas muy singulares y difíciles de hallar.

Las escenas de la comedia _Poliscene_ no llevan nombre de autor y sólo este caprichoso título: _Idea clandestinarum desponsationum, quae fiunt mediantibus mulieribus vetulis_ (págs. 147 á 158).

[125] No se conoce más que un manuscrito de esta comedia, el códice 462 de la biblioteca del Príncipe Lobkowitz, de Praga. Tanto la _Chrysis_ como la _Historia de Eurialo y Lucrecia_ fueron escritos en 1444, cuando Eneas Silvio contaba treinta y ocho años. Había nacido en 1405. En 1447 fué Obispo de Trieste; en 1450, de Siena; en 1456 entró en el Colegio de Cardenales, y fué electo Papa en el Cónclave de 1458. Tuvo corto pontificado puesto que falleció en 1464: La obra, muy extensa y erudita, pero no siempre imparcial, de Voigt (_Enea Silvio de Piccolomini als Papst Pius der Zweite und sein Zeitalter_, Berlin, 1856-1858) da cuantas noticias puedan desearse acerca de este Papa, una de las más dulces y simpáticas figuras del Renacimiento (Cf. Pastor, _Historia de los Papas_, tomo III de la traducción francesa, 1892).

[126] (Pág. CCCIII). Á lo que allí se dice sobre la bibliografía de esta novela debe añadirse que la edición segunda, mencionada por Nicolás Antonio y Gallardo como de Sevilla, 1533, acaso sea la de 1530, de que he visto un ejemplar en la biblioteca del Duque de T'Serclaes:

_Hystoria muy verdadera de dos amantes Eurialo Franco y Lucrecia Senesa que acaecio en la ciudad de Sena en el año de Mil y CCCC y XXXiij años en presencia del emperador Fadrique. Fecha por Eneas Silvio, que despues fue elegido papa llamado Pio Segundo._

(Al fin): _Fin del presente tractado de los dos Amantes Eurialo Franco y Lucrecia Senesa. Fué impreso en la muy noble y muy leal ciudad de Sevilla por Juan Cromberger. Año de Mil y quinientos y treynta._

El Sr. Foulché Delbosc ha hecho una lindísima reimpresión de este librito, tomando por texto la edición de Sevilla, 1512, de la cual existen dos ejemplares, uno en la Biblioteca Nacional de Madrid, otro en el Museo Británico.

[127] PP. 57 y 58 de la edición de Foulché.

En las últimas palabras se habrá notado la imitación del último verso de la _Eneida_:

_Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras_.

[128] «Era la estatura de Lucrecia algo más que de sus compañeras; su cabelladura roxa en abundancia; la frente alta y espaciosa, sin ruga alguna; las cejas en arco tendidas, delgadas, con espacio conueniente en medio; sus ojos tanto resplandecientes que, a la manera del sol, la vista de quien los mirasse embotauan, con aquellos a su plazer podia prender, herir, matar y dar la vida; la nariz, en proporcion afilada; las coloradas mexillas, con ygual medida della apartadas; ninguna cosa más de dessear ni más deleytable a la vista podia ser, la qual como reya, en cada vna de aquellas vn hoyo hendia, muy desseoso de besar de quien lo viesse; su boca, pequeña en lo conuenible; los beços como corales asaz codiciosos para morder; los dientes, pequeños y en orden puestos, semejauan de cristal, entre los quales la lengua discurriendo, no palabras mas suaue armonia parecia mouer. Qué dire de la blancura de la garganta? Ninguna cosa era en aquel cuerpo que no fuese mucho de loar...». (Pág. 4).

Cf. la descripción que Calisto hace de su amada en el _aucto_ primero: «Los ojos verdes, rasgados; las pestañas luengas, las cejas _delgadas_ e alçadas, la nariz mediana; la boca _pequeña_, los dientes _menvdos_ e blancos, los labios _colorados_ e grossezuelos; el torno del rostro poco más luengo que redondo; el pecho alto.»

