CHAPTER X.
THE TEMPLE OF AIKANAKA.—HOW KAWELO CAME TO LIFE AGAIN.—HE SLAUGHTERS HIS OPPONENTS AND BECOMES AGAIN RULER OF KAUAI.
This temple of Aikanaka’s was made by him as a place to offer sacrifices in, such as human beings, pigs, bananas, fish, awa and other things. Aikanaka therefore had this temple built for his gods, at Maulili, Koloa, [79] and this place can be seen to this day. But since its completion no human sacrifice had been offered upon its altar. Kawelo was therefore carried from Wahiawa to Koloa. [80] The distance from Wahiawa to Koloa is something like the distance between Honolulu and Luakaha, about six miles. When Kawelo’s body was at last brought to the temple, it was carried and left within the enclosure that stood inside of the temple, near the altar, with the idea of leaving it there over night, before placing it on the altar the next day, for the shades of night were already falling. Kawelo was therefore left in the enclosure, covered over with banana leaves.
After remaining in a deep sleep as it were for some time, Kawelo woke up and felt that he was greatly relieved from his bruises. He also felt that his strength had returned to him, and gradually he realized that he was at last saved from a terrible death. He then planned how he was to deal out his vengeance to all his enemies and particularly his son Kaeleha and Aikanaka.
HOW KAWELO CAME TO LIFE AGAIN.
We will here see how Kawelo came to life again and how he overcame his enemies. In the night when Kawelo was lying covered up with banana leaves, at about midnight, at the time when the Milky Way turns, Kawelo felt his strength returning to him and his bruises became less painful. He therefore rose and walked back and forth, impatiently waiting for the coming of day, when he expected to see Aikanaka and Kaeleha and the others enter the temple. Where Aikanaka and his followers had gone to spend the night was at a place some distance away, but before leaving he had placed a guard over Kawelo. This guard was a close friend of Kawelo’s. When Kawelo rose, the man saw that he was come back to life again, so he asked: “Is that you?” Kawelo answered: “Yes, it is I.” Kawelo then asked the guard: “Where are Aikanaka and his followers?” The guard replied: “They have retired for the night.” Kawelo again asked: “Are they not coming back again?” The guard replied: “They are coming back here in the morning.”
To place you on the altar And to sacrifice you to the gods, That you may serve as the human offering for the temple. But it seems you have come to life.
Kawelo then said to the guard: “Let us sit up for a while before I retire. After I lay down, cover me up again with the banana leaves just as before until daylight. I want you to watch the people as they come into the temple. When you see that all have entered, come and wake me and I shall then slay them all.”
After imparting these instructions to the guard, Kawelo retired and the guard proceeded to cover him up with the banana leaves, from head to foot. On being again covered up Kawelo did not go to sleep, nor was he in any way unwatchful, in fact, he was very vigilant and was very anxious to meet his enemies, when he would mete out death to them. Kawelo became very restless and anxious for daylight to come, that he might set eyes on Aikanaka and the others.
Early that morning Kawelo waited for the coming of Aikanaka and his followers, but the people were slow in making their appearance. It was about noon before Aikanaka and his followers appeared. When the guard saw that Aikanaka, Kaeleha, the chiefs, the warriors and the people, men, women and children, had all come into the temple enclosure, he approached the side of Kawelo and whispered to him, saying:
Say, Kawelo! O say, Kawelo! You must wake up, you must wake up! Aikanaka has entered, Kaeleha has entered, The chiefs have entered, The warriors have entered, The men have entered, The women have entered, The children have entered, All have entered. Wake up, you must hasten, don’t be slow.
When Kawelo heard the call of the guard, he hastily threw off the banana leaves from his body. While Kawelo was doing this, the guard again called out to the people that had come in:
Say, Kawelo is alive again! Say, Kawelo is alive again!
When the people heard the guard calling out, they all turned and looked at Kawelo. [81] When they saw him, they all became possessed of a great fear, and preparations for a battle with Kawelo were hastily made. As Kawelo approached the people, he chanted to Aikanaka and Kaeleha as follows:
Say, Kaeleha, son of mine, [82] One, kindly brought up by me until you were full grown, What is my fault that you should rebel against me; That caused you to take up that which has a bad ending, treason? Your life is ended this day, Taken by your father, By Kaweloleimakua. Say, Aikanaka! You shall be Kawelo’s prisoner. This is the day to be brave, be you therefore brave, The day when one shall either die or live. Death I fear shall be your portion.
Kawelo then ceased chanting and began the slaughter, killing every one; none escaped. [83] Kauai therefore once more came under the rule of Kawelo, and he again assumed the reins of power. He then returned to Hanamaulu where he lived with his parents and his wife.
Here endeth the famous legend of Kawelo, except some perhaps in the minds of the people.
HE MOOLELO NO KAWELO.
MOKUNA I.
KA HANAU ANA A ME KA WA KOLIULIU O KO KAWELO NOHO ANA.—KONA HELE ANA I OAHU A ME KA LOAA ANA O KA HANOHANO MALAILA.
Omaihuna ka makuakane, o Malaiakalani ka makuahine, o Hanamaulu i Kauai ka aina hanau o Kawelo. Elima ka nui o ko Kawelo mau hanauna; o ka mua, o Kawelomahamahaia; o kona muli, o Kaweloleikoo; he mau keiki kane laua, mahope hanau o Kaenakuokalani, he wahine ia. O kona muli mai o Kaweloleimakua, a o kona muli iho o Kamalama, o ka mea nona keia moolelo o Kaweloleimakua, oia o Kawelo.
O na makua o Malaiakalani, he mau mea akamai laua i ka haha a me ka nana i ka wa uuku o ke keiki, aole e nalo ia laua ke ano a me ka hana a ke keiki ke nui ae, ke koa a me ka ikaika, ke keiki ku i ka moku. Pela ka hana a ua mau makua nei, i na kaikuaana o Kawelo, a hiki ia Kawelo, haha no laua a hai aku i kona ano a me kana hana, i na makua o Kawelo: “E, auhea olua, o keia keiki a olua, he keiki koa, he keiki ikaika, he keiki e ku ana i ka moku.” Nolaila lawe ae la laua ia Kawelo a hanai iho la. Mahope o laila, hanau o Kamalama ko Kawelo kaikaina ponoi.
Mahope o laila, hoi ae la na kupuna o Kawelo i Wailua e noho ai, me ka laua moopuna o Kawelo. I keia wa e hanai ia nei o Kawelo, hanau o Aikanaka he keiki alii, a hanau no hoi o Kauahoa no Hanalei ia, akolu lakou ia wa hookahi i hanai ia ai.
He keiki ikaika loa o Kawelo ma ka ai ana, hookahi umu hookahi ai ana, pela aku, a pela aku, a ana na kupuna o Kawelo, i ke kahumu ai na Kawelo, nolaila, imi iho la laua i mea e walea ai o Kawelo. Pii aku la laua i ke kalai waa, a hoi mai la, kapili a paa, haawi aku la ia Kawelo, hoehoe iho la o Kawelo i uka i kai o Wailua, a lilo iho la ia i mea nanea ia ia i na la a pau loa.
Ma keia hana a Kawelo, ike mai la o Kauahoa i ka Kawelo mea nanea, he waa, hana iho la ia i lupe hoolele nana, a hoolele ae la, a ike o Kawelo i keia mea, makemake iho la ia, hoi aku la olelo i na kupuna e hana i lupe nana. A hana iho la na kupuna o Kawelo i lupe nana, a paa, hoolele ae la o Kawelo i kana lupe, a ike o Kauahoa hoolele pu ae la i na lupe a laua. Ma keia lele like ana o na lupe a laua, hihia ae la ka Kawelo lupe me ka Kauahoa, a moku iho la ka Kauahoa lupe, a lilo aku la i ka makani, a haule i Koloa ma ke komohana; o kahi i haule ai, o Kahooleinapea, a hiki i keia la, no ka haule ana o ka pea a Kauahoa, kela inoa o ia wahi.
Ma keia moku ana o ka lupe a Kauahoa ia Kawelo, nana aku la o Kawelo i ko Kauahoa kii mai e pepehi ia ia, a liuliu, noonoo iho la o Kawelo, aole no e pakele o Kauahoa ia ia, ina laua e kaua mahope, no ka mea, he nui o Kauahoa, he uuku o Kawelo, aka, ua makau nae o Kauahoa ia Kawelo.
A mahope o ka hoolele lupe, hookahekahe wai iho la laua, a oi aku la no ko Kawelo i mua o Kauahoa, nolaila, noonoo iho la no o Kawelo, aole no e pakele o Kauahoa ia ia mahope aku ke kaua. O Kawelo a me Kauahoa, aole laua i kaawale aku, ua pili no ma ka hanau ana, a pela no ke ’lii o Aikanaka, ua pili no ia laua, nolaila, lilo o Aikanaka i kaikuaana haku no laua. Ma na mea a pau a Aikanaka e olelo mai ai, malaila laua e hoolohe ai, ina he kui lei, a he mea e ae paha, aole a laua hoole, he ae wale no.
Ia Kawelo ma e noho ana i Wailua me Aikanaka ma, holo mai la na kaikuaana o Kawelo me ko laua mau kupuna, mai Kauai mai a noho i Waikiki ma Oahu nei. O Kakuhihewa ke ’lii o Oahu nei e noho ana ia wa, a aia hoi me Kakuhihewa, he kanaka ikaika loa i ka mokomoko. A o ua kanaka la, oia ka hoa mokomoko o na kaikuaana o Kawelo, aole nae he hina i na kaikuaana o Kawelo. A he mea mau i na kaikuaana o Kawelo ka heenalu, i ka nalu o Kalehuawehe, a pau ka heenalu, hoi aku la a ka muliwai o Apuakehau auau, a pau, hoi aku la a ka hale mokomoko, aole nae he hina o ke kanaka o Kakuhihewa i na kaikuaana o Kawelo.
Ma keia noho kaawale ana o na kaikuaana o Kawelo i Oahu nei, hu ae la ke aloha i na kupuna o lakou e noho ana me Kawelo i Wailua, nolaila, holo mai la na kupuna me Kawelo i Oahu nei, a pae ma Waikiki, ike iho la i na kaikuaana, a noho iho la i laila. Ma keia noho ana i laila, mahiai o Kawelo, a moe iho la i laila i ka wahine, oia o Kanewahineikiaoha, kaikamahine a Kalonaikahailaau, a noho pu iho la laua he kane a he wahine.
Ia Kawelo e mahiai ana, lohe aku la ia i ka pihe uwa o kai, uwa ka pihe a haalele wale, alaila, ninau aku o Kawelo i na kupuna: “Heaha kela pihe o kai e uwa mai nei?” I mai la na kupuna: “Ou kaikuaana; hele aku la i ka heenalu, a hoi mai la mokomoko me ke kanaka ikaika o Kakuhihewa, a hina iho la kekahi, uwa ae la, a nolaila, kela pihe au e lohe la i ka uwa.” A lohe o Kawelo, olioli iho la ia e iho e ike, aka, aohe ae o na kupuna ona, nolaila, i kekahi la, iho aku la o Kawelo ma kona manao a hiki i kai, e heenalu ana na kaikuaana a me ka lehulehu i ka nalu o Kalehuawehe. Nonoi aku la o Kawelo i papa nona, a loaa mai la, au aku la ia i ka heenalu a loaa na kaikuaana, hee iho la lakou i ka nalu, a pau ka heenalu ana, hoi aku la lakou a ka muliwai o Apuakehau auau wai, a pau ka auau ana, hoi aku la lakou i ka hale mokomoko. A hiki lakou i ka hale, ku ae la o Kawelo me ke kanaka ikaika i ka mokomoko. I mai na kaikuaana: “He ikaika no oe e ku nei, a hina ka hoi maua na mea i oo ka iwi, ole loa aku oe he opiopio?” Aole o Kawelo maliu aku i keia olelo a kona mau kaikuaana, ku iho la no o Kawelo, a pela no hoi ua kanaka la. Ia wa, olelo mai ua kanaka ikaika la ia Kawelo, penei: “Ina wau e kahea penei, ‘Kahewahewa, he ua!’ alaila, kulai kaua.” Hai aku la no hoi o Kawelo i kana olelo hooulu, penei: “Kanepuaa! Ke nahu nei! Alia! Alia i oki ka aina o Kahewahewa, he ua!” Ia Kawelo e olelo ana peia, lilo iho la ka olelo mua i ke kanaka ikaika o Kakuhihewa, a i ke kulai ana, aneane no e hina o Kawelo, a no ka ikaika no o Kawelo, aole i hina. Ia manawa hoomakaukau o Kawelo i kana olelo hooulu, a i ko Kawelo kulai ana hina iho la ia ia a kau iho la o Kawelo maluna, a uwa ae la na kanaka a pau loa.
A ike na kaikuaana o Kawelo, i ka hina ana o ke kanaka ikaika i ko laua kaikaina, hilahila iho la laua, a hoi aku la i ka hale me na olelo hoopunipuni i na kupuna, me ka uwe, a me ka waimaka. Ninau mai la na kupuna: “He waimaka aha keia?” I aku la laua: “I pehi ia mai nei maua e Kawelo i ka pohaku, nolaila, e hoi ana maua i Kauai.” A hoi na kaikuaana o Kawelo i Kauai, noho iho la o Kawelo me kana wahine, a me kona pokii me Kamalama. Mahope o laila, ao o Kawelo i ka hula, a o ka loaa ole o ia, haalele o Kawelo ia mea, a ao iho la i ke kaua me kona makuahunowai me Kalonaikahailaau; ao iho la no hoi o Kamalama, a me Kanewahineikiaoha. A pau ke ao ana i ke kaua, ao iho la o Kawelo i ka lawaia. O Maakuakeke he kumu lawaia a Kawelo, no Waialae.
I ke kakahiaka nui, ala ae la o Kawelo a hele aku la mai Waikiki aku, a Kaluahole, Kaalawai, hiki i Waialae, paha aku la o Kawelo penei:
E Maakuakeke, Hoa lawaia o Kawelo nei la, E ala, ua ao, ua malamalama, Ua hiki ka la aia i luna; Lawe mai na kihele makau, Me ka ipu holoholona pu mai, Me ka upena mai a kaua; E Maakuakeke, Ka hoe nakeke, Ke kuapoi nakeke, Ke ka nakeke, e ala ua ao.
