Chapter 39 of 50 · 6391 words · ~32 min read

CHAPTER V.

RELATING TO KUKAEA.

Kukaea was the personal servant of Kaikipaananea; his food was the excrement of Kaikipaananea and the water he drank was the king’s urine. Because of his living on these things he was called Kukaea. This was the only food he ever tasted from his birth until the day when he was sent out to make a circuit of Kauai, to make known the king’s decree.

The proclamation was called out in the following manner: “All the people are commanded to come to the king’s palace and solve the king’s riddle. If it is found he will be saved from the oven of hot stones; if it is not found he will be thrown to his death into the oven. No man, woman, child or those weak from old age shall remain at home; only those who do not wink when you poke your finger at their eyes. [532] If any one remains at home on that day, his house shall be burned down and the king’s punishment shall be meted out to him, from the parents to the children, relations, and to the last connection and even to a friend. [533] This will be the punishment meted out to any person who remains at home this day.”

In the course of the journey taken by Kukaea, to issue the king’s decree, he came to the house where Kepakailiula was living, still calling out the king’s proclamation at the top of his voice.

When Kepakailiula heard the call he asked his friend: “Who is this man that is making that call?” The friend replied: “It is Kukaea, the personal servant of Kaikipaananea. He is on his way calling everybody to come to the king’s palace to solve the king’s riddle. If a person gives the right answer he will be saved, but if he makes a mistake he will be thrown to his death into the oven of hot stones.”

When Kepakailiula heard this, he said to his friend: “Then call him to come this way.” “But he is unfit to be seen; he smells bad, for he eats nothing but the king’s excrement.” Kepakailiula, however, insisted, telling his friend: “You call him to come here, for I wish to see him.” Because of this wish Kaunalewa called out to Kukaea to come. Kukaea then turned toward them and when at some distance away, he said: “It is not proper for me to come any nearer, for I am not fit for your company; [534] I smell bad, for I have had nothing else for food except the king’s excrement, to this day.” Kepakailiula, however, called out to him: “Come here, don’t be afraid or have any fear.” When Kukaea came up Kepakailiula asked him: “Open your mouth?” Kukaea then opened his mouth and Kepakailiula poured water into his mouth and on his body and told him to wash himself and be rid of the foul odor of his body. Kepakailiula then gave him some kapas and a loin cloth, and set food and meat before him. Kukaea then sat down and ate until he was satisfied. When he finished his meal, he turned and said to Kepakailiula: “What shall I give you as payment for this great kindness? Here I have lived from my birth to this day with my king and have just completed the circuit of Kauai, but no one has ever given me food to eat. I have at last found that food and meat are indeed pleasant to the taste. Therefore here is what I shall give you in return for your kindness. I will give you the answer to the king’s riddle, for I am the only person that knows the answer. The riddle is this: it is divided into two parts and therefore has two answers:

Plaited all around, Plaited to the bottom, Leaving an opening.

The men that stand, The men that lie down, The men that are folded.

“The answer to the first part is ‘house.’ The house is plaited all around and from top to bottom and an opening is left, the door. The answer to the second half is also ‘house.’ The sticks are made to stand, the battens are laid down and the grass and cords are folded. This is the answer to the king’s riddle. On the approach of that day, however, you come and stand in the presence of the people and when you see that the oven is sufficiently heated, for I shall be the one who shall attend to it, when you see that it is well heated, you give the answer to the first half. And when you see that the stones are being flattened out and some are taken out and placed on the edge, you give the answer to the second half, and then you take hold of Kaikipaananea and throw him into the oven.” Kepakailiula then said to the man: “You go home now, and when you get hungry come down here and have something to eat.”

On the fourth day after the incidents related above, the people all gathered together at the king’s palace, when Kepakailiula also came.

When Kaikipaananea saw Kepakailiula, he called out to him, saying: “Say, stranger, come here and join the contest. The sport today consists in the giving and answering of riddles. Whoever shall find my riddle shall be spared from the oven of heated stones; but if the answer shall be wrong, he shall be thrown to his death into the oven.” Kepakailiula then said: “Let the king give his riddle so that the people will know what it is. If it is not answered correctly the punishment is already known, that is, it will be death in the oven.” The king then answered: “Here is the first half of my riddle:

Plaited all around, Plaited to the bottom, Leaving an opening.