Pero una y otra descripción quedan eclipsadas por la pintura que se hace de la reina Iseo en el último capítulo de _Don Tristan de Leonis_, justamente elogiada por el señor Bonilla (_Libros de Caballerías_, tomo I, pág. 456). No dudo que también la tuvo presente el autor de la _Celestina_, porque coinciden en algunas frases: «Otrosí tenia muy amorosa e graciosa y muy _pequeñita boca_, cuyos _labrios_, delgados quanto cumplian, eran _colorados_, que parescian de color de la resplandesciente mañana quando el sol encomienza a salir. Los quales labrios, segund su apostura, bien parescia no rehusar los dulces besos... La guarda e cobertura de los cuales tenian los muy _menudos dientes_, que parescian ser de fino marfil, puestos en orden no más uno que otro, puestos affirmados en las muy coloradas enzias, que parescian ser de color de rosa...».

El gracioso rasgo de Rodrigo de Reinosa ó quien quiera que sea el autor del romance de «La gentil dama y el rústico pastor»;

Las teticas agudicas--que el brial quieren romper,

está tomado de este lindísimo retrato de Iseo: «Tenia otrosí muy espacioso e blanco pecho, en que eran dos tetillas a manera de dos mançanas, eran _agudas que parescian romper sus vestiduras_».

[129] _La Cassaria_ y _Gli Suppositi_, primeras comedias del Ariosto, son de 1508 y 1509. La _Amicizia_, del Nardi, fué escrita entre 1509 y 1512. La _Calandria_, del cardenal Bibbiena, fué representada por primera vez en la Corte de Urbino en 6 de febrero de 1513. No se sabe la fecha precisa de la _Mandragola_, pero sí que no pudo ser anterior á 1512; fechas todas muy tardías comparadas con la de la _Celestina_, que ya estaba traducida al italiano en 1505. No hay para qué hablar del _Orfeo_, de Poliziano (1471), ni del _Timon_, de Boyardo (¿1480?), porque no tienen la menor relación con el género de la Celestina ni son tampoco verdaderas comedias.

Vid. Arturo Graf, _Studi drammatici_ (Turín, ed. Loescher, 1878), pp. 281, 282.

[130] En los Estatutos de la Universidad de Salamanca (1538), título 61, «de los Colegios de Gramática», se dispone que «en cada Colegio cada año se representará una comedia de Plauto ó Terencio ó _tragicomedia_, la primera el primero domingo de las octavas de Corpus Christi, y las otras en los domingos siguientes; y el regente que mejor hiziere y representare las dichas comedias ó tragedias se le den seis ducados del arca del estudio, y sean juezes para dar este premio el rector y maestre escuela».

(_Memoria histórica de la Universidad de Salamanca..._ por D. Alejandro Vidal y Díaz. Salamanca, 1869, pág. 94.)

[131] _Ioannis Maldonati Hispaniola (Comedia) nunc denique per ipsum autorem restituta atque detersa; scholiisque locis aliquot illustrata_, 1535. (Al fin): _Burgis in officina Ioannis Iuntae mense octobri anno M.D.XXXV_ (Biblioteca Nacional).

Esta edición, única que he visto, es probablemente la última. El autor, según nos informa en el prólogo, había escrito esta comedia en 1519. Corrieron copias de ella, se representó en Portugal ante la reina de Francia D.ª Leonor, y fué impresa dos veces (una de ellas en Valladolid) sin anuencia suya. También habla de una representación en Burgos _in aula Principis_. La comedia tiene cinco actos en prosa, y está dedicada al Corregidor de Córdoba D. Diego de Osorio. La fábula es original y poco ingeniosa, pero en el estilo quiere remedar á Plauto: «Rapuit me tunc feriatum a bonis studiis, Plautus suis deliciis ac jocis; et extra vitae institutum longe prolusit. Commentus sum novum argumentum; sed nostris annis magis accommodum; nam in hoc nihil mihi juvavit Plautus; coeterum inter meditandum, sales et joci Plautini circumsonabant aures meas».