Ma keia paha a Kawelo, lohe ka wahine a Maakuakeke, hoala aku la i kana kane: “E, e ala, aole au i lohe i ka lealea o ko inoa i kou mau kupuna, aole hoi i na makua, a ia Kawelo akahi no au a lohe i ka lea o kou inoa.”
Ala ae la o Maakuakeke, hoomakaukau i na mea a pau a Kawelo i kahea mai ai, hele aku la a kau i luna o ka waa, a holo aku la laua. Ia laua e holo ana, kahea mai o Maakuakeke ia Kawelo, penei:
E Kawelo-lei-makua, e pae, E kama hana a ka lapa o Puna, Na maka o Haloa i luna, Kuu haku, kuu lawaia alii o Kauai.
“Io—e, io—e,” mai la o Kawelo.
Olelo mai o Maakuakeke ia Kawelo: “Eia no ko makou wahi e lawaia ai, loaa no ka ia hoi aku i uka, o ka wahine, o ke keiki.” I aku o Kawelo: “Aole keia o ka ia; aia kahi o ka ia, o ka lae o Kaena.” I hou aku o Kawelo ia Maakuakeke: “E noho a paa i luna o ka waa, o kulana.” Hookahi no mapuna hoe a Kawelo, hele ana laua ma waho o Mamala, i ka lua o ka mapuna hoe, komo i Puuloa, i ke kolu, komo i Waianae.
Ia laua i hiki ai i Waianae, lalau aku la o Kawelo i ke kukui, mama iho la a pupuhi i ke kai, i malino, ike ia o lalo, no ka mea, he lawaia kaka-uhu ka laua lawaia. Lawaia aku la laua mai ka papau a ka hohonu, ua nui no na ia i loaa ia laua. Ma keia holo ana a laua i ka hohonu, noonoo iho la o Maakuakeke, e hiki ana laua i kahi o Uhumakaikai (he ia kupua ia), nolaila, olelo aku o Maakuakeke ia Kawelo ma ka paha penei:
E Kawelo-lei-makua, e pae, E kama huna a kala o Puna, Na maka o Haloa i luna, Kuu haku, kuu lawaia alii o Kauai.
“I oe—a, i oe—a,” pela mai o Kawelo.
I aku o Maakuakeke: “E hoi kaua, ua po.” Hoi mai la laua a hiki i Waialae, hopu iho la no o Kawelo i na uhu elua, hookahi a Kamalama, hookahi a ka wahine a Kanewahineikiaoha, hoi mai la ia a hiki i Waikiki.
Hele aku la o Kawelo e auau i ka muliwai o Apuakehau, a pau ka auau ana, hoi mai la ia i ka hale, kahea aku la i kanaka aipuupuu, ia Puikikaulelehua i ai, i ia, Lawe mai la ka aipuupuu, he kanaha umeke poi, he kanaha laulau puaa, ai iho la o Kawelo a pau, aole i maona, kahea hou aku la, e lawe hou mai, lawe hou mai la no e like me mamua, ai iho la o Kawelo, a maona iho la.
A kokoke ka la e napoo i lalo o ka ilikai, kahea aku la ia i ka wahine, ia Kanewahineikiaoha:
E Kanewahineikiaoha e, Lawe ia mai ka moena o Halahola, A me ka uluna o Kaukekeha, A me ke kapa o Maakuiaikalani, E nana ae i ka opua o ka aina; He opua hao wale nei la e Kamalama, Ua holo ka hahana i kuu piko la e! Pau e! pau Kauai i ke ahi e! Pau e! pau Haupu i ke ahi e! Pau e! pau o Kalanipuu i ke ahi e! Pau e! pau o Kalalea i ke ahi e! Pau e! pau Kahiki i ke ahi e! Pau e! pau Kaonina a ka puhi i ke ahi e! Ke kau mai nei ka haili aloha, O Maihuna makua o Kawelo nei la! Ua make paha o’u makua e!
I mai o Kanewahineikiaoha ia Kawelo: “Emoole oe e Kawelo i holo aku nei i Kauai a hoi mai nei, a ike i ka make ou mau makua.” Ia wa paha hou o Kawelo, penei:
Ina paha he make no kou makua, Kulu kou waimaka i ke aloha, Kahe la hoi kou upe i lalo, O ka make o ko ’u makua, Makua o Kawelo nei la.
Moe iho la o Kawelo ia po a ao, hele hou aku la ia i Waialae i kana kumu lawaia ia Maakuakeke, a holo hou laua i ka lawaia.
Ma keia holo ana, hiki laua i ka lae o Kaena, ma Waianae.
(E like me na olelo paha mua, pela no ma keia wahi, nolaila, e haalele ka olelo ana, no ka mea i paa mua, a e hele aku ma kahi i olelo ole ia.)
Ma keia holo ana a laua i ka lawaia, ua nanea loa o Kawelo, i ka huki i ka uhu. Ia Kawelo e lawaia ana, hiki mai la ka ua me ka makani, a me ka ino pu. A ike o Maakuakeke i keia mau mea, koi aku la ia ia Kawelo e hoi, no ka mea, ua maa loa o Maakuakeke, ina e ua, a e makani, alaila, hiki ua ia nei o Uhumakaikai. Nolaila, kona koi ia Kawelo e hoi, aole nae he ae mai o Kawelo. Ua ike no o Kawelo, e halawai ana laua me kela ia, me Uhumakaikai. Nolaila, hoomau no ia i ke kulou ana me ke puhi i ke kukui. Ia ia e hana ana pela, kaalo ana o Uhumakaikai. A ike o Kawelo, hoomakaukau i ka upena, a hei ae la o Uhumakaikai, ia wa laua nei i huki ia ai e ka ia i ka moana loa, i nana aku ka hana ia uka o Waianae ua nalowale kauhale a me ke poi nalu ana. Nolaila, kahea aku o Maakuakeke ia Kawelo penei:
E Kaweloleimakua, E pae e. E kama hanau a ka lapa o Puna, Na maka o Haloa i luna, Kuu haku kuu lawaia alii o Kauai.
Kahea mai o Kawelo: “I oe—a, i oe—a.”
I aku o Maakuakeke: “E oki aku ka ia a kaua, e hoi kaua.” Olelo mai o Kawelo: “E oki hoi ka hoa paio o ka lawaia i ke aha?” Ia manawa, ahai ka ia ia laua a nalowale ke kuahiwi o Kaala, a no ke komo o ke kai i loko o ka waha o ka waa, i ka ikaika o ka holo a ka ia, moe iho la o Kawelo i ka waha o ka waa, a paa iho la ke kai. Ia wa, alawa ae la o Maakuakeke, i uka, ua nalowale ka aina, o Oahu nei, nolaila, makau iho la i ka make.
Ma keia ahai ana a Uhumakaikai ia po a ao ae, hoea mai laua ma ka mole mai o Niihau, o Manawaikeao ia wahi, malaila mai laua a waho o Hulaia i Kauai. A hiki laua ma laila, i aku o Maakuakeke ia Kawelo: “E, ka aina nui mauka o kaua; owai keia aina?” I aku o Kawelo: “O Kauai.” I aku o Maakuakeke ia Kawelo: “E, i noho kaua a i holo kaua e kaua ia Kauai, a i hee, o Kapaa ko’u aina.” I mai o Kawelo: “Nou ia.” Holo mai la no laua a mawaho o Hanalei, ninau no o Maakuakeke ia Kawelo: “Owai keia?” I aku o Kawelo: “O Hanalei ia.” Nonoi mai o Maakuakeke: “No’u ia aina, o Hanalei.”
Mahope o laila, huli mai la laua a hoi i Oahu nei, manao iho la o Maakuakeke i ko laua ola, ua hoi i ka aina. A kokoke laua i kahi o Uhumakaikai i hei ai i ka upena, ala ae la o Kawelo a ku iluna, ku iho la i kana pule, penei:
O kahi ka po, o lua ka po, O kolu ka po, o ha ka po, O lima ka po, o ono ka po, O hiku ka po, o walu ka po, O iwa ka po, lele wale. Ka po kinikini, Ka po lehulehu.
Hanau oho pipii, Hanau oho kalole, Hanau oho maewaewa, Hanau o Maewaewa.
E ala e ui, hei aku la oe, Make aku la oe i ke aho kaalua, I ke aho a kuu kupunawahine, I hilo ai la e, a la e— E hoi ka ua a ka maka o ka lehua la e, Hoi ka opua a Kahiki noho, Noho mai ea.
A pau ka pule a Kawelo, unuhi ae ia ia Uhumakaikai mai ke kai ae, ua make i ka pule a Kawelo. A paa ua ia nei o Uhumakaikai, hoopili mai la o Kawelo ma ka aoao o ka waa, mai mua a hope i ua ia nei.
I ka wa i make ai o Uhumakaikai, hiki mai la na elele kii o Kawelo mai Kauai mai, na kona kaikuahine i hoouna mai. O Kaweloikiakoo a me Kooakapoko, na elele nana i kii mai, no ke kaulana aku o ka ikaika o Kawelo i Kauai. O ke kumu o keia kii ana mai ia Kawelo, o ke pai ana o Aikanaka i na makua o Kawelo mai Hanamaulu ae. Ma keia pai ana a Aikanaka i na makua, lawe ia ae la ka ai a me ka ia, a me na pono a pau loa, a noho wale iho la lakou aohe ai, hookahi ai o ka uku a me ka lia o ke poo.
I ka paa ana o Uhumakaikai ia Kawelo, holo mai la o Kaweloikiakoo me kekahi akua o Kawelo, o Kulanihehu ka inoa, holo mai la laua maluna o ko laua waa, o ka laua ai, he mau uku, eha a kekahi, eha a kekahi. Hiki laua i waenakonu o Kaieiewaho, i ka moana ma waena o Kauai a me Oahu, lalau iho la laua i na uku, a ai iho la, ma keia ai ana o laua, aole laua i kaumaha ke ’kua, poina loa ia laua. Mahope o ka laua ai ana puni iho la laua i ka ino, nolaila, lohi iho la laua, a ao ka po; noonoo iho la laua i ke kumu o keia ino, o ka poina o ke ’kua ia laua i ka wa a laua e ai ana i ka uku. Nolaila, hoomanao ae la laua i ke ’kua ma keia pule ana, penei:
O akahi ka po, o alua ka po, O akolu ka po, o aha ka po, O alima ka po, o aono ka po, O ahiku ka po, o awalu ka po, O aiwa ka po, lele wale ka po.
A pau keia pule ana, malie iho la ke kai, a holo mai la laua, a ao ae la ike mai la laua i ke kuahiwi o Kaala, manao laua i ka hiki i Oahu nei; ia kakahiaka a aui ka la, komo laua i Waikiki. A hiki laua i Waikiki, e noho ana o Kamalama; ninau aku la laua ia Kawelo: “Auhea o Kawelo?” I mai o Kamalama: “Ua holo i ka lawaia, mai nehinei a po, mai neia po a ao, aole i hoi mai.” Olelo aku la na elele ia Kamalama: “I kii mai nei maua ia ia aia na makua la he make wale iho no koe, he uku, he lia o ke poo, ka ai e noho la; no ka mea, ua lawe ae la o Aikanaka, i ka aina o Hanamaulu, i ka ai a me ka ia, nolaila, kii mai nei maua ia Kawelo e holo i Kauai.”
Kena ae la o Kamalama i kekahi mau kanaka, ia Kalohipikonui, a me Kalohipikoikipuwaawaa, e kii ia Kawelo. He mau kanaka leo nui keia a elua, ina laua e kahea i Waikiki, ua lohe o Ewa, a ina i Ewa e hea ai, ua lohe o Waianae, a oia ke kumu o Kamalama i hoouna ai ia laua, e kii ia Kawelo.
Mamua o ko laua kii ana ia Kawelo, olelo aku o Kamalama: “E hoopaa olua i ka inoa o neia mau kanaka mai Kauai mai, i ninau mai o Kawelo ua loaa ia olua, a ike olua ia Kawelo i kahi e, hai aku olua, mai oi aku olua a kokoke.”
Ia laua i holo ai, kahuli iho la laua, a lilo iho la laua i ke ka, i ka hoe, pela laua i apa ai, a poina iho la ka inoa o ua mau kanaka ala o Kauai mai. A ike laua ia Kawelo, kahea aku la laua: “E Kawelo e, ua pae mai ou mau makuakane mai Kauai mai.” Ninau mai o Kawelo: “Owai ea?” I aku laua: “Ua loaa no ia maua ka inoa, holo mai nei a kahi i kahuli ai, ke ka, i ka hoe, ilaila no a poina, nalowale ka inoa; ua lohe aku la no oe he makua, nau no e noonoo iho, eia maua ke hoi nei.” Nolaila, hoopuka mai o Kawelo i kana olelo paha, penei:
Holo ana nae hoi o Hikiula, O Hikikea i kepakepa o ka waa, Ohiki eli i kona lua, Aama holo i ka maloo, Paiea noho i ka mawae, Ka ula noho i ka naele, Ka puhi lapa i ke ale, Opule kai i ka lauli, Keke ka niho o ka halahala, Aloha mai nei Auau o Apehe, Na hoa noho o Ulalena e, Ku ana hoi kuu houpo e laua la, I ka wa kamalii—e. He mea e ka pili—e.
I aku ua mau wahi kanaka nei: “Aohe inoa aa, he inoa okoa iho no.” Paha hou mai ana o Kawelo, penei:
Ku Kila i ke ahiahi, Moe ka puaa aaua, Kaumaha i ke ’kua ia Kaneikapualena, Akua mana o kuu kupunakane, Make ka ua me ka makani, Make ke kaikoo me ke kai pii, Holo aku la i ka moana, He uku ke o o na elele, O Kaweloikiakoo, o Koapoko, Muli o Malaia kuu makuahine, O laua nae paha kai uka—e.