“The second half is this:

The men that stand, The men that He down, The men that are folded.

All this time Kepakailiula had his eye on the oven and when he saw that it was sufficiently heated, he gave the answer to the first half, saying: “It is a ‘house.’ The house is plaited all around from top to bottom and an opening is left for the door.” Kepakailiula again looked at the oven, and when he saw that the stones were being placed on the edge, he gave the answer to the second half, saying: “The answer to the second half is also ‘house.’ The posts of a house are first made to stand up, then the battens are laid down and then the grass and cords are folded and fastened down.” At this Kaikipaananea asked him: “Who has informed you of the answer to my riddle?” While he was asking the question, he was caught and thrown into the oven and Kukaea held him down. While he was being held in the umu, he called out to the chiefs and warriors of Kauai, saying: “Say, are you then to look on unconcernedly while I am being put to death?” The chiefs and warriors of Kauai then jumped on Kepakailiula and attempted to kill him, Kepakailiula then took them as they came and broke them like twigs. Kukaea and Kaunalewa also jumped in and helped Kepakailiula, thus making three on their side.

In this slaughter not a single chief or warrior who opposed the three was spared; all were killed. Those who ran away were the only ones who escaped.

After the fight Makolea was found and Kepakailiula took her to the home of his friend. Kepakailiula then said to his friend, Kaunalewa: “You shall be the king of the whole of Kauai. You shall be the king of the things above it and the things below it, the things in the uplands and the lowlands, the things that are cooked and uncooked. You shall be the ruler of the land and Kukaea shall rule under you.”

After giving these orders, Kepakailiula and Makolea returned to Oahu.

KAAO NO KEPAKAILIULA.

MOKUNA I.

HULI NO KA WAHINE KUPONO.

Oia kekahi o na keiki ikaika o Hawaii nei, nana i hele mai Hawaii, Maui, Oahu, Kauai. E hiki ia ia ke ku i mua o ka lehulehu a hakaka, a pepehi, a lanakila maluna o kona poe enemi. He huamoa o Kepakailiula, o Keaau i Puna, Hawaii, ka aina hanau. O Ku, ka makuakane, o Hina, ka makuahine, o Kiinoho a me Kiihele na kahu hanai o Kepakailiula. O Paliuli ka aina i hanai ia ai o Kepakailiula, a nui.

A hiki kona mau makahiki i ka iwakalua, he kanaka maikai loa o Kepakailiula ma kona kino. Aohe ona kina mai ka manea o kona wawae a kona piko poo. A no kona kanaka maikai loa, kena aku o Kiinoho ia Kiihele, e hele ma Hawaii a puni, e imi i wahine na Kepakailiula.

He kanaka mama loa o Kiihele, ekolu puni o Hawaii i ka la hookahi ia ia, holo mai la ia mai Paliuli mai a Hilo, loaa o Kukuilauania he wahine maikai, hookahi kina o ka puu o na maka, haalele o Kiihele. Haalele aku la o Kiihele ia Hilo, hele mai la ia a hiki i Hamakua. Malaila mai a Waimea, a Kohala, hoi hou a hiki i Paliuli, ma Puna. Ninau mai kona kaikuaana o Kiinoho: “Pehea aku la kau huakai?” “Aohe loaa o kau wahine i imi aku nei?” “Aole,” wahi a Kiihele. I mai o Kiinoho: “E hele oe e imi i wahine ma ka hikina a ka la, ma Puna aku nei.” Ae mai la o Kiihele. O keia hele ana, eia no i ka la hookahi.

Hiki aku la o Kiihele i Puna e noho ana i laila, he wahine maikai o Kahala ka inoa. He nani no, he onaona na maka, a he maikai ka oiwi, hookahi hewa, o ka puupuu o ka lemu, e like me ke ano o ka hala a hiki i keia la. Haalele ia ia Puna, hiki aku la i Kau, e noho ana o Manienie, he wahine maikai, a hookahi hewa o ka panainai o ke kikala, he nee i lalo e like me ke ano o ka manienie e ulu nei i keia wa. Haalele ia ia Kau, hele mai la a hiki i Kona. Loaa o Makolea, he wahine maikai loa ke nana aku, aohe puu, aohe kee, pali ke kua, mahina ke alo.