Maldonado da á entender que ya iba pasando en Italia la moda de las comedias humanísticas: «Videbantur auditores et spectatores admirari; et frontem corrugare _quod esset in Hispania qui Comoedias componeret, cum Italia jamdudum Comicos non producat_».

Sobre la _Hispaniola_ vid. Gallardo, tomo 3.º, núm. 2.878, y Bonilla, en una nota á su traducción castellana del _Manual de Literatura Española_ de Fitzmaurice-Kelly (p. 230).

[132] «En 1562 se representó en la plaza pública una comedia latina sobre el rico epulón, titulada _Gastrimargus_, miserable parodia de las de Terencio, con sus criados locuaces, sus desvergonzadas rameras y sus máximas morales, pero sin numen, sin agudeza y casi sin versificación. Asistían á ella dos Obispos, el virrey, multitud de autoridades, teólogos y caballeros, y un concurso de ocho mil personas...»

(Artículo de D. José María Quadrado en _La Palma_ (1840), pág. 232. Ignoro el paradero actual del manuscrito del _Gastrimargus_ que poseía Bover y leyó Quadrado.)

[133] Artículo publicado en _La Unidad Católica_, periódico de Palma de Mallorca, 1871, y reimpreso en el tomo VI de las _Obras Completas de D. Manuel Milá y Fontanals_ (Barcelona, 1895), página 323.

[134] Vid. _Francisci Petrarchae Florentini, Philosophi, Oratoris et Poetae clarissimi... Opera quae extant omnia... Basileae excudebat Henrichus Petri_ (1554), tomo I, pág. 121.

«Ex omnibus quae mihi lecta placuerint vel audita, nihil penè vel insedit altius, vel tenacius inhaesit, vel crebrius ad memoriam redit, quam illud Heracliti: Omnia secundum litem fieri, et sic esse propemodum universa testantur. Rapido Stellae obuiant firmamento, etc.»

Sigue el pasaje copiado por Rojas.

[135] «_Ver humidum, aestas arida, mollis autumnus, hyems hispida, et quae vicissitudo dicitur pugna est. Haec ipsa igitur quibus insistimus, quibus cirumfouemur et vivimus, quae tot illecebris blandiuntur, quamque si irasci ceperint sint horrenda, indicant terraemotus et concitatissimi turbines, indicant naufragia atque incendia seu coelo seu terris saevientia, quis insultus grandinis, quaenam illi vis imbrium, qui fremitus tonitruum, qui fulminis impetus_, quae rabies procellarum, qui feruor, qui mugitus pelagi, qui torrentium fragor, qui fluminum excursus, _qui nubium cursus et recursus et concursus_? Mare ipsum praeter apertam ac rapidam vim ventorum, atque abditos fluctuum tumores, incertis vicibus alternantes, certos statutosque fluxus ac refluxus habet... _quae res dum manifesti motus latens causa quaeritur, non minorem Philosophorum in scholis, quam fluctuum ipso in pelago litem movit. Quid quod nullum animal bello uacat? pisces, ferae, volucres, serpentes, homines, una species aliam exagitat, nulli omnium quies data, leo lupum, lupus canem, canis leporem insequitur... Basiliscus angues reliquos sibilo, adventu, visu perimit_... Qui et littoreae volucres, aquaticaeque quadrupedes, aequor, stagna, lacus et flumina rimantur, exhauriunt, et infestant, ut mihi omnium inquietissima pars rerum aqua videatur, et suis motibus et incolarum perpetuis acta tumultibus, quippe quae nouorum animantium ac monstrorum feracissima esse non ambigitur, usque adeo, ut vulgi opinionem, ne docti quidem respuant, _omnes prope quas terra vel aër animantium formas habet, esse in aquis, cum imnumerabiles ibi sint_, quas et aër et terra non habet...

«_Maris caput sua quadam naturali sed effrenata dulcedine, in os viperae insertum, illa praecipiti feruore libidinis amputat, inde iam praegnans vidua, cum pariendi tempus advenerit, foetu multiplici praegravante, et velut in ultionem patris uno quoque quamprimum erumpere festinante, discerpitur, Ita duo animantium prima vota, proles et coitus, huic generi infausta penitusque mortifera deprehenduntur_, dum marem coitus, matrem partus interimit.