Ae aku la ua mau wahi kanaka nei: “Ae, o ka inoa ia ou mau makua, a me ko akua pu no hoi, o Kulanihehu.” No ka olelo ana aku a laua i ke ’kua, huhu loa o Kawelo, a manao iho la e pepehi ia laua a make, i loaa ke kanaka a ke ’kua ona. Nolaila, alualu mai la o Kawelo ia laua mahope, a kokoke e loaa laua ia Kawelo, ia wa, hookomo laua i ko laua waa maloko mai o ke kuaau o Waianae, a ike o Kawelo, hahai mai la mahope o laua. Ma keia hahai ana a Kawelo ia laua, ili iho la o Uhumakaikai i kuaau, no keia ili ana o kana ia, hoihoi hou oia i kona waa ma waho o ka hohonu. Lilo o Kawelo ilaila, hiki ua mau kanaka nei i Waikiki, hai aku la laua i ka pakele mai make ia Kawelo. I mai o Kamalama: “Ua olelo aku wau ia olua, mai hookokoke aku olua.” Ia lakou e kamailio ana, pae mai la o Kawelo, o Maakuakeke, o Uhumakaikai, a lele ae la i kapa.
Ku ana o Kauluiki, Kaulunui, Kauluwaho, Kaulukauloko, Kauluikialaalaa, Kauluaiole, Kaulupamakani, o keia poe a pau loa, me ka lakou mau ihe, he poe lakou i ao ia i ka oo ihe. Ia wa, oo like lakou i na ihe ia Kawelo, o Kawelo hoi, he wai auau ia nona. Ma keia oo ihe ana, olelo mai na elele o Kauai ia Kawelo: “E! o ka hou e mai no ka oukou i ka ihe a ku mai, make e iho, aole e hiki i Kauai.” I aku o Kamalama: “O ka wai auau ia.”
Ia wa, ku mai la o Kaeleha laua o Kalaumeki, a hou i ka laua mau ihe ia Kawelo, a pau ka laua o ana, kahea aku la o Kawelo ia Kamalama ma ka paha penei:
E Kamalama iki, Kuu pokii e, kuu pokii, Lawe ia mai na wahi ihe Kuku ooi a kaua.
Lalau iho la o Kamalama ia Kapuaokekau a me Kapuaokahooilo, he mau ihe laua. I aku o Kamalama ia Kawelo:
E haka ko maka i kuu ihe, Imo ko maka la ku oe.
Elieli iho la kulana o Kamalama, a hou aku la i ka ihe ia Kawelo.
I ka hou ana o ka ihe ia Kawelo, pa aku la i ka umauma, lele ae la i luna a haule aku la i kuaau ma waho loa, hopu hou o Kamalama i ka lua o ka ihe, a hou ia Kawelo, alaila, paha mai o Kawelo, penei:
Welelau lua ana ka ihe a Kamalama i kuu piko, He aina aku paha ka hope e.
A pau ka oo ihe ana, hele aku la o Kawelo e auau i ka muliwai o Apuakehau, a pau ka auau ana, hoi mai la a ka hale, kena aku la i ka aipuupuu ana ia Puikikaulelehua, e lawe mai i ai, i ia. Lawe mai la ia he kanaha umeke poi, he kanaha laulau puaa, ai iho la o Kawelo, a maona ole, kii hou no e like me mamua, ai iho la o Kawelo a maona iho la.
A pau ka ai ana, ninau aku o Kawelo i na makuakane mai Kauai mai: “Heaha ka olua huakai o ka hiki ana mai i Oahu nei?” I mai na makuakane: “I kii mai nei maua ia oe, aia ou mau makua la, ua kipaku ia a noho i kahi e, aohe ai, aohe ia, hookahi ai o ka uku a me ka lia o ke poo. No ke kukui o ko ikaika i Kauai, nolaila, kauoha mai nei ou makua ia oe e holo oe e kaua me Aikanaka, oia maua i kii mai la ia oe, e holo kakou.”
A lohe o Kawelo i keia olelo a na elele o Kauai mai, kahea aku la ia i kana wahine, ia Kanewahineikiaoha, e kii i kekahi hauna laau a ko laua makuakane i Koolau, a Kalonaikahailaau. “O ka hauna laau o Wahieloa kau e nonoi aku.” Ae mai la o Kanewahineikiaoha. I aku no o Kawelo: “Me kekahi kikoo pana iole mai, a me ke koi kua waa mai, i mea kaua na kaua ia Aikanaka.” A pau ka olelo a Kawelo i ka wahine, pii aku la o Kanewahineikiaoha, a hala ka muliwai o Apuakehau, a me na niu o Kuaakaa, i aku o Kawelo ia Kamalama: “E ukali aku oe mahope o ka wahine a kaua, i lohe ia na olelo ino a ko kaua makuahunowai.”
MOKUNA II.
HOOMAKAUKAU O KAWELO IAIA IHO NO KE KAUA ANA IA AIKANAKA.—KA HOEA ANA I WAILUA, KAUAI.
Oia ko Kawelo makuahunowai, o kana kaikamahine, o Kanewahineikiaoha, a o ka Kawelo kumu no ia nana i ao i ke kaka laau, a me na ano kaua e ae. A no ka noho i Koolau, kena aku ai o Kawelo e kii i ka hauna laau, i ka pana iole, i ke koi kua waa. Ma keia hele ana i Koolau, mamua o Kanewahineikiaoha, mahope o Kamalama, aohe ike mai o ka wahine i ke kane opio, ma keia hele ana. Pela no laua i pii ai a hiki i Nuuanu, alaila, napoo ka la, iho mua aku la o Kanewahineikiaoha, a lalo auau iho la, o Kamalama hoi pee iho la ia ma waho.
Ma keia hiki ana i ka hale, ua hele o Kalonaikahailaau mamua, e kapu awa ai no ke ’kua, he hale kapu ia i na wahine, aole e komo ia. Eia nae, o ka makuahine wale no ke noho ana, lele mai la ia uwe, ma keia uwe ana, lohe aku la ke kane, hoouna mai la ia i ke kanaka e ninau i ka uwe, hai aku la ka wahine, o ke kaikamahine o Kanewahineikiaoha. Hoi aku la ke kanaka a hiki, hai aku la ia Kalonaikahailaau, a lohe ia, hoonoa ae la i ka pule a noa. Hoi mai la a hiki i ka hale, ninau aku la ia i ke kaikamahine: “Heaha ka huakai a kuu kaikamahine o ka hiki ana mai o ka poeleele, o ke ’kua lapu o ke aumoe nei la e?” Hai aku ke kaikamahine: “He huakai, i kii mai nei au i kekahi hauna laau, oia o Wahieloa, na maua me kuu kane, e holo ai i Kauai e kaua me Aikanaka.” Alaila, oli mai o Kalonaikahailaau, penei:
E o e ku ka hauna laau a kaua, i ko kane, He kolea ko kane, he wawae liilii, He ulili ko kane, he holoholo kahakai, Paia e ke kainui, e hina wale ana no, He nui pumaia ko kane, ku ikaika, He puhala ko kane, he aakiolea, Ku no ka laau a kaua i ko makuakane, He nui no mai luna a lalo, E pa ke Kona, aole e hina, E pa ka Moae, aole e hina, He hina nou no ke aalii ku makani, akapu.
I aku o Kanewahineikiaoha: “O na olelo au la ua loheia aku la no e kuu kane, aole e nalowale ia ia.” I mai ka makuakane: “He keu ka ia o ka pepeiao lohe, aia ia i Kona, eia kaua i Koolau nei, ua lohe aku la no ka ia, kupanaha!” I mai ke kaikamahine: “Aole e nalo i ke ’kua mana o kuu kane, o Kalanikilo, ua lohe ia.” Ninau hou mai ka makuakane: “Heaha ka huakai nui a kuu kaikamahine o ka hiki ana mai, o ke ahiahi poeleele, o ke ’kua lapu o ke aumoe nei la?” I aku ke kaikamahine: “I kii mai nei au i kekahi mau kikoo pana iole a kaua, na maua me kuu kane, e holo maua i Kauai e kaua me Aikanaka.” Alaila, oli mai la o Kalonaikahailaau, penei:
Makehewa ka mai o kuu kaikamahine, I ke kane pana iole, Pana i ka iole a ku ka hai-ai, Haawi mai na’u na ka makuahunowai; Pana i ka iole a ku ka hai-ai, Nau na ka wahine e ai; Pana i ka iole a ku ka hai-ai, Na Kamalama, na ke kaikaina punahele; Pana i ka iole a ku ka hai-ai, Na Kakuhihewa kahi i noho ai.
I aku ke kaikamahine: “O neia mau olelo au, ua lohe aku la no kuu kane i keia mau olelo au, aole e nalowale.” I mai ka makuakane: “Aia no a olelo oe ka’u mea i hanau ai, alaila, lohe ia.” Ninau hou mai ka makuakane, o ke kolu, ia: “Heaha ka huakai a kuu kaikamahine o ka hiki ana mai?” I aku ke kaikamahine: “I kii mai nei au i ke koi kua waa a kaua, na maua me kuu kane, e holo ai i Kauai e kaua me Aikanaka.” Ia wa oli mai ka makuakane, penei:
Makehewa no hoi ka mai o kuu kaikamahine, I ke kane kua waa la; Kua aku la i ka waa a waiho i ka nahele, Hoi ae la a ka puaa a ka holona, Pau i kalua, Loloa hewa ka huluhulu o ka mai i ke kane kua waa.
Ma keia olelo a ka makuakane pane hou aku o Kanewahineikiaoha: “O neia mau olelo au, ua lohe ia aku la no e ia, aole e nalo.” I mai ka makuakane: “Aia kona lohe, a he kanaka o waho, e ku mai nei, alaila, nana e lawe aku a olelo.” Ma keia olelo, ua lohe o Kamalama, a holo aku la ma kahi e, e pee ai, huli ia ae la o waho o ka hale, aole nae i loaa o Kamalama.
A wehe ae la kaiao, hoi mai la o Kamalama a hiki i Nuuanu, nana aku la, e pii mai ana o Kanewahineikiaoha, me ka makuakane, a me na kaikoeke, a me na mea a pau loa.
Hoi e aku la o Kamalama a hiki i Waikiki, a ku aku la ma kapa o ka muliwai o Apuakehau. Alaila, paha mai la o Kawelo i na olelo a kona makuahunowai i olelo ai ma Koolau, i kana wahine, o Kanewahineikiaoha. Penei ka paha a Kawelo:
E o e ku ka hauna laau a kaua i ko kane, He kolea ko kane, he wawae liilii, He ulili ko kane, he holoholo kahakai, I paia e ke kai nui hina wale no, He nui pu maia ko kane, he ku ikaika, He puhala ko kane, he aakiolea, Ku no ka laau a kaua i ko makuakane, He nui no mai luna a lalo, E pa ke Kona, aole e hina, E pa ka Moae, aole e hina, E pa ka Hoolua, aole e hina, He hina no’u no ke aalii ku makani, Ala pu me ka lepo o lalo.
A pau ka paha ana a Kawelo, olelo, aku o Kamalama ia Kawelo: “Kulikuli! He kanaka lohe no ka hoi oe, kena hoi oe ia’u e hele i kela wahi makamaka ole. E hoi ana au e ai he pololi ko’u.” Kena aku la ia i ka laua aipuupuu ia Puikikaulehua, i ai, i ia, lawe mai la ia hookahi kanaha kualapaa, hookahi kanaha laulau puaa, ai iho la o Kamalama a maona, hiki mai la ko laua makuahunowai me ka wahine. Ike mai la o Kawelo ia lakou, paha mai la o Kawelo e like me na paha a ka makuahunowai i Koolau, e like me na paha i olelo mua ia ma keia moolelo. Mahope o ka paha ana a Kawelo, olelo aku o Kanewahineikiaoha i ka makuakane, ia Kalonaikahailaau: “Aia hoi paha la, e olelo aku ana au ia oe, aole e nele ka lohe o kuu kane, no ka mea, he ’kua ike kona o Kalanikilo.” I aku ka makuakane: “Ae, akahi no au a ike i ke kane lohe o kau, ma Koolau e olelo ai, he lohe ana ko Kona nei.”
Olelo aku o Kanewahineikiaoha ia Kawelo, e ai lakou a maona, alaila kaka laau. Hoole mai o Kawelo, me ka olelo paa a Kawelo i ka wahine penei: “E lepo nui auanei he puaa kalua.”
Ma keia olelo a Kawelo, ukiuki iho la ka makuahunowai, alaila, olelo aku la ia Kawelo, e kaka laau e mamua, e like me ka Kawelo olelo. Kena aku la o Kalonaikahailaau, i kana keiki, ia Mauiakekai, e ku ae me Kawelo e kaka laau ai. A lohe o Kawelo i keia kena a kona makuahunowai ia hai, paha aku la oia penei:
O ke kumu o ka haumana, Hele ae i waho e-a.
Eia ko Kawelo manao ma keia olelo ana, he manao no kona, oia no o ka makuahunowai, no ka mea, ua ukiuki loa ia i kana mau olelo inoino ia ia. A no keia paha a Kawelo, ua piha loa o Kalonaikahailaau i ka huhu ia Kawelo, nolaila, ku ae la ia me kana laau palau, o Wahieekaeka, ka inoa. Ku lakou la ekolu, ku o Kawelo hookahi. E kakii mai ana o Kalonaikahailaau i kana laau, e hue lepo ae ana o Kawelo i kana laau, pa no ma ka aoao o Kalonaikahailaau waiho i lalo, a kapalili aku la ka manea o ka wawae, alaila, paha o Kawelo penei:
Ke lawelawe la nae hoi, A make aku la oe ia Kuikaa, Ia Hookaa, ia Kaakua, ia Kaaalo, E ike auanei oe i ka nao hoopai a Malailua. Ka laau e wali ai ko papa auwae, E oki ai o ka nao hoopai, E ike auanei oe apopo, I ka moa i hanai ia i ka la e! A puupuu ka lepo, A akaakaa ka hulu, Me he moa kau uwahi la, A eina ka hulu, Hookahi no peku ana a ka moa-mahi, Puko ana—puko ana!