He mau makua ko Makolea. O Keauhou, ka makuakane, o Kahaluu ka makuahine, he mau alii laua no Kona a puni. Ua palama ia o Makolea, na Kakaalaneo ke ’lii o Maui, no ka mea, ua makau ia o Kakaalaneo, no kona ikaika loa ma ka oo ihe, a no kona akamai loa.

MOKUNA II.

NO KAKAALANEO.

Oia ke ’lii oi o Maui, i ke akamai loa ma ka oo ihe ana, aole e hala kana ihe i ka mea nui a me ka mea liilii.

Ku kana ihe i ka puamauu, Ku kana ihe i ka uku-lele, Ku kana ihe i ka naonao.

A oia ke kumu i palama ia ai o Makolea na Kakaalaneo, no ka makau o na makua i ke kuku o kana ihe. A o ke kumu no hoi ia i kaua ai mahope, o Kepakailiula me Kakaalaneo, a me Kaikipaananea, ko Kauai alii.

A hiki o Kiihele i kahi o Makolea e noho ana, ninau mai la o Makolea: “Mahea mai oe?” I aku o Kiihele: “Maanei mai nei no.” “Heaha kau huakai, o ka hiki ana mai ia nei?” “He huakai imi wahine.” “Nawai ia wahine?” “Na ka maua keiki no.” I mai o Makolea: “Pehea ka maikai o ka olua keiki, me oe no?” Hoole aku o Kiihele: “Aole, he paepae wawae ko’u ili no kona kapuai wawae. He keu ae ia mamua o’u.” A lohe o Makolea i keia olelo a Kiihele, i aku la ia: “E hoi oe a lawe mai i kau kane.” Ae aku o Kiihele. Ninau hou mai o Makolea i ka la e hiki mai ai. Olelo aku o Kiihele: “E hoi au a hala elua la, a i ke kolu hiki mai au me ko kane.” Ae aku o Makolea.

Hoi aku la o Kiihele a hiki ma Paliuli. Ninau mai la o Kiinoho: “Pehea kau huakai?” I aku o Kiihele: “Ua loaa ka wahine.” “Owai ia wahine?” “O Makolea.” “Ae,” pela mai o Kiinoho, “he wahine maikai ia. Ua palama ia nae a na Kakaalaneo ke ’lii o Maui, no ka makau ia, i ke kuku o ka ihe, i ka puamauu, i ka ukulele, i ka naonao.” Moe laua a ao ae, uwe laua ia Paliuli, i na laau, i na mea kanu, a pau ke kanikau ana, hoihoi i ka aina o Paliuli i ke ’kua, a hiki i keia la.

Hele mai la lakou a hiki i Kona, ike mai la o Makolea i ke kanaka maikai o Kepakailiula, lele mai la, huki aku la iloko o ka hale. A komo o Kepakailiula i loko o ka hale, olelo aku ia i na makuakane ia Kiinoho a me Kiihele: “Eia ka olua wahine o ke kahu o ia nei, i elua olua, i hookahi wahine. Hele aku a kahi e noho ai, i hoolohe mai olua ia’u a i make au, o ke ala no ia hele aku.”

A hala na makua, noho iho la o Kepakailiula me Makolea, eono la i moe ai laua. Ia laua i pauhia ai i ka moe hiki mai la o Keauhou a me Kahaluu. I nana iho ka hana e moe ana o Makolea me ke kane, nolaila, huhu iho la na makua o Makolea. Lalau iho la laua ia Makolea, a lawe ae la, a hoouka i na waa, a lawe i Maui i o Kakaalaneo la ke ’lii.

A hala o Makolea i Maui, ma na waa, ala ae la o Kepakailiula, a hele aku la a kahi o na makuakane, o Kiinoho a me Kiihele. Hele mai la lakou mauka a hiki i Kohala ma Kamilo e pili la me Puakea, noho iho la. Lele loa ka waa ma ka moana a hiki i Maui.