«_Echineis semipedalis pisciculus navim quamvis immensam, ventis, undis, remis, velis actam, retinet._» (Aquí Rojas añade de su cosecha ó de la del Comendador Griego las citas de Aristóteles, Plinio y Lucano.)

«_Esse circa mare Indicum inauditae magnitudinis auem quandam quam «Rochum» nostri vocant quae non modo singulos homines, sed tota insuper rostro praehensa navigia secum tollat in nubila, et pendentes in aëre miseros navigantes, advolatu ipso terribilem mortem ferat_...

«_Homo ipse terrestrium dux et rector animantium_, qui rationis gubernaculo solus hoc iter vitae, et hoc mare tumidum turbidumque tranquillè agere possi videretur, quam continua lite agitur, non modò cum aliis sed secum... _Quid de communi vita deque actibus mortalium loquar? vix duos in magna urbe concordes, cum multa tum maxima aedificiorum habituumque uarietas arguit... Iam quae infantium bella cum lapsibus, quae puerorum rixae cum literis... quaenam insuper adolescentium lis cum voluptatibus dicam verius, immo quanta secum lis affectuumque collisio._»

_F. Petrarchae Operum_, ed. de Basilea, pp. 121-124.

[136] Vid. A. Farinelli, _Sulla fortuna del Petrarca in Ispagna nel Quattrocento_, Turin, Loescher, 1904 (Extracto del _Giornale storico della letteratura italiana_, tomo 44, pp. 297-350).

[137] _Adelheidis de Romano_.

«Fama est et quidam scriptores asserunt Ezzelinum de Romano, et Albricum fratres, cruentos et immanes homines, matrem habuisse Adelheidam ex nobili Tuscorum sanguine foeminam, alti ingenii consiliique et tam astrorum coelique studio, quam magicis arcibus supra fidem venturi praesciam. Haec cum saepe multa tam viro quam natis, turn praecipue euidens unum, circa diem suae mortis, oraculi more tribus versiculis pronunciasse dicitur. In quibus quidem et filiorum potentiam, et exitum, _et utrique_ suae mortis locum ita cecinit, ut ipsis euentibus nihil et vaticinio demeretur, quia etiam ut Albricum sileam, cum Ezzelinus ipse monitus Cassanum canere, ignobilis vici nescius, Cassanum castrum in Paduanorum ac Hetruscorum situm finibus fatale ratus... omni semper studio vitasset, tandem post septuagesimum aetatis annum, dum summa vi Mediolanum petit, ab omnibus ferme Longobardis, quibus trux et insolens spiritus, odiosum illum fecerat, circumventus est, iam pontem adhuc fluminis transiverat, illic in extremis sese casibus videns, loci nomen sciscitatus, ubi Cassanum audivit, confusionem nominum recognoscens, adacto calcaribus equo, in oppositum sese flumen injecit. Heu fatum inevitabile, heu materna praesagia, heu arcanum Cassanum horrendo murmure vociferans, ac vix terrae redditus adversae, ab innumerabili hostium exercitu, qui iam pontem et utranque ripam occupaverat opprimitur».

_F. Petrarchae Opera_, ed. de Basilea, tomo I, pág. 536.

Sabido es que Ezzelino y su madre son personajes capitales en uno de los más antiguos ensayos trágicos de Europa, la _Eccerinis_ del paduano Albertino Mussato, contemporáneo del Petrarca.

[138] Alcibiades paulo prius quam e rebus humanis repelleretur, se amicae suae veste contectum somniaverat, alias fortassis sperare licuit illecebras amanti, sed enim brevi post occisus, et nullo miserante insepultus iacens, amicae obvolutus amiculo est».

_F. Petrarchae Opera_, I, p. 532.