Hele mai la o Kanewahineikiaoha a nini i ka wai, ia Kalonaikahailaau, a pohala ae la, alaila, olelo aku la ia Kawelo, penei: “O ka hahau ana iho la no ia o ka laau, aohe wahi i koe ia oe.”
Mahope o keia, kena aku la o Kawelo ia Kamalama, Kalaumeki, Kauluiki ma, e holo i Puuloa e noi i waa ia Kakuhihewa, ke ’lii o Oahu nei ia wa. A hiki lakou i Puuloa, ninau mai o Kakuhihewa: “Heaha ka oukou?” I aku o Kanewahineikiaoha: “I kii mai nei makou i mau waa no makou.” Ninau hou mai o Kakuhihewa: “I waa aha?” “I waa no Kawelo e holo ai i Kauai, e kaua me Aikanaka.” A lohe o Kakuhihewa, haawi mai la ia i mau waa no Kawelo e holo ai, no ka mea, e noho ana no o Kakuhihewa me ka makau ia Kawelo, o kipi ia ia, nolaila, haawi i waa no Kawelo e holo ai, i noho i Kauai.
A loaa na waa, he mau kaulua, hoi mai la lakou a pae ma Waikiki, hoomakaukau ka holo, a holo no ia la, ia wa, hoolaau mai o Kou kekahi wahine a Kawelo e holo pu i Kauai, hoole aku o Kawelo. Holo aku la lakou mai Waikiki aku a Waianae, pae lakou ma laila, kukulu iho la lakou i ka heiau no na akua o Kawelo, a paa ka heiau, houluulu ae la o Kawelo i na akua ona. Eia na akua, o Kaneikapualena, a me Kulanihehu. Kaikai ae la o Kawelo i na akua ona, a luna o ka heiau, paha aku la, penei:
E Kaneikapualena. E ku e hele kaua i Kauai, A ulu a noho, a noho a ulu.
Ma keia paha ana a Kawelo, kolili ana ka hulu moa i luna o ka lae o ke ’kua ona; paha hou aku la ia:
O kuu akua mana no hoi, Mai o’u kupuna mai, E Kulanihehu, e ku, E hele kaua i Kauai—a, Makau iho la keia akua, O ua akua mana ole nei o’u—a, Mai o’u kupuna mai—a.
Alaila, hopu iho la o Kawelo i ka laau ana ia Kuikaa, a paha aku la, penei:
A make aku la oe ia Kuikaa, Ia Hookaa, ia Kaakua, ia Kaaalo, E ike auanei oe i ka nao hoopai a Malailua. I ka laau e wali ai ko auwae, E oki ai o na ka hoola, E ike auanei oe apopo, I ka moa i hanai ia i ka la, A puupuu i ka lepo, A akaakaa ka hulu; Me he moa kau i ka uwahi, A eina ka hulu, Hookahi no pekuna au a ka moa i mahi la, Puko—a, puko—a.
A pau keia paha ana a Kawelo, ia ahiahi, holo lakou mai Waianae aku a waena o ke kai o Kaieiewaho, mawaena o Waianae a me Kauai, hu mai la ke aloha o Kawelo ia Kou, ka wahine ana i waiho ai ma Waikiki; nolaila, paha mai la o Kawelo, penei:
Aloha Kou e, Aloha Kou, Ke aloha mai nei Kou ia’u, Ka hoa hele i ka makani, I ka apaapaa anu o Ahulu nei, E ualo mai ana ia’u na niu o Pai, E enaena mai ana i kuu maka, Ke aa o Kuamanuunuu Ii au e kii, e kui, e lei—e, Na akulikuli papa o Huia nei la, E ualo mai ana ia’u—e.
Ma keia paha a Kawelo, pane aku o Kamalama: “Ua ike no ka oe he aloha wahine kou, e noho ia aku nei no e oe, owau no la ke holo e kaua me Aikanaka.”
Ma keia olelo a Kamalama, manao iho la o Kawelo, he olelo huhu kela a Kamalama, nolaila, paha aku la ia penei: “Ko’u ike la hoi auanei he mea hewa ia nou?”
Ma keia holo ana a lakou i Kauai, ike mua ia mai la o Keolewa i ka lele mai, iloko o ke ao, alaila, paha aku la o Kawelo:
Eia o Keolewa i ka ihu o ka waa e, Eia o Keolewa i ka ihu o ka waa e.
Ia wa, pane mai na makuakane mai Kauai mai, o ia o Kaweloikiakoo ma: “Wahahee oe e Kawelo. O ka makou moana no keia e holo ai me ou makua, mai ke ahiahi a ao a awakea, ike ia aku o Keolewa i ka lele mai me he manu la i luna.” Ma keia holo ana a lakou, wehe mai la kai ao o ke kakahiaka nui, ike aku la lakou ia Keolewa e lele mai ana i luna, a o ka puu hoi o Kalanipuu e au mai ana i ke kai. Alaila, apono aku laua i ka olelo a Kawelo; ma keia holo ana, kupono lakou i waho o Hanamaulu, olelo aku ua mau makuakane nei ia Kawelo:
E Kaweloleimakua, E pae—e, e pae—e, E kama hanau a ka lapa o Puna, Na maka o Haloa i luna, Kuu haku, kuu alii. E Kaweloleimakua, Kuu haku, kuu alii.
“I o—e, i o—e.” I mai ia Kawelo: “E pae kakou i anei, ike i na makua, na kaikuaana, kahu i o a hele i ke kaua.”
Alaila paha mai o Kawelo i kana olelo paha, penei:
E Kamalama iki kuu pokii, I Wailua ka ihu o na waa e I Wailua, e.
A lohe o Kamalama i keia olelo a Kawelo, hoihoi ae la ia i ka ihu o na waa i Wailua, holo aku la lakou a hiki i Wailua, lana pono iho la lakou makai o ke kulanakauhale. Alaila, paha aku la o Kawelo i kona kaikaina, ia Kamalama, penei:
E Kamalama iki kuu pokii, E kei ka noho, E hume ka malo, E ai ka ai me ka ia.
A lohe o Kamalama i keia olelo a Kawelo, kena ae la ia ia luna o na waa, e ai; ai iho la lakou a maona. Ia lakou e lana ana ma kai o Wailua, ike mai la na kanaka o luna o ka puu o Nounou i keia mau waa nui e lana nei, hoala aku la lakou ia Aikanaka. A ike o Aikanaka, hoouna mai la ia Kaehuikiawakea kana kukini mama loa, olelo mai la o Aikanaka ia ia: “E iho oe e nana i keia mau waa, ina he waa kaua, e pae mai no i uka, eia iho no Kuahulu a me Onionikaua i lalo, na pukaua, kaua iho no. Ina hoi he mau waa makaikai e pae mai no, eia iho no o Kuahulu a me Onionikaua, aia ia laua ka ai, ka ia, ke kapa, ka malo, ka hale.” Alaila, holo aku la o Kaehuikiawakea, a hiki i kahakai, au aku la ia. Ia ia e au aku ana, ike mai la o Kamalama, alaila, paha mai la ia Kawelo penei:
E Kaweloleimakua, E pae—e, e pae—e, Kama hanau a ka lapa o Puna, Na maka o Haloa i luna, Kuu haku, kuu alii.
“I o—e, i o—e,” mai la o Kawelo.
Pane mai o Kamalama: “I ke kanaka a ke ’kua o kaua, eia la, ke au mai nei.” I mai o Kawelo: “O kau kanaka no ia o ka manao ana aku, o ko kaua pokii, o Kaehuikiawakea.”
A hiki o Kaehuikiawakea i na waa, pii aku la a hiki i luna, ninau aku la: “He mau waa aha keia?” I mai o Kamalama: “He mau waa kaua.” Olelo hou mai o Kaehuikiawakea: “A kaua, owai ka pukaua?” Olelo mai o Kamalama: “Owau no.” Ninau hou ua wahi kanaka nei: “Auhea o Kawelo?” “Aia no i Oahu.” Ninau hou kela: “A heaha hoi keia opeope nui i luna o ka pola o na waa?” “O ko makou mau wahi ukana no,” pela aku o Kamalama.
Alaila, ku ae la o Kaehuikiawakea, a keekeehi iho la i luna o ka opeope, me ka olelo iho i ka opeope nui. Ninau aku la ia ia Kamalama: “Pehea kakou e kaua ai?” I mai o Kamalama: “E pae makou a uka, alaila, hapai oukou i na waa o makou a kau i uka, alaila, hele makou e auau, a hoi mai, alaila, ai a maona, puali na malo a paa, alaila, ia wa kakou e kaua ai.” Ae aku la o Kaehuikiawakea, me ka olelo aku ia Kamalama, “Aole e pau ke aho ia oukou, no ka mea, ua noho aku la no o Kawelo, ka mea i kaulana mai i ka ikaika.” Mahope o keia mau olelo ana, hoopuka aku oia i kana olelo hoonaukiuki ia Kamalama, penei: “E hoi hou oukou i Oahu, aole keia o na waa e kii mai ai e kaua ia Kauai nei.”
Aia he waa nui, He waa iki, he waa loa, He waa poko, Alaila, kii mai e kaua ia Kauai nei.
Ia laua e kamailio ana i luna o na waa paa mai la o uka i na kanaka, me na pukaua elua, oia o Kuahulu a me Onionikaua. O na koa malalo o laua, elua lau kanaka ka nui, aole i helu ia na wahine me na keiki.
A pae lakou i ke one, anehe mai na kanaka e kaua, i aku o Kaehuikiawakea: “Alia e kaua, e hapai kakou i na waa a kau i ke one maloo, hele lakou nei e auau a hoi mai, ai a maona, puali na malo a paa, alaila, kaua kakou.” Ae mai la na kanaka, a me na pukaua. Hapai ae la lakou i na waa me ke amo i luna o na hokua, maloko a mawaho o na waa; o Kawelo, a me Kamalama, na mea a pau loa, eia no i luna o na waa kahi i noho ai.
Alaila, ninau malu aku la o Kawelo ia Kamalama: “Eia kakou i hea?” Pane malu mai o Kamalama: “Eia kakou i ke one maloo, me ka mauu kuku.” I hou mai o Kawelo ia Kamalama: “E hoi ae oe ma kuu mau wawae.” Hoi ae la o Kamalama a ma na wawae, huki ae la i ka piko o ke kaula i paa ai i ka opeope ia, a hemo ae la o Kawelo. Ia wa ala mai la o Kawelo me kana laau palau o Kuikaa. A ike na kanaka a pau e hahai ana ma waho o na waa ia Kawelo, kahea ae la lakou me ka leo nui: “E, make oukou! Eia o Kawelo ke ku nei i luna o na waa!” A lohe na kanaka, nana ae la a ike ia Kawelo, kiola iho la i na waa i lalo, a pepe iho la kekahi poe he nui wale, a o kekahi poe hoi, no ka makau nui loa ia Kawelo, aole e hiki ke holo. Nana aku la o Kawelo ia Wailua, ua inoino ke one, ua malualua, ua kahawai, ua aa, alaila, paha aku la o Kawelo i kona ike ana aku i na kanaka, me he haki la a ka nalu, penei:
He mea e nei la kaikoo nui o kai, Ke auau nei ka moana, He kai paha no Kahinalii, Ua ku ke a, ka halelo, Ke ahua pohaku i Wailua nei la, O ua one maikai nei, Ua malualua, ua kahawai, I ka pohaku o Kauai, O Kauai nui moku lehua, Aina make kau aloha ole, Pili makamaka ole ia Kawelo nei la.
A pau keia paha ana, paha hou aku la no o Kawelo:
Pueo—e, Pueo—e, Pueo opili i ka ua, Pueo kanikani i ka ua, Pa na’u na Kawelo, Na ke koa i ke awakea, He kaha pue wai no Wailua, Ke alo hiki i Kaupea, Kuhi au ka luhi kaua, O Onionikaua. Pau na kanaka i ka lae one, He loaa i loko o Kuikaa, Ke poo kapu o Hihimanu, Nau na kui—e; Nau na kui—e.
O ka poe a pau i makau ole ia Kawelo, pau loa lakou i ka make i ka laau palau a Kawelo, ia Kuikaa. A make kekahi aoao ia Kawelo, hio ae la na waa, ia hio ana, e hahau hou iho ana o Kawelo i kana laau palau i kekahi aoao, pau loa i ka make. Ma keia make ana, ua make na pukaua elua e noho ana i Wailua. Ia wa, hoouna o Kawelo ia Kamalama, ke kaikaina, na keiki, o Kaeleha, Kalaumeki, o Kauluiki ma.
MOKUNA III.
HOOMAKA KE KAUA A KAWELO ME KO KAUAI POE.
A lohe o Kamalama i keia olelo a Kawelo, hoonoho iho ia ekolu mahele kaua. O Kaeleha, a me kekahi mau koa Ulu ma kekahi aoao o ka waa kaua; o Kalaumeki a me kekahi mau koa Ulu ma kekahi aoao; o Kamalama i waena o ke kuamoo kaua. I ko lakou kaua ana, aole o lakou mea i make, eia nae, ua komo ka makau i loko o Kauluiki ma, i na koa o Kauai. Nolaila, haalele iho la lakou i ke kaua ana, hoi aku la a na waa o lakou.
Ninau mai o Kawelo: “Pehea ke kaua?” Olelo aku ua poe Ulu nei: “Aohe pono i koe, haalele aku nei makou, aneane e hee mai ko kaikaina a me au keiki i kela aoao. Nolaila, hoi mai nei makou e hai aku ia oe, o na waa no o kakou a lana aku i kai, alaila, nana aku o ka hoi mai o ko kaikaina, me au keiki, aka, i make mai, hoi no kakou i Oahu.”
A lohe o Kawelo i keia mau olelo a ka poe Ulu, koo aku la kona mau wawae i ka moena a paa, paa ae la hoi na lima, hakahaka o loko o ka maka moena, nana mai la o Kawelo ma laila. Ike aku la ia i ke koa o kona kaikaina, o Kamalama, a me na keiki, aneane e auhee kela aoao, mahalo aku la ia i ke koa o lakou. A mahope, ike aku la ia e luku ana o Kamalama ma i kela aoao, a o ke koena i koe, e holo aku ana i luna o ka puu o Nounou.
Aia hoi i luna o ka puu o Nounou, o Aikanaka ke ’lii, a me Kauahoa, ke koa ikaika o Kauai. Nolaila, manao iho la o Kawelo, o make o Kamalama ia Kauahoa, nolaila, paha aku la ia, penei:
Pau iki, pau nui, Pau loa, pau poko, Pau a’u lehua i ka manu, Ke aina mai la e ka manu. Na pua lehua i aina e ka manu a koe koena, Kalohe ua kamalii la, ko lelehu, Lehulehu mai la ke one, Hopu i ka papa hee i ka nalu, Kakala e Kamalama, O oe la ke koi, owau ka helu ai, Pau ka pili, ele ka ai i ka maha, O—e ohi ka pili, I lalo kuli o Kamalama, Pau ana ka ai i ke poho, Mo ka ihu i ka iliohae, Hae ka puaa i kona kahu, Hae ka mano i ke kala, Hae ka puhi i ka maunu, Eueu kolea i ka pupua, Pelua kuli, hana a noho, Ia Kuahilau ka luahi a kaua, Kaa i ke oho, helu papalua, He la koa, he la hee, He la malu nei e Kamalama, Ke lolelua nei ka ihe i ka lima, Ke kui nei ka ihe i ka pali lehua, Moa keiki, kuku ka heuheu Okala ka hulu o ke kea i halala, He pukoa wawahi waa o Kamalama no Wailua nei, Hoouka ia i na koa, Hee kuamoo me ka huna lewa, Auhee liilii, ioio moa i ka nahele I ka li a ke auhee nui, E ao ka loko e Kamalama, Aia mai ka maha laau O ka oa o Mamalahoa. O kauwila o Puukapele, O ka hapupue o Haalelea, O kee la o Kalalau, I wai auau no Kamalama, E Kamalama e kuu pokii, e hoi.
Ma keia paha a Kawelo, hoi mai la o Kamalama a me Kaeleha ma laua o Kalaumeki, a hiki lakou i kahi o Kawelo ma, ninau mai la o Kawelo: “Pehea ke kaua?” I aku o Kamalama: “Ua pau o Kuahulu ma i ka make, a o na kanaka i koe, oia no kela e pii la i ka puu o Nounou, a o ka hoahanau no o kaua ke koa nui o luna i koe, o Kauahoa.”
A lohe o Kawelo i keia olelo a kona kaikaina, maopopo iho la ia ia he hoopunipuni o Kauluiki ma, manao iho la ia he poe koa hohe wale, nolaila, paha aku la o Kawelo, penei:
Aole hoi no oukou kahi aloha, No ka pohaku i kaa aku nei; Komo hewa ko’u waa, Pau hewa ka’u ia me ka’u ai, Pau hewa ko’u kapa me ko’u malo. Kai no he koa no ka la nui, Aole he koa no ka la iki; Wahawaha i ka laau nui, He iki hoi ke kihapai, O ka noho ana ka ia Kauai, Noho i kalukalu o Puna, Lilo Puna ia Kaeleha, Lilo Kona ia Kamalama, Lilo Koolau ia Kalaumeki, Pau ka aina i na koa, Mihi i ka hune e Kauluiki ma. Aloha i ka hoi wale e na pokii e, Nele e na pokii i ka aina ole la.
A lohe o Kauluiki ma, pane aku la lakou: “Ka! E aho no ka hoi ka noho ana me Kakuhihewa, he ai i kalo moa, he ole loa ka hoi ka holo ana mai nei me Kawelo. Ua pau ka aina i na koa, o ke aha la ka kakou?” Nolaila, manao iho la lakou e hoi i Oahu nei.
MOKUNA IV.
E PILI ANA NO KAEHUIKIAWAKEA.—NO KAIHUPEPENUIAMOUO A ME MUNO.—NO WALAHEEIKIO A ME MOOMOOIKIO.
Ike iho la o Kaehuikiawakea, ua make na pukaua o lalo o Wailua, pii aku la ia i luna o ka puu o Nounou, e hai aku ia Aikanaka i ka make o na pukaua a me na kanaka o lalo. Ma keia pii ana o Kaehuikiawakea i luna o ka puu o Nounou, ike aku la o Kawelo, a paha aku la ia ia Kamalama:
E Kamalama iki kuu pokii, Kuu pokii e, kuu pokii.
O mai la o Kamalama: “O.” I aku o Kawelo: “E alualu aku oe i kahi pokii o kaua, a wehe mai oe i kahi malo, a wawau aku oe ma ka aoao, a hookuu aku.” A lohe o Kamalama, alualu aku la ia, a loaa o Kaehuikiawakea, alaila, kahea aku la: “A make! A make!! A make oe e Kaehuikiawakea!!!” Ma keia mau leo puiwa a Kamalama, ua makau loa o Kaehuikiawakea, a kokoke loa e pau kona mama. A hiki o Kaehuikiawakea i luna o ka puu o Nounou, lalau aku la o Kamalama, kaili ae la i ka malo, a wawau mai la i ka aoao, a hookuu aku la. A hiki o Kaehuikiawakea i mua o Aikanaka, huli iho la i lalo kona alo. Ninau mai la o Aikanaka, penei: “A hua a pane! A pane ka waha, he hoolono ko onei.”
I mai o Kaehuikiawakea: “Ua pau loa kakou, aohe kanaka i koe, ua pau loa i ka make.” Ninau aku o Aikanaka: “Owai na waa?” “O Kamalama ka hai mua ana mai i kai, i ka pae ana mai i uka, o Kawelo ka keia ope nui e waiho nei.”
KAIHUPEPENUIAMOUO A ME MUNO.
He mau koa keia no Aikanaka, i luna o ka puu o Nounou kahi i noho ai. Ia Kaehuikiawakea e olelo ana ia Aikanaka, ku ae la o Kaihupepenuiamouo a me Muno, a iho aku la me ko laua mau lau kanaka elua. A hiki lakou i lalo, kaua iho la me Kamalama, a pau loa iho la lakou i ka make ia Kamalama ma. A koe aku la o Kaehuikiawakea, hoi aku la ia a luna o ka puu o Nounou, olelo aku la ia ia Aikanaka: “Ua pau loa na kanaka i ka make, a owau wale no koe. Aohe no kela he kaua o lalo, he ahi maoli no. Ina e hou mai o Kamalama i ka ihe ana, he umi kanaka e ku i ka pahu hookahi ana, alaila maalili ka ihe.”
WALAHEEIKIO A ME MOOMOOIKIO.
Ia Kaehuikiawakea e olelo ana ia Aikanaka, ku mai la keia mau koa elua a liki i ke kaua me Kamalama. Iho aku la laua me ko laua mau kanaka, hookahi lau.
Kaua iho la lakou, me Kamalama, Kaeleha, Kalaumeki, he mau kanaka ikaika loa laua ma ke kaua ana. He pololei ka laua ihe ke o, aole e hala, he kuku ka ihe, he ku ka puamauu, ka naonao, ka nalo, ka ukulele. Ma keia kaua ana, ua pau loa na kanaka i ka make, a koe no ua mau wahi koa nei, a hoomau no laua i ke kaua me Kamalama. Ma keia kaua ana, ua pa ka lima o Kaeleha i ka laau, a emi hope mai la, a hoomau aku la o Kamalama me Kalaumeki i ke kaua, a mahope emi mai la o Kamalama, a aneane no e make, i na wahi koa.
A ike o Kawelo i ka nawaliwali o Kamalama, a i ke koa o Kalaumeki alaila, paha mai la o Kawelo, penei:
Ia hookaa o Kalaumeki i hope, Pohu ke kai, malino ke au, Hoolana ka waa i ke po’i, Nalo koli’a ka puu o Kamae, I ke ehu o na wawae, Ku aku la i ke kai, O ua koa nui nei, o Kamalama.
A lohe o Kamalama i keia paha a Kawelo, huhu iho la o Kamalama, a hoi aku la. Ike mai la o Kanewahineikiaoha i ka hoi ana o Kamalama, olelo aku la ia ia Kawelo: “E, ua huhu paha ko kaikaina ia oe, ei’ aku la ke hoi mai la.” A ike o Kawelo, paha aku la ia penei:
Ea mai ana ke ao ua o Koolau, Ea mai ana ma Nihoa, Ma ka mole mai o Lehua, Ua iho la pulu ke kahawai, Pulu a’u lehua i ka makoa, Kahe ka wai ke hanini nei i kai, He mea e nei wai nui o uka. Ke o nei ka leo o ka pihaa, Na kuu kaikaina punahele Na ke koa nui, o Kamalama, E Kamalama kuu pokii e, Hoi mai, kamau lia. Nolaila paha ka ikaika ole.
A lohe o Kamalama i keia paha a Kawelo, huli aku la ia e kaua hou, a loaa aku la o Kalaumeki, kaua iho la lakou, a hee o Kamalama ma, a no keia hee ana, ua hiki ke kaua i ke alo o Kawelo. A hiki o Walaheeikio i mua o Kawelo, paha aku la o Kawelo, penei:
Aia hoi ha kau wahine o kuu kaikuahine, O ka hanai a Malaiakalani, O kau wahine ia, e—a?
Hoole mai la o Walaheeikio ia Kawelo: “Aole paha nau e haawi mai ka wahine a ke koa; o oe no ka makou a make ae, hai no o Aikanaka ia oe i luna o ka lele, puni no o Kauai nei ia makou, ai no i kalo moa.” Alaila, paha hou aku la o Kawelo, penei:
E o la hoi e uhai ka maka o ko ihe, Alaila, pahu mai ia Kawelo.
I aku o Walaheeikio: “Aole paha e uhai ka maka o ka’u ihe ia oe, no ka mea, o oe no e ku mai nei, o ka hakala hale, ua like, aole e hala keia ihe ia oe ke pahu aku.” Alaila, paha hou o Kawelo, penei:
E o la hoi e hou mai ua ihe au, A kai ae i ka pola o ka malo, A ku aku i ka lepo nui, Hoi aku a lohe o Aikanaka, Kahi i noho ai ia Kauai nei, He mai nui nou ka hilahila.
A lohe ua wahi kanaka nei, hou mai la ia i kana ihe, a ike o Kawelo, hoaka ae la ia i ka ihe i ka pola o ka malo, a ku aku la ka ihe i ka lepo, aole ia Kawelo, hilahila iho la, a holo aku la. Ma keia holo ana o Walaheeikio, mai ke alo aku o Kawelo, hahau aku la o Kawelo i kana laau ia Kuikaa, a make iho la o Walaheeikio.
Make kela koa, koe o Moomooikio, alaila, paha aku o Kawelo, penei:
E Moomooikio—e, Eia kau wahine o kuu wahine, O Kanewahineikiaoha, O kau wahine ia, e—a?
[Maanei ua like na olelo ana me ko kela koa, me ko Walaheeikio, nolaila, e waiho i ke kakau ana maanei.]
A make iho la o Walaheeikio a me Moomooikio ia Kawelo holo aku la o Kaehuikiawakea a hiki i luna o ka puu o Nounou, olelo aku la ia Aikanaka, i ka make o keia mau koa elua. I mai la o Aikanaka: “Akahi a komo ke anu ia’u, ua naha aku la ka hale e malu ai.”
MOKUNA V.
NO KAHAKALOA.—KONA MAKE ANA MA O KAWELO ALA.
Ia Kaehuikiawakea e olelo ana ia Aikanaka, ku mai la keia koa o Kahakaloa a paha, e olelo ana, aole e pakele o Kawelo ia ia. Wahi a Kahakaloa: “I nahea ka Kawelo ao ana i ke koa, a kakou i noho iho nei a holo aku nei i Oahu, a moe aku la i ke kaikamahine a Kalonaikahailaau; ina o kana hauna laau a na ka makuahunowai ona, aole ia e pakele ia’u. No ka mea, ua kaua no maua me ka makuahunowai ona, ua koele na laau a maua, aohe make, aohe make.” A pau ka olelo ana a Kahakaloa, iho mai la ia me kanaha kanaka elima, a hiki ia i lalo, kaua iho la lakou.
Luku mai la o Kamalama i na kanaka a pau loa, a koe o Kahakaloa, ike aku la o Kawelo ia Kahakaloa, paha aku la ia penei:
O ka-haka-nui, o ka-haka-iki, o ka-haka-loa, O ka-haka-kau aipu, Keia la paha e—a?
I mai o Kahakaloa ia Kawelo: “Aole paha i olelo ia mai ko’u inoa o Ka-haka-kau-aipu; o Kahaka alii o Kauai nei ko’u inoa.” Ia wa, ku like laua, ku o Kawelo me kana laau o Kuikaa. Ku no hoi o Kahakaloa me kana laau palau, a hoala i na laau palau a laua, kakii mai la o Kahakaloa i kana laau palau, a loaa iho la ka a-a o Kawelo, newa aku la ia. Ia wa, e hue lepo ae ana o Kawelo i kana laau, o Kuikaa, moku kahi manamana iki o ka wawae, ma ia aoao no, moku ka ili manamana iki o ka lima, ma ia aoao hookahi no, moku ka welelau o ka pepeiao.
Mahope o laila, haule iho la o Kawelo i lalo, a waiho iho la. A waiho o Kawelo i lalo, olelo aku o Kaehuikiawakea ia Kahakaloa, e hahau hou iho oe i laau hou, i make loa o Kawelo, eia no la ke aa mai nei na maka. A lohe o Kahakaloa i keia mau olelo, pane mai la ia:
Ua make he laau na ka ui. Hookahi no laau a ka ui make, O iho auanei a hiki i lalo i o Milu, I aku i hahau alua ia e Kahakaloa. Make ai ke koa nui o Kawelo.
I aku o Kahakaloa ia Kaehuikiawakea: “E hoi kaua e ai a maona, alaila, iho mai au e hoomake i kuu luahi;” alaila, hoi aku la laua. A hiki laua i luna o ka puu o Nounou, olelo aku la o Kahakaloa: “Ua make o Kawelo ia’u. I hoi mai nei au e ai a maona, iho hou aku e hoomake i kuu luahi.” A lohe o Aikanaka, hoolale ae la ia i kana mau aipuupuu elua, ia Kapinaonuianio, a me Nioiwawalu, elua laua, puholo i ka moa a Kahakaloa. A ike aku la o Aikanaka, ua moku ka manea uuku o ko Kahakaloa wawae, ninau aku la ia: “I aha ia kou manea i moku ai?” I aku la o Kahakaloa: “Ae, moku no ia wahi, he kihikihi aia i waho.” Ninau hou o Aikanaka: “Ko manamana lima iki hoi, i ahaia?” “Ae, moku no ia wahi, he wahi peleleu aia i waho.” “Ko pepeiao?” “Ae, moku no he manamana aia i luna loa.”
A moa ka moa, ai iho la o Kahakaloa a maona, pau ae la ka ai o ka umeke, papale iho la o Kahakaloa i ka umeke i ke poo, a iho aku la. A hiki i lalo, ike mai la o Kamalama, alaila, olelo aku la ia ia Kawelo: “He kanaka ohule, e iho mai nei, hinuhinu launa ole ka lae.” I aku o Kawelo ia Kamalama: “Aole paha ia he ohule, o Kahakaloa, hoi aku la ai a maona, pau ka ai o ka umeke, kau iho la i ka ipu i ke poo, nolaila ka hinuhinu.”
A hiki o Kahakaloa i mua o Kawelo, nana aku la ia ia Kawelo e noho mai ana i luna, olelo mai la o Kaehuikiawakea, ia Kahakaloa: “Ola hou o Kawelo, nolaila, o oe ke make o ke koa, aole au e make ke kukini.” Ku o Kawelo i luna, ku o Kahakaloa i luna, alaila, kiko’u mai la o Kawelo i ka laau, a pa ma ka lae o Kahakaloa, nalowale iho la na maka o Kahakaloa i ka umeke ana e papale ana i ke poo, alaila, hahau hou o Kawelo i kana laau palau, ia Kuikaa, a make loa iho la o Kahakaloa. A make o Kahakaloa, hoi aku la o Kaehuikiawakea i ka puu o Nounou, e hai ia Aikanaka i ka make o Kahakaloa. A hiki i luna, ninau mai la o Aikanaka: “Auhea o Kahakaloa?” “Ua make.” Olelo mai o Aikanaka: “Na wai no la ke ola o ka mea i kau ke alina. I waiho ia mai nei paha a ike au; o ka ke ’lii puaa ka hoi ua moku ka pepeiao.”
MOKUNA VI.
HOPOHOPO O KAWELO NO KA PAIO ANA IAIA.—IMI I WAHI E LILO MAI AI OIA MA KE MELE.—PANE O KAUAHOA.
O Kauahoa, oia ke koa kaulana o Aikanaka i ka nui a me ke kiekie, a oia hoi ke koa a Kawelo, i li ai ka io i ke anuanu a me ka huihui o ka makau, a ua apo ia mai o Kawelo e na kukuna weliweli o ko Kauahoa kulana ui, a me ke koa. A nolaila, ua kau ka weli.
Ia Aikanaka e kamailio ana no Kahakaloa i ka make ia Kawelo, lohe aku la o Kauahoa. Iho aku la ia me kana laau palau o Kahehumakua ka inoa, he koa makua ole no Kahihikolo. (Ua olelo ia i loko o keia moolelo he laau nui loa o Kahehumakua, o ke kumu no o ka lau, o na lala, i na e lawe o Kauahoa, kau no ka manu i luna a kani no.) A ike o Kawelo ia Kauahoa e iho mai ana mai ka puu mai o Nounou, nui launa ole, malu ka la ia Kauahoa, no ke kiekie a me ka nui launa ole. A hiki o Kauahoa i mua o Kawelo, ala mai la o Kawelo a hopu aku la i kana laau o Kuikaa, a me ka wahine, o Kanewahineikiaoha, ma ka akau, a o ke kaikaina ma ka hema, o na keiki mahope.
Ma keia ku ana a Kawelo me kana laau o Kuikaa, nona ka loa he umi anana, ua like kona loihi mai ka manea wawae ae o Kauahoa a ka piko i waena, koe ae o luna, me he mea la, he iwakalua anana ke kiekie o Kauahoa. Ma keia ku ana, ua hoopuni ia o Kawelo e ka weliweli o ka makau ia Kauahoa. No ka mea, elua wale no ano laau i loaa ia Kawelo, malalo ae, a maluna iho, aole i loaa ia Kawelo ka laau hikau pea. Nolaila, noonoo iho la o Kawelo i ke kaua e make ai o Kauahoa ia ia, aole nae he loaa, a hopo iho la ia. Ma keia ku ana a Kawelo, ua loihi loa ke ku ana e noonoo, a loaa iho la kona noonoo, e kaua no a make mamuli o ke kaua.
Hu ae la ke aloha o Kawelo ia Kauahoa, i ko laua wa e noho liilii ana me ko laua kaikuaana haku me Aikanaka. Nolaila, paha aku la ia me ka hoalohaloha aku no nae i ua hoahanau nei, aia hoi i kona manao ke kaua a me ka ole; penei ka paha ana:
Pehu kaha ka limu o Hanalei, Pehu ka limu i ka maka o ka opua, Hai hewa ka lima i ke kaua kamalii, E’i aku ke kaua i ka hope, Me he ku la na ke kai hohonu, Me ka hiwahiwa a Kauakahi, He opuu oe, he kakala kela, Na ka ole ka hue a ke kai e, Ea Kauahoa ka ui o Hanalei, Ala o Kamalama ka ui o Kualoa, Ala o Kawelo ka ui o Waikiki, Ala o Kaelehapuna ka ui o Ewa, Ala o Kalaumeki ka ui o Waianae, Huhue aku kaua moe i ke awakea, Kapae ke kaua e ka hoahanau E waiho ia’u i kou hoahanau Aole hoi na la o kuu hoike, Kuu hoa hele o ka wa kamalii, Hoa kui lehua o Waikaee, A kaua e kui kane ai, I lei no ke kaikuaana haku o kaua, E Kanewahineikiaoha, Ko pikoi hoolei ia i luna. I helua, i hele lua, I kaupoku o Hanalei. E ala e Hanalei.
A lohe o Kanewahineikiaoha i keia paha o Kawelo, o kona manawa ia i hoolei ai i ka pikoi i luna, a lohe ae la o Kawelo i ka nakeke ana o luna, nana ae la ia e lele ana ka pikoi, alaila, paha hou ae la o Kawelo, penei:
Hanalei aina anuanu, aina koekoe, Aina a ka pea i noho ai, Ea Kauahoa ka ui o Hanalei.
Olelo mai la o Kauahoa: “Aole e kapae nei laau ia oe, i ka la o ke kaua; ua noke ia mai nei ka hoi makou e oe a pau loa i ka make, a pehea e kapae ai keia laau ia oe? Nau no hoi paha, he mai no hoi kau e nana iho; a na’u aku no hoi, he mai no hoi ka’u e nana iho.”
Ma keia olelo a Kauahoa, ua hoopuni ia o Kawelo i ka makau a me ka weliweli no Kauahoa, aka, hoomanao no nae o Kawelo i ko laua wa kamalii, i ko laua wa e hoolele lupe ana me Kauahoa. Moku ae la ka Kauahoa lupe ia Kawelo, aole nae he huhu aku o Kauahoa ia Kawelo; nolaila, manao no ia e make ana no ia ia. Nolaila, paha hou aku la o Kawelo ia Kauahoa, penei:
O Hanalei aina ua, Aina anuanu, aina koekoe, Aina a ka pea i noho ai, Noho ana e liu ana e, Maewa ana ka ukiukiu o Honokoa, I ka pali o Kalehuawehe; Pua ka lama me ka wiliwili, O ka ua lele ma waho o Mamalahoa, O Kauahoa o ka meeui o Hanalei, O ke kanaka a Kamalama i hopo ai o Kauahoa, He mea e ka nui—e—a! Eia ka hoi ua kanaka nui O Kauai, o Kauahoa.
MOKUNA VII.
KA NUI O KAUAHOA.—PEPEHI IA E KAWELO ME KA NEWA.—HEE O AIKANAKA IA KAWELO.
Maanei e maopopo ai ia kakou ka nui o Kauahoa, kona kiekie a me kona laula. Ewalu kahaku. Ewalu ka mana kahawai, ewalu ka poe kaua. Eia ke ano o keia mau helu. Ewalu kahaku, ua like ia me na anana he iwakalua, oia na kapuai he hanele me iwakalua.
Pela na mana kahawai ewalu. Ua like ka nui o Kauahoa me kekahi kahawai nui, ewalu ona mau manamana ma o a maanei, pela hoi na poe kaua ewalu. Ua like ko Kauahoa ikaika a me kona nui, me ka nui o na kanaka i loko o na poe ewalu. Ina he kanaha ka nui o na kanaka o ia poe, pela a pau na poe ewalu, o ia ko Kauahoa mea e like pu ai. Ua like ia me na kanaka ekolu hanele me iwakalua ke hoonui ia. Ia Kawelo e paha ana imua o Kauahoa, nana ae la ia i kana wahine o Kanewahineikiaoha, a paha ae la, penei:
E Kanewahineikiaoha e; Ko pikoi hoolei ia i luna, I helelua, i helelua, I kaupoku o Hanalei la. E ala e Hanalei e, A make o Kauahoa ia oe, Ai ae ia Hanalei, Aahu ae i ka pawehe o Niihau, Ai la oe i ka manu o Kaula.
A pau ka paha ana a Kawelo, olelo aku la ia i ke kaikaina ia Kamalama, me na keiki hookama o Kaeleha laua o Kalaumeki: “E, ina oukou i ike i kahi e poha ai ka la, ma laila no oukou e ku ai, i hahau iho no o Kauahoa i ka laau ana, aole oukou e loaa, puka no oukou ma laila, a pakele no.”
Mahope o keia olelo a Kawelo ia lakou, ia wa i hoomoe ai o Kauahoa i ka laau ana, lele aku la o Kawelo ma waho o ka hua o ka laau a Kauahoa, a ku iho la, mahope mai o Kauahoa. Ia wa, kulou iho la o Kauahoa i lalo, a hoala mai la i ka laau ana. Ia Kauahoa i hoala ai i ka laau ana, ia wa o Kawelo i hahau ai i kana laau palau Kuikaa ia Kauahoa, a nahae iho la o Kauahoa mai luna a lalo, a kokoke e lele loa, makau e iho la ka laau a Kawelo, i ka maea o ka honowa o Kauahoa. A make iho la o Kauahoa, o ka pau no ia o na koa o Aikanaka i ka make.
A po ua la nei, olelo aku o Kawelo ia Kamalama ma: “Ke pii nei maua i luna o ka puu o Nounou; ina oukou i nana ae a a ke ahi i keia po i luna o ka puu, ua puni o Kauai nei ia kakou.” Pii aku la o Kawelo me kana wahine i luna o ka puu o Nounou. A hiki laua i ka hulili, alaila, paha aku la o Kawelo, penei:
E Aikanaka, alii o luna nei, E noho ana i ka puu o Nounou; E hele mai oe e ike kaua, A ai no kaua ia Kauai, A e moe i ka moena.
A lohe o Aikanaka i keia paha a Kawelo, olelo aku la ia: “O Kawelo keia.” Hoole kekahi poe: “Aole ia e hiki mai, ua luhi i ke kaua i ke ao, nolaila, ua hiamoe aku la kona po.” I aku o Aikanaka: “O Kawelo no keia leo e paha mai nei.” Ia lakou e hoopaapaa ana, paha hou mai la o Kawelo, penei:
O oukou wale no e—a. Aohe mea e ae o luna e?
A lohe o Aikanaka, hai aku la ia: “He mau kanaka no ko ka puu nei i koe. Eia na inoa o ia poe:
O Kaehuikiawakea, o Wakea 1, o Wakea 2, O Kamakaokahoku, o Paoa 1, o Paoa 2, O Hilinuiwawaeahu, o Ahua 1, o Ahua 2, O Kapinaonuianio, o Koinanaulu 1, o Koinanaulu 2.
Olelo hou mai o Aikanaka: “O na kanaka iho la no ia o ka puu i koe, aohe mahuahua, ua pau loa na kanaka i ka make.” A pau ka hai ana aku a Aikanaka ia Kawelo, olelo aku la ia i kana mau kahuna, a me na kilo, ke kuhikuhipuuone: “E iho au e ike me Kawelo.” Wahi a Aikanaka i na kahuna: “Kai no paha no Kawelo nei aina e kaua mai nei, aole ka! No’u no. Owau no maluna, oia no malalo.” I mai na kahuna ia Aikanaka: “Pehea oe e hele aku ai e ike, he ’lii oe, he kauwa ia, he helu elelu kona kupuna, no ka uka ae nei o Kulahuhu la, o Nahanaimoa ka inoa.”
A lohe o Kawelo i keia olelo a na kahuna, kaa aku la ia i ka pali, a ike o Kanewahineikiaoha i ke kaa ana o Kawelo i ka pali, hoolei aku la ia i kana pikoi, a paa mai la o Kawelo. I aku o Kanewahineikiaoha: “Heaha iho nei keia ou e Kawelo?” I mai o Kawelo: “I hilahila au ia oe, i kuu olelo ia mai nei i ke kauwa.” I aku o Kanewahineikiaoha: “Kupanaha oe! Kai no e noonoo mua oe a maopopo he kauwa io; e ole au e ike aku nei ia oe, ina ua make oe.” Alaila, noonoo iho la o Kawelo a paha aku la, penei:
He ’lii ka moa, Kau ana ka moa i luna o ka hale, A hiia ko poo e Aikanaka O ka moa kou mea e ala ai, He ’lii ka moa e, he ’lii.
Ma keia paha ana a Kawelo, olelo aku o Aikanaka, i na kahuna: “Ke olelo mai nei o Kawelo, he ’lii ka moa.”
I mai na kahuna ia Aikanaka: “E olelo aku oe ia Kawelo he kauwa ka moa.” A lohe o Kawelo i keia olelo a Aikanaka, paha aku la ia penei:
Haku ia nae hoi ka hulu o ka moa, I kahili i mua o na ’lii, Kahili ia nae hoi ko kua e Aikanaka; Nolaila, he ’lii ka moa. He lii ka moa e Aikanaka, Aohe kauwa e.
Mahope o keia paha ana a Kawelo, aohe walaau hou mai o luna o ka puu o Nounou, no ka mea, ua makau lakou ia Kawelo, a ua hele malu mai ka puu aku o Nounou, a uka o Hanapepe ma Koula, a malaila o Aikanaka i noho ai.
A hiki o Kawelo i luna pono o ka puu o Nounou, me kana wahine me Kanewahineikiaoha, aohe io no he kanaka, aole hoi ke ’lii o Aikanaka. Ia wa pupuhi laua i ke ahi, a ike mai la o Kamalama, me na keiki, oia o Kaeleha me Kalaumeki.
MOKUNA VIII.
KA MAHELE ANA O NA AINA O KAUAI.—LILO O AIKANAKA I MEA MAHIAI.
A lilo o Kauai ia Kawelo a puni, alaila, mahele maikai aku la ia i ka aina i kona mau kokua a hoalawehana ma ke kaua ana; aole oia i alunu a makee i ka aina a me ka waiwai. Penei ka mahele ana o Kawelo ia Kauai, no Kamalama, Kaeleha a me Kalaumeki: O Koolau no Kalaumeki; o Puna no Kaeleha; o Kona no Kamalama; o Kauai a puni no Kawelo.
Ma keia puni ana o Kauai ia Kawelo, noho iho la ia ma Hanamaulu, me kana wahine o Kanewahineikiaoha. O Aikanaka hoi, noho iho la ia ma Hanapepe me ka ilihune, aohe aina, aohe hanohano, aohe ai, aohe ia, aohe kapa, aohe hale. Hookahi a Aikanaka hana, o ka mahiai i ai na lakou.
Ia Aikanaka e noho ana i laila, hele aku la o Kaeleha mai Kapaa aku, ma ka aoao hikina o Kauai, a hiki ma ke komohana o Kauai ma Hanapepe, kahi o Aikanaka e noho ana. Ma kahi a Kaeleha i hiki mua ai, ma Wahiawa, i kahi o Ahulua e noho ana, i laila laua i hui ai me Aikanaka; ua hele mai ia mai Koula mai a laila, i ka lawaia a me ka auau kai. Ike mai la o Aikanaka ia Kaeleha, hookipa mai la ia i kahi ai a me kahi ia, a me kana kaikamahine o Kawelowai. Ma keia mau mea a Aikanaka i haawi mai ai ia Kaeleha, ua kuia kona manao, no ka hilahila i kana uku ole e uku ai ia Aikanaka.
Nolaila, hele makaikai aku la o Kaeleha a hiki i Mana, a lei i ka pahapaha o Polihale, hoi mai la a hiki i Wahiawa. Ma keia hoi ana o Kaeleha, aole i kipa i ko Kamalama wahi, no ka mea, ua komo kona makemake i ke kaikamahine a Aikanaka, oia o Kawelowai. Hoi aku la o Kaeleha me Aikanaka i uka o Koula, ma uka o Hanapepe. Ma keia noho ana, ua loihi ko lakou manawa i noho ai. Nolaila, ua hilahila o Kaeleha i kona makuahunowai ia Aikanaka.
MOKUNA IX.
KE KIPI ANA O KAELEHA, A ME AIKANAKA IA KAWELO.—KO LAKOU KAUA ANA A ME KA MANAOIA ANA UA MAKE O KAWELO.
Ike aku la o Kaeleha i ka hooikaika o kona makuahunowai, o Aikanaka, i ka po a me ke ao, hu ae la kona aloha. Ninau aku la o Kaeleha ia Aikanaka: “He nui no ka poe mahope ou, e kokua ana ia oe?” I mai la o Aikanaka: “He nui no.” A lohe o Kaeleha, olelo aku la ia ia Aikanaka: “Eia ko Kawelo kaua e make ai ia oe. Ke kaua, o ke kaua pohaku, no ka mea, aole i ao ia o Kawelo i ka alo.” A lohe o Aikanaka i keia olelo a Kaeleha, lana hou kona manao e kaua hou me Kawelo. Alaila, olelo iho o Aikanaka i kana olelo kaena, penei: “Ola na iwi i ka hunona.”
O ke kumu o keia kipi ana, o ka hilahila o Kaeleha i kona makuahunowai i kana waiwai ole e uku aku ai. Maanei e ike kakou i ke aloha ole o Kaeleha ia Kawelo, a me kona hilahila ole, aloha ole i kona mea nana i malama kupono a lilo ai i alii aimoku no Kauai.
Ma keia mau olelo a Kaeleha me Aikanaka, ua kui aku la ia olelo a lohe o Kawelo ma Hanamaulu, ma ka hikina o Kauai. Hoouna aku la o Kawelo i ka elele, e hele a loaa o Kamalama ma Kona, e hele mai e nana, e hoolohe, i ka oiaio a me ka ole o keia lohe. A hiki ka elele i mua o Kamalama, hai aku la i na olelo a kona kaikuaana, a Kawelo; a lohe o Kamalama, hele mai la ia a hiki i Waimea, a Hanapepe, Wahiawa. Nana aku la o Kamalama i ke kula o Kalae, ua lehulehu loa na kanaka e hoiliili pohaku ana; o na kane, o na wahine, o na keiki.
Ia Kamalama e nana ana, halawai mai la kekahi kanaka me ia, a ninau aku la ia: “Heaha ka hana a kela lehulehu o ke kula e paapu mai la?” I mai la ke kanaka: “He hoiliili pohaku.” “He pohaku aha?” wahi a Kamalama. “He pohaku kaua na Kaeleha laua o Aikanaka, me Kawelo.” Alaila, maopopo iho la ia Kamalama, he oiaio na olelo a ka elele i hai mai ai ia ia, alaila, emi hope aku la kana hoi ana, a hiki i ka hale, hoouna aku la ia i elele, e hai aku ia Kawelo.
A hiki aku la ka elele i mua o Kawelo ma Hanamaulu, hai aku la ia ia Kawelo, i ka hoomakaukau o Kaeleha a me Aikanaka i ka pohaku, no ke kaua hou. A lohe o Kawelo i keia mau olelo, komo mai la ka huhu wela loa ia Kawelo ia wa, no kana keiki no Kaeleha. Ia wa, hele mai la o Kawelo mai Hanamaulu mai a hiki i Wahiawa, ma kela aoao mai. Ike mai la ia i na waa kaua o Kaeleha ma, ma ke kua aku o na eho pohaku. Aia ma na aoao o ka eho pohaku, na wahine me na pohaku i ka lima, a pela na keiki ma kekahi aoao o ka eho pohaku, me na pohaku i ka lima. Ua makaukau lakou a pau loa no ke kaua ana. O na mea kaua ma ko Kawelo lima, o ka laau palau no ana o Kuikaa, a me ka pikoi a kana wahine, a Kanewahineikiaoha. Nolaila, alua wale no ana mea kaua.
KE KAUA ANA O KAWELO, ME KAELEHA A ME AIKANAKA MA.
Ma keia kaua ana e ike ai kakou i ke koa a me ka ikaika lua ole o Kawelo, no ka mea, hookahi ia, a he nui mai kona mau enemi.
I ke kaua ana, aole e hiki ia Kawelo ke alo ae, no ka nui loa o na pohaku e lele mai ana i luna ona. Nolaila, ku malie iho la o Kawelo i waena o na pohaku e hailuku ia ana. Ma keia hailuku ana, ua paa o Kawelo i na pohaku, ma kela aoao a ma keia aoao, a ua like hoi ke kiekie o na pohaku me kona kiekie. Nolaila, lu ae la o Kawelo i na pohaku, a hiolo iho la, ma o a maanei o kona kino. Iloko o ia wa a Kawelo e lu nei i na pohaku, lele hou mai la na pohaku a luna, pela no ka hana ana a nawaliwali o Kawelo. Ia wa, ua paa o Kawelo i na pohaku, mai lalo a luna loa ae o kono poo, a lilo iho la o Kawelo i eho pohaku, a lilo no hoi ka pohaku i lua kupapau nona ia wa. A ike na kanaka a pau loa, ua paa o Kawelo malalo o na pohaku, manao iho la lakou, ua make o Kawelo, no ka nui o na kanaka e hailuku ana i na pohaku me ka ikaika loa. Nolaila, hooki iho la lakou i ka hailuku ana i na pohaku. Kii aku la na kanaka, a wehe ae la i na pohaku, a loaa iho la ke kino o Kawelo, ua palupalu loa, a ua poholehole ka ili a puni. Hapai ae la lakou, a hahau iho la i kona kino, a hookokoke iho la ma kona opu e hoolono ana, i ka make loa, a i ka make ole. A maopopo iho la ia lakou, ua make io no o Kawelo. Nolaila, hooholo iho la lakou, o Aikanaka ke ’lii o Kauai a puni.
Ma keia hailukuia ana o Kawelo, he mea kupanaha loa ia ma ka noonoo ana iho, i ko Kawelo make ole i loko o keia kaua ana. Ua uuku loa kona wahi ola i koe, aole nui loa, a he wahi hanu uuku no hoi i koe i loko ona, aole nae he ike ia, nolaila, ua pakele oia i ka pepehi maoli ia e kona mau enemi. He wahi maalea no ia o Kawelo, ma ka wa i huli ia ai kona hanu e na enemi.
MOKUNA X.
KA UNU A AIKANAKA.—OLA HOU O KAWELO.—LUKU OIA I KONA MAU HOA-PAONIONI, A LILO HOU OIA I ALII NO KAUAI.
O ka unu, he lele ia e kau ai ke kanaka, a me ka puaa, ka maia, ka ia, ka awa, a me na mea a pau loa. Ua hana o Aikanaka he unu nana ma Maulili, aia ia wahi ma Koloa a hiki i keia la. Aole nae i hai ia i ke kanaka. A manao iho la o Aikanaka e lawe ia Kawelo i laila e hai ai, no ka mea, he unu hou kela, aole i kau ia i ke kanaka mamua. Nolaila, auamo ia aku la o Kawelo mai Wahiawa a hiki i Koloa. Ua loihi no kela mau aina, aneane mai Honolulu aku a Luakaha, ua like me eono mile.
A hiki o Kawelo i laila, hookomo ia aku la maloko o ka pa o ka unu, me ka manao o Aikanaka, e waiho mai ia la a po, a ao, ia la e kau ia ai o Kawelo i luna o ka lele, no ka mea, ua po ia la. Nolaila, hoomoe ia iho la o Kawelo, uhi ia iho la a paa i ka lau maia. Ma keia moe ana o Kawelo, ua loaa ia ia ka oluolu a me ka maha no kona mau eha. A ua ikaika hou kona kino e like me mamua; nolaila, noonoo iho la ia me kona manao, ua hala kona wa make a me ka poino. Eia wale no kona manao ia wa, o ka pepehi aku i kona mau enemi a pau loa i ka make, oia no kana keiki, o Kaeleha, o Aikanaka.
KE OLA HOU ANA O KAWELO.
Maanei e ike ai kakou i ke ola hou ana o Kawelo, a me kona lanakila ana maluna o kona mau enemi. I ka po o Kawelo i hoomoe ia ai me ka lau maia, a like a like o ka po, oia ka huli ana o ka ia, a o ke kau no ia, loaa mai la ia Kawelo ka ikaika a me ka oluolu, a pau ae la kona eha nui ana. Nolaila, ala ae la oia a holoholo i o a i anei, e kakali ana o ke ao ae, a e manao ana no hoi i ke komo mai o Aikanaka a me Kaeleha, a me na mea a pau loa.
O ko Aikanaka ma wahi i moe ai, he loihi loa aku ia. Aia hoi, ua hoonoho o Aikanaka he kiai no Kawelo, a o ua kanaka ala, ua pili makamaka ia Kawelo. I ko Kawelo ala ana aku, ike mai la ia ia Kawelo, ua ola hou. Ninau mai la ia: “O oe no ia?” Ae mai la o Kawelo: “Ae, owau no.” Ninau aku la o Kawelo i ke kiai: “Auhea o Aikanaka ma?” I mai la ke kiai: “Ua hoi i kahi e moe ai.” Alaila, ninau hou aku la o Kawelo: “Aole nae paha e hoi hou mai.” I mai la kela: “E hoi hou mai ana no i anei, i ke kakahiaka.”
E kau ia oe i ka lele, A e mohai ia oe na ke ’kua, A i kanaka oe no ka unu; Eia ka e ola mai ana oe.
I aku la o Kawelo i ke kiai: “E ala iki kaua a liuliu, hoi au e moe. A i moe au, e uhi oe ia’u i ka lau maia a paa e like me mamua, a hiki i ke ao ana. E nana oe i ko lakou komo ana i loko nei, a ike oe ua pau loa i ke komo, alaila, kii ae oe ia’u e hoala ae, a e luku aku au ia lakou a pau loa i ka make.”
A pau ka olelo ana a Kawelo i ke kiai, hoi aku la ia moe, uhi aku la ke kiai ia ia i ka lau maia a paa, mai na wawae o Kawelo a ke poo. Ma keia moe hou ana o Kawelo, aole oia i hiamoe maoli, aole hoi i palaka, aka, ua makaala loa ia, me ka iini o kona naau e ala a ike i kona mau enemi, alaila, hoopai aku i ka make ia lakou. Ua uluhua loa o Kawelo i ke ao ole ae o ka po, a i ke kali ana ia Aikanaka ma. A ao ae la, a hiki i ke kakahiaka nui, aole i hiki mai, mai laila a hiki i ke awakea ana, hiki mai la o Aikanaka ma. A ike ke kiai ua komo o Aikanaka, o Kaeleha, na ’lii a pau loa, na koa, na kanaka he nui loa, na kane, na wahine, na keiki, aohe mea koe i waho, ua pau loa i loko o ka pa o ka unu, nolaila, hele malu aku la ke kiai a ma ka aoao o Kawelo, hawanawana iho la penei:
E Kawelo e, e Kawelo e, E ala oe, e ala oe, Ua komo ae la o Aikanaka, Ua komo o Kaeleha, Ua komo na ’lii, Ua komo na koa, Ua komo na kane, Ua komo na wahine, Ua komo na keiki, Ua pau loa i loko nei; E ala, e wiki oe, mai lohi.
A lohe o Kawelo i ka olelo a ke kiai, wikiwiki ae la ia i ke kiola i ka lau maia, ma o a maanei ona. Ia Kawelo e ala ana a kiola, kahea mai la ke kanaka kiai ia loko a pau loa:
E! Ola hou o Kawelo! E! Ola hou o Kawelo!
A lohe lakou i keia leo o ke kiai, huli mai la lakou e nana ia Kawelo, a ike lakou, kau mai la ka makau a me ka weliweli maluna o lakou. Ia wa i hoomaka hou ai lakou e kaua me Kawelo. A kokoke mai la o Kawelo, paha mai la ia no Kaeleha a me Aikanaka; penei ua paha la:
E Kaeleha keiki a’u nei la, I hanai maikai ia e a’u a nui; O ke aha ka’u hala i kipi ai oe, I lalau ai oe i ka mea hope ole he kipi? Pau ke ola la i keia la, Make i ka makua la, Ia Kaweloleimakua. E Aikanaka e, Luahi au a Kawelo nei la; Eia ka la o ke koa, koa ia; Ka la make, ka la ola; Make paha auanei, ea?
A waiho o Kawelo i ka paha ana, luku aku la ia ia lakou a pau loa i ka make, aohe mea i koe. Alaila, puni hou o Kauai ia Kawelo, a noho alii iho la ia e like me mamua, a hoi aku la ia i Hanamaulu e noho ai me kona mau makua, a me kana wahine.
Maanei pau ka moolelo kaulana o Kawelo, a koe paha kekahi ma na keena opu o ka lehulehu.
STORY OF PAKAA.
Pakaa’s High Office.—Laamaomao, His Wind Gourd.—Pakaa, in Disfavor with the King, Departs and Settles on Molokai.—Has a Son Whom He Instructs Carefully.—Dreams of Keawenuiaumi Setting Out in Search of Him.—Prepares with His Son to Meet the King.
Pakaa was the servant of Keawenuiaumi, [84] the king of Hawaii, and was a very great favorite with his master. It was his duty to have the supervision of the lands and household servants of the king. It was also his duty to have in his keeping all of the king’s personal effects; the kapas, the food, the meat and fish, the malos, the feather kahilis, awa bowls, [85] awa cups, awa, the calabash containing ointment and all the different things belonging to the comfort of Keawenuiaumi.
Because of the great care exercised by Pakaa in the supervision of the things belonging to the king, he was raised to the highest office in the king’s household and he became a greater favorite than all the chiefs and men under the king. In time the king gave Pakaa several pieces of land in the six different districts of Hawaii for his own use.
To Pakaa was also given the management and sailing of the king’s double canoe; it was his to command and to declare whether or not it was too rough to go out; in fact Pakaa had the entire command of the king’s canoe, whatever he said the king would obey. Lapakahoe was the name given to Pakaa’s paddle, which was the only one used by him while guiding the king’s canoe. Laamaomao [86] was the name of the calabash of wind belonging to Pakaa; it was a real calabash [gourd] entirely covered over with wicker work, plaited like a basket, and it was named in honor of the mother of Pakaa. In this calabash were kept the bones of his mother, Laamaomao. This calabash was given the name of “the wind calabash of Laamaomao” because during the life time of Laamaomao, the winds obeyed her every call and command.
RELATING TO HOOKELEIHILO AND HOOKELEIPUNA.
These two were new men taken up by Keawenuiaumi, whereby Pakaa was disrated by the king and in time all the powers and privileges that were formerly Pakaa’s were taken out of his hands and given over to these two men, Hookeleihilo and Hookeleipuna, except the personal effects of the king; these the king left with Pakaa. Because of this want of faith in him, Pakaa left the presence of the king and wandered off heavy hearted and in great grief over the actions of the king, for he did not want to be ordered about by anyone. In this departure of Pakaa he took with him the kapas, malos and all the personal effects of Keawenuiaumi and placed them within his calabash, Laamaomao. He also took with him his paddle, called Lapakahoe, so named in honor of his younger brother, Lapakahoe.
When Pakaa was about to leave, he said to his younger brother, who was a chief in possession over certain lands in the district of Hilo: “Our master somehow is displeased with me and has taken back everything I once owned, leaving me only a few pieces of land, which I suppose he will take away by and by. Since I am going away I want you to live on your lands; but be faithful to our master. I am going away now, but am not certain where I shall locate.”
With these words, he boarded his canoe and set out, going by way of Lele, Maui; then on until he came to Molokai; on the Kona side of that island, overlooking Lanai, where Pakaa made his home, and took unto himself a wife, a chiefess, belonging to the land. In time his wife bore him a boy and he gave the child the name of Kuapakaa. [87] The meaning of the name is this: “the cracked skin,” given because the skin of Keawenuiaumi was cracked by the constant use of the awa, so much so that the flesh was exposed in places.
After Kuapakaa had grown up to the age when he could talk and think, Pakaa said to him: “I want to teach you the meles relating to your master and also the general knowledge of all things; for it is possible that in time he will miss me and will come to make a search; if he does I want you to be in a position of readiness to meet him.” The course of instruction did not take many days, for Kuapakaa was a bright boy and everything was mastered in a way that gave him a thorough knowledge of the different subjects.
A short time after this a canoe came in from Hilo and word was brought that Keawenuiaumi was beginning to feel keenly the loss of Pakaa. Pakaa during the recital of this piece of news did not tell the Hilo man that he was Pakaa himself.
After the information had been imparted to Pakaa he dreamed a dream in which his spirit met the spirit of Keawenuiaumi. In this meeting the spirit of Keawenuiaumi said to his spirit: “I am coming in search of you.” The spirit of Pakaa answered: “I am living on Kaula.” [88] Keawenuiaumi also dreamed the same dream and on receiving the reply from Pakaa, jumped out of his bed and immediately requested of the six district chiefs of Hawaii to get their canoes ready and to summon their attendants; for he wished them to accompany him in his search for Pakaa, for he had at last realized the utter lack of knowledge, in most cases of Hookeleihilo and Hookeleipuna, [89] the men that took the place of Pakaa.
Pakaa awoke from his sleep and said to his son: “Let us go to the uplands and do our farm work.” The boy consented and the two started up. Their fields were six in number and the food planted was sweet potatoes. Each field was shaped after each of the six districts of Hawaii.
When the preparations were finally completed and Keawenuiaumi was ready to make the start, Pakaa again dreamed a dream wherein his spirit again met the spirit of Keawenuiaumi, which said to him: “In the days of Ku, [90] I will set out on my search for you.” Pakaa awoke with a start and said to his son: “Let us go to the uplands for palm leaves.” With this the two proceeded to the uplands and cut down a large number of palm leaves and much time was spent by them in bringing the leaves to the beach and a whole house was filled with them. The leaves were to be used in the rainy days of Ku.
In the Ku days, Pakaa and his son boarded their canoe and set out to sea to await the coming of Keawenuiaumi. Pakaa sat in the front seat of their canoe, while the boy took the hind seat. The two took up uhu [91] fishing as the kind to be engaged in, Pakaa thinking this the best kind of fishing in order to prevent him from being discovered, for one has to keep on looking down when fishing for uhu. On this trip they took the wind calabash, Laamaomao. As soon as they arrived out at sea the canoes in the advance of the expedition were seen to be approaching.
HE KAAO NO PAKAA.
Ko Pakaa Oihana Kiekie.—Laamaomao, Kana Ipu-makani.—No Kona Punahele Ole i ke Alii, Holo o Pakaa a Noho ma Molokai.—Loaa Kana Keiki a A’o Maikai Oia ia ia.—Ike Oia ia Keawenuiaumi ma ka Moe e Holo mai ana e Huli Iaia.—Hoomakaukau oia me Kana Keiki e Hui me ke Alii.
He Kauwa o Pakaa na Keawenuiaumi, ke ’lii nui o Hawaii, he kanaka punahele loa o Pakaa i kona haku, ia ia ka hooponopono o na aina a me na ai alo o Keawenuiaumi. Ia ia no hoi ka malama o na mea a pau a ke ’lii, ke kapa, ka ai, ka ia, ka malo, ke kahili, ke kanoa, ka apu awa, ka awa, ka ipu kakele, a me na mea a pau loa o Keawenuiaumi.
No ka malama pono o Pakaa i na mea a pau loa, nolaila, ua kiekie kona punahele ia Keawenuiaumi, maluna o na ’lii a me na kanaka a pau loa. Ua haawi aku o Keawenuiaumi i mau aina hou no Pakaa, i loko o na moku eono o Hawaii.
A ia Pakaa no hoi ka hookele o ko Keawenuiaumi waa, ia ia ka holo a me ka ole, ka malie a me ka ino, o ka Pakaa e olelo ai, oia ka ke ’lii e hooko ai. O Lapakahoe, oia ka hoe a Pakaa, a e hookele ai i ka waa o ke ’lii, ke hiki i ka wa holo. Laamaomao, he ipu makani ia na Pakaa, he ipu maoli no o loko, a he ie o waho, ua ulana hinai ia; o ko Pakaa makuahine no ia, a ua hoo ia na iwi o Laamaomao i loko o ka ipu e Pakaa, a ua kapa ia ka ipu ma ka inoa o Laamaomao, no ka mea, i ka wa ola o Laamaomao, he hoolohe ka makani ia ia, nolaila kela olelo, “ka ipumakani a Laamaomao.”
NO HOOKELEIHILO A ME HOOKELEIPUNA.
Oia na kauwa a Keawenuiaumi i lawe hou ai, a hoowahawaha iho la ia Pakaa; lawe ae la i na mea a pau loa mai ka lima ae o Pakaa, a haawi aku la ia Hookeleihilo a me Hookeleipuna, koe nae na pono kino o ke ’lii ia Pakaa.
Nolaila, hele naauauwa o Pakaa me ka hoohuakaeo, aole ona makemake e lohe i ko hai leo maluna ona. Ma keia hele ana o Pakaa, lawe mai la ia i ke kapa, ka malo, na mea a pau o Keawenuiaumi, a hahao i loko o kana ipu o Laamaomao a lawe pu ae la i kana hoe, o Lapakahoe. Ua kapa ia kana hoe i kona kaikaina ia Lapakahoe.
Olelo aku o Pakaa i kona kaikaina ia Lapakahoe: “E noho alii ana no kekahi mau aina o Hilo, ua hoowahawaha ka haku o kaua ia’u, ua lawe aku i na pono a pau loa, a koe no he mau aina, mahope paha pau loa, nolaila, a i pau kou noho aina ana, noho a kanaka aku no malalo o ka haku o kaua. Nolaila, ke hele nei au, aole i akaka ko’u wahi e noho ai.”
Kau aku la o Pakaa ma ka waa a holo mai la, a hala o Maui a me Lele, a hiki i Molokai, ma ka huli ma Kona, e nana ala ia Lanai, noho iho la o Pakaa ilaila, a moe i ke ’lii wahine o ia aina, a hapai ke keiki, a hanau, kapa iho la o Pakaa i ka inoa, o Kuapakaa. Eia ke ano o ia inoa, o ke akaakaa mahuna, o ka ili o Keawenuiaumi i ka awa, a waiho wale mai ka io me he pakaa la.
A loaa ia Kuapakaa ka olelo, olelo aku o Pakaa: “E ao kaua ia oe i ke mele o ko haku, a me na mea a pau loa, malama o noho a aloha imi mai, e noho aku ana oe me ka makaukau.” Aole i loihi na la o laua i ao ai, ua pau loa i ka loaa ia Kuapakaa, a ua lilo ia i mea wale waha ia ia i na la a pau loa.
Mahope o laila, pae mai la kekahi waa mai Hilo mai, a olelo mai la i ke aloha o Keawenuiaumi ia Pakaa, aole nae ia i olelo i kona inoa i ua waa ala.
A mahope o keia lohe ana, moe iho la o Pakaa i ka moe uhane, a ma ka uhane, ua loaa ko Keawenuiaumi uhane ia Pakaa. I mai la o Keawenuiaumi: “Eia au a huli aku ia oe.” I aku o Pakaa: “Aia au i Kaula kahi i noho ai.” Hikilele o Keawenuiaumi, a olelo i na ’lii eono o Hawaii, e makaukau na waa a me na kanaka, alaila, imi ia Pakaa, no ka hemahema o Hookeleihilo ma na hana a pau loa.
Ala ae la no hoi o Pakaa, a olelo i ke keiki, e pii e mahiai; ae mai la ke keiki. Ma keia pii ana a laua, eono mala, he uwala ka ai, ua hoohalike ia me na moku eono o Hawaii.
A makaukau o Keawenuiaumi e holo mai, loaa hou ia Pakaa ma ka moeuhane ko Keawenuiaumi uhane, I mai o Keawenuiaumi: “Aia a na la o Ku, holo aku au e imi ia oe.” Hikilele ae la o Pakaa, a olelo aku la i ke keiki: “E pii kaua i uka i lau hawane” (oia ka loulu). Ua nui loa ko laua amo ana i ka lau hawane, i mea malumalu ua, ke hiki i na ku, ua piha kekahi hale o laua.
A hiki i na ku, holo aku la laua i ka moana e kali ai i na waa o Keawenuiaumi. Mamua o Pakaa o ko laua waa, mahope ke keiki, he lawaia uhu ka Pakaa lawaia, manao ia, o kona wahi ia e nalo ai, no ka mea, he lawaia kulou i lalo ka uhu. A ua lawe pu no hoi laua ia Laamaomao i kai, ma keia holo ana, a hiki laua, puka ana na waa.
LEGEND OF KUAPAKAA.