Ike mai la o Kukuipahu, ke ’lii o Kohala ia wa, i ke kanaka maikai o Kepakailiula. Hookipa mai la, a olelo mai la i keiki hookama nana, a hoowahine mai la i kana kaikamahine, ia Kapuaokeonaona.

Noho iho la lakou a hala ekolu la, hoomoe o Kepakailiula i ka hale a pau i ka hiamoe. Ala ae la ia a hele i waho, a hiki i ke one maloo e kau ana he wahi waa i laila. Lawe aku la ia a loko o ke kai, holo aku la i Maui, a pae aku la ma Kapueokahi i Hana. Pae aku la ia a uka, hele aku la a hiki i kahi o Kakaalaneo ke ’lii. I nana aku ka hana, ua ona i ka awa, e kahea ana i ka wahine: “E Makolea e, e Makolea e, e lawe aku oe i na hua moena o kaua a mawaho o ka aleo, haliilii iho, a pau ko haliilii ana, kii mai oe ia’u a kaualupe aku i waho.” A pau ka olelo ana, hele mai la o Makolea me na wahine a ka aleo, haliilii iho la. A pau ka haliilii ana, kii aku la e kaualupe mai ia Kakaalaneo. Ia lakou i kii ai e kaualupe mai, hele aku la o Kepakailiula a ka moena a lakou i haliilii ai, kikio iho la, a mimi iho la, a holo ae la e pee ma kahi e ae. A hiki aku la o Kakaalaneo i luna o ka hua moena, pakika aku la i ke kukae a me ka mimi. Huhu mai la ia Makolea a me na wahine, a mahope, kahea hou e lawe i ka moena a mahope o na waa. A hana aku la o Makolea peia, a moe iho la laua mahope o na waa. Ia wa pauhia loa o Kakaalaneo i ka ona o ka awa, a hiamoe loa iho la. Lalau iho la o Kepakailiula ia Makolea a lawe ae la a ka nahelehele moe laua ilaila. Uwe mai o Makolea ia Kepakailiula, i ka make ia Kakaalaneo. Ninau aku o Kepakailiula: “Heaha keia au e uwe mai nei?” Wahi a Makolea: “E uwe aku ana au ia oe no kuu minamina i ka make i kuu kane, ia Kakaalaneo, aole e hala kana ihe, i ka pua mauu, i ka naonao, i ka uku lele, aole hoi ou he aka nui kou.” I aku o Kepakailiula i kana olelo kaena, a hooio, penei:

He hua kona, he hua ko’u, He laho kona, he laho ko’u, He kane ia, he kane au, Aole i ike ia na ai a maua, Nana paha na’u paha.

Momoe iho la laua, a kani ka moa mua. Olelo aku o Kepakailiula i ka wahine. “Ke hoi nei au a Hawaii, noho a hala ekolu la, alaila, hiki hou mai au. Nolaila, e kukulu oe i lepa nou, a o kau poe e aloha ai e lawe mai oe maloko o ka lepa.”

Hoi aku la o Kepakailiula a pae i Kohala. Komo aku la i loko o ka hale a moe iho la, a ao ae la lakou paina a pau loa.

A pau ka paina ana, olelo aku la ia i kahi wahine uuku ana, ia Kapuaokeonaona. “Ea! he wahi olelo ka’u ia oe, o kaua wale no. He punahele no anei oe i ko makuakane?” “Ae, he punahele au. O ka’u mea e olelo aku ai, o kana ia e hana ai.” “Ae, e olelo aku oe i ko makuakane, e hoakoakoa i na waa a pau loa o Kohala nei, a me na kanaka a pau loa, aohe mea a noho aku. Mai ka mea liilii a ka mea nui, e holo me a’u i kuu huakai makaikai i Maui, a hoi mai.” Ia wa lohe aku la o Kukuipahu. Holo aku la na luna, ma o, maanei o Kohala a puni, mai ke kahi a hiki i ke kolu o ka la, ua makaukau na mea a pau loa. I ka ha o ka la, holo mai la lakou i Maui. Ma keia holo ana, ua pani ia ka moana o Alenuihaha e na waa. Ua olelo ia, mai ka lae o Upolu a ka lae o Kauwiki, ka paa i na waa. Ma keia holo ana, komo aku la na waa mua i Hana ma Maui, i laila o Kakaalaneo kahi i noho ai me na ’lii, a me na kanaka.

A kokoke e lele i uka, olelo mai o Kepakailiula i na mea a pau loa: “E, i kai no oukou e lana ai. Owau ke lele ae iuka, i nana ae oukou ia’u a i make au, o ke ala no nei hoi ia Hawaii. Aka, i ola au, lele ae i uka.” Lele aku la o Kepakailiula me kana laau palau, a hele aku la i ke one maka, a ke one maloo, a hala ia a ka pohuehue, ka alaalapuloa. Ku ana o Kakaalaneo me na ihe elua. Hookahi o ka lima hema, hookahi o ka lima akau. Mai ka lele ana aku a Kepakailiula, a kona ku ana me Kakaalaneo, uwa na kanaka o uka, i ke kanaka maikai o Kepakailiula. A o kekahi poe hoi, uwe lakou no ka make ia Kakaalaneo.

MOKUNA III.

KE KAUA ANA.

Olelo mai o Kakaalaneo me ka hookano ia Kepakailiula: “I keia la, ai kuu ihe i ko io, no ka mea, aole e hala ana kau ihe. I ka pua mauu, i ka naonao, i ka uku lele.” Pane mai o Kakaalaneo: “Ia wai mua, i ke kamaaina paha, i ka malihini paha?” I aku o Kepakailiula: “I ke kamaaina mua, he hope ka ka malihini. Pahu mai la o Kakaalaneo i ka ihe ma ka lima akau ia Kepakailiula. A kokoke wehe ae la o Kepakailiula i ka poaeae, a komo aku la ka ihe mawaena, a puliki ae la ka lima, paa ka ihe ma waena konu o ke kino. He oi ka ikaika o ka makani o ka ihe, a me ke kolili o ka maka i ka lele ana mai.

Ma keia lele ana o ka ihe, paha mai o Kakaalaneo me ka manao ua ku o Kepakailiula, penei:

Aole no paha oe e pakele i kuu ihe, no ka mea Ua ku ka’u ihe i ka pua mauu, i ka naonao, i ka uku lele, A pehea hoi oe e pakele ai he aka nui.

Ma keia paa ana o Kepakailiula i ka ihe, a maalili, kuu aku la ia i kiona, kahi hooleina moka.

A ike o Kakaalaneo, olelo mai la: “Heaha la ka mea i loli ai ka maka o kuu ihe, he pa paha na ke Kona, ka makani kulai hale, he loaa paha i ka makani lau awa o Hana, nolaila oni ka maka o kuu ihe. Hala ae la oe i ka ihe a kuu lima akau, o ka ihe koe a kuu lima hema, loaa aku oe ai kuu ihe i ko io.” Pahu mai la o Kakaalaneo i ka ihe ma ka lima hema, a hiki ia Kepakailiula. Wehe ae la ia i ka poaeae hema, a komo mai la ka ihe malaila, a maalili iho la ka ikaika o ka ihe, kuu aku la o Kepakailiula i kiona e like me ka ihe mua. Olelo mai o Kakaalaneo: “U! ua noho ae nei au a he make koe i ka aina, aohe hala o ka’u ihe, a ia oe ae nei hala kuu ihe kuku.”

A pau ka olelo ana, eu aku o Kakaalaneo e holo. Kahea aku o Kepakailiula mahope. “E holo ana ka hoi ua koa i ke aha?” Ia wa, hualepo o Kepakailiula i kana laau palau. Mai ka lepo ka pii ana ae a loaa o Kakaalaneo, mai ka miona lemu, a ke poo ka nahae. Hookahi a Kakaalaneo huaolelo i pane ae a make loa, penei. “E na ’lii o Maui. O ka nana make no ka ka oukou ia’u, make au!” Ia wa, lele na ’lii, me na kanaka e pepehi ia Kepakailiula, me ko lakou manao e lanakila maluna ona, a e make o Kepakailiula. Ia manawa, lalau o Kepakailiula i na kanaka, a haihai, e like me ka lala laau liilii imua o ke kanaka. E uuina ana, a e paapaaina ana ke loaa aku i ka lima. Hookahi kanaka, hookahi lima, a pela kahi lima, o ka mea holo aku ka mea pakele. O ka mea ku mai e hakaka, pau loa i ka make.

A ike o Kiinoho a me Kiihele ia Kepakailiula, e kaua ana me ka lehulehu. Lele aku la laua, a haihai pu i na kanaka me Kepakailiula, hui akolu lakou.

A ike o Kukuipahu ka makuahunowai, i ka pau loa o na kanaka o ka aina i ka make. Lalau oia ia Kapuaokeonaona, kahi wahine uuku a Kepakailiula, a holo-kiki aku la a mamua o Kepakailiula, kukulu.

A hiki o Kepakailiula i kahi a Kapuaokeonaona e ku ana, lalau aku la ia i ka wahine a amo ae la, a hoi mai la i na waa, pela i pau ai ka luku ana. Haawi aku la o Kepakailiula i ka aina no Kukuipahu, oia ke ’lii nui o Maui, ma ko Kakaalaneo wahi.

Ma keia make ana o Kakaalaneo ia Kepakailiula, ua kaulana aku la ia mea a lohe o Kakuhihewa ke ’lii o Oahu. Nolaila, makau iho la o Kakuhihewa, ia Kepakailiula. Hoouna aku la o Kakuhihewa i kona mau waa ponoi, a me na kahu i Maui, e kii ia Kepakailiula i keiki nana, a lawe mai e komo i ka aina o Oahu nei. Holo aku la na waa, mai Oahu aku a pae i Kaunolu, no ka ikaika o ka makani welau aa. A ahiahi ae la, akakuu iho la ka makani, holo aku la a pae ma Keanapou i Kahoolawe. Mai laila aku a pae ma Kapueokahi i Hana, Maui, i laila o Kepakailiula i noho ai. Pae aku la na waa a uka, hele aku la lakou a kauhale kamaaina. Ninau aku la, auhea ko Kepakailiula hale? Aia i ka puu o Kauiki, ma ka hikina e ku la ka hale. A hiki lakou i laila, aloha mai la o Kepakailiula, aloha aku la lakou. A kuu iho la ko lakou nae, olelo aku la ia Kepakailiula: “I kii mai nei makou ia oe, e holo i Oahu, i kauoha mai ko makuakane o Kakuhihewa ia oe, e holo oe e komo i ka aina, eia na waa, o oe a kau iho, holo ae kakou.” Ae mai la o Kepakailiula, ia wa, holo mai la meia, o Kiinoho me Kiihele, me ka laua wahine, o Makolea a me Kapuaokeonaona. A kau lakou i luna o na waa, holo mai la.

Ma keia holo ana, punia lakou e ka ino, a haule malalo hikina o Mokuhooniki, i Molokai. Malaila aku a Kalaupapa, moe iho la a owakawaka ke kakahiaka nui. Holo mai la a pae i Waikiki ma Oahu, i laila o Kakuhihewa kahi i noho ai.

Haawi mai la o Kakuhihewa ia Oahu a puni, no Kepakailiula. Haawi ae la o Kepakailiula i na makuakane, ia Kiinoho a me Kiihele ia Oahu nei. A lilo iho la laua he mau alii no Oahu a puni, noho mai la o Kakuhihewa malalo o laua.

Ekolu la i hala ia lakou i ka noho ana ma Waikiki, he mea mau no laila, ka heenalu ana i na la a pau loa. O Makolea kekahi ma keia heenalu ana. I ka ha o ka la, hele aku la o Makolea e heenalu ma waho aku o Kalehuawehe. Oia kekahi nalu kaulana o Waikiki a hiki i keia la. Ia ia e heenalu ana, hiki mai la he mau elele na ke ’lii o Kauai, o Keaumiki a me Keauka. He mau kahu laua no Kaikipaananea ko Kauai alii e hele ana laua e imi wahine na ka laua hanai, na Kaikipaananea. Ia laua i holo mai ai ma waho o Leahi, a pili ana i ka nuku o Mamala. Ike mai la laua ia Makolea e heenalu ana, hoomau mai la laua i ka nana ia Makolea. A kokoke ike pono aku la laua, he wahine maikai loa ia, aohe ona lua. Nolaila, lalau aku la laua ia ia, a lawe aku la i Kauai, i wahine na Kaikipaananea.

Ma keia lilo ana o Makolea i Kauai, kupu ae la ko Kepakailiula manao, e holo e imi i kana wahine i Kauai. Nolaila, nonoi aku la ia ia Kakuhihewa i waa nona e holo ai. Haawi mai la o Kakuhihewa i ka waa me ke kanaka. Hoole aku o Kepakailiula: “Aole o’u manao e hele ma ke ano alii, no ka mea, ua kii aihue ia mai ka’u wahine, a pela wau e hele aihue aku ai, nolaila, e haawi mai oe i wahi waa uuku no’u.” Haawi mai la o Kakuhihewa i kahi waa. Holo aku la o Kepakailiula, a po a ao ae ku ma Waimea i Kauai. Pae aku la ia a uka, wawahi iho la i ka waa a okaoka, hele aku la a hiki i kekahi hale, e noho ana kekahi alii o Kauai, o Kaunalewa ka inoa, he ’lii waiwai a hanohano loa. Ike mai la i ke kanaka maikai o Kepakailiula, kahea maila, a hiki aku la o Kepakailiula i mua ona, olelo mai la: “He makemake au e lilo oe i aikane na’u, o kau mau mea e olelo mai ai ia’u, o ka’u ia e hoolohe aku ai.”

Noho iho la laua a hala ekolu la, lohe ia aku la ka hauwawa o ka leo o na kanaka a me ke ’lii, nolaila, ninau aku la o Kepakailiula i ke aikane ana ia Kaunalewa: “Heaha keia hauwawa o uka?” I mai o Kaunalewa: “O ko makou alii o Kaikipaananea, e honuhonu ana, e mokomoko ana, e kui ana, a hina iho la kekahi, uwa ae la.” I aku o Kepakailiula: “Aole e pii ia aku ia wahi?” I mai ke aikane: “I ke aha hoi.” Pii aku la laua a hiki i mua o Kaikipaananea, e paapu ana na kanaka, a me na mea a pau loa. Ike mai la na mea a pau ia Kepakailiula, uwa mai la i ke kanaka maikai, a minamina iho la no ka make ia Kaikipaananea.

MOKUNA IV.

NO KAIKIPAANANEA.

Oia ko Kauai alii a puni, he ’lii ikaika loa ia i ka hakaka, a me ke kui. Aole ona mea e hina ai, oia ka oi o Kauai a puni, aohe alii, aohe koa oi ae mamua ona, nana wale no ka hina a me ke eo. Nolaila, alua alii makau ia, e na ’lii mai Hawaii a Niihau. O Kakaalaneo ko Maui, o Kaikipaananea ko Kauai. Nolaila, haawi wale na kaikamahine alii a me ka aina no keia mau alii, no ka makau o make.

Ike mai la o Kaikipaananea ia Kepakailiula, kahea mai la: “E! maanei ka malihini e papa wahi lealea ai me kamaaina, eia no hoi na lealea o anei. He honuhonu, he mokomoko, he kui no hoi.” I aku o Kepakailiula: “Aole au i ike i ka honuhonu,” wahi a Kaikipaananea, “ole ae la oe ia, i ka mokomoko hoi.” “Aole no wau i ike ia.” “I ke kui hoi.” “Ae, e aho au ia, ua ao iki, aole nae i ai lolo, aka, e hoao no me ke kamaaina.”

No ka honuhonu: Eia ke ano o ia, he noho i lalo, a hookomo ka wawae maloko o kekahi wawae, a hoopili i ka uha. Pela na wawae a elua, ua kapa ia ia, he honuhonu.

Ku ae la laua i luna. Olelo mai o Kaikipaananea: “Ia wai mua, i kamaaina i ka malihini.” I aku o Kepakailiula: “I kamaaina mua, he hope ka ka malihini.” Mahope o keia olelo ana, kui mai la o Kaikipaananea ia Kepakailiula, a kunewa, ona iho la, me ka aneane e haule ilalo. Aole nae i hina, aka, ua poniuniu ma keia kui ana o Kepakailiula. Nolaila kupono ae la ia i luna a pololei, pohala ae la kona poniuniu. Waiho