[139] Dice el Petrarca consolando á un amigo suyo en la muerte de su hermano:

«Et tamen, ut intelligas quorum ego te numeris adscribo, tantoque fretus comitatu haereas in incepto, quantum memoria complecti potuero... aliquot nobiliora exempla et omni copia vetustatis interseram. _Æmilius Paulus_, vir amplissimus et suae aetatis ac patriae summum decus, ex quatuor filiis praeclarissimae indolis, _duos, extra familiam in adoptionem aliis dando, ipse sibi abstulit: duos reliquos intra septem dierum spatium mors rapuit_». (Aquí Rojas trastrocó el sentido, pues lo que el Petrarca dice no es que á Paulo Emilio le quedasen dos hijos dados en adopción, sino al contrario, que los perdió para su familia por habérselos dado en adopción á extraños). «Ipse tamen orbitatem suam tam excelso animo pertulit, ut prodiret in publicum, ubi, audiente populo Romano, _casum suum tam magnifice consolatus est, ut magis metuere ne quem dolor ille fregisset, quam ipse fractus esse, videretur... Pericles, Atheniensis dux_, inter quatuor dies duobus filiis orbitus non solum non ingemuit, sed nec priorem frontis habitum mutavit... _Xenophon_, filii morte nuntiata, sacrificium cui tunc intererat, non omisit... _Anaxagoras mortem filii nuncianti: Nihil_ inquit, _novum aut inaxpectatum audio: ego enim, cum sim mortalis, sciebam ex me genitum esse mortalem_.»

(_Liber secundus. Epistola I. Philippo Episcopo Carallicensi._)

El caso de Lambas de Auria está referido en la carta siguiente á persona desconocida sobre el tema «Facilem sapienti iacturam esse sepulchri»:

«Unum de multis exemplum illustre non sileo. _Lambas de Auria_, vir acerrimus atque fortissimus, _dux Januensium_ fuisse narratur eo maritimo praelio quod primum cum Venetis habuerunt, omnium memorabili, quae patrum nostrorum temporibus gesta sunt... Cumque in eo congressu filius illi unicus, florentissimus adolescens, qui paternae navis proram obtinebat, sagitta traiectus, primus omnium corruisset, ac circa iacentem luctus horrendus sublatus esset, accurrit pater, et _Non gemendi_, inquit, _sed pugnandi tempus est_. Deinde versus ad filium, postquam in eo nullam vitae spem videt: _Tu vero_, inquit, _fili, nunquam tam pulchras habuisses sepulturam, si defunctus esses in patria_. Haec dicens, armatus armatum tepentemque complexus, proiecit in medios fluctus, ipsa, ut mihi quidem videtur, calamitate felicissimus.»

(Libro II, epist. II, _Ad ignotum_.)

_Francisci Petrarcae, Epistolae de rebus familiaribus et variae... studio et cura Josephi Fracasseti. Florentiae, typis Le Monnier, 1859._

(Tomo I, págs. 81, 82 y 85.)

[140] Vid. A. Farinelli, _Note sulla fortuna del «Corbaccio» nella Spagna Medievale_, en la _Miscellanea Mussafia_, Halle, 1905, pág. 43. «Non dipende invece, a mio giudizio, del _Corbaccio_ la tirata contro le donne che Sempronio regala a Calisto nella _Celestina_ (I.º atto) per guarire la sua struggente passione d'amore. E suggerita dalla _Reprobación_ dell Arciprete, come intendo dimostrare altrove trattando delle fonti della _Celestina_». Si esta promesa se hubiese cumplido, me hubiera ahorrado mucho trabajo.

En otro eruditísimo estudio suyo (_Note sul Boccaccio in Ispagna nell' Età media_, publicado en el _Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen_, de L. Herrigs, Braunschweig, 1906) recuerda Farinelli que «la povera Melibea... negli estremi frangenti apre il libro delle _Caydas_ per leggervi i fatti di Nembrot, del «magno Alexandre», di Pasifae, di Minerva, di Mirra, di Semiramide e d'altri illustri» (Pág. 33).

[141] Léase, sobre todo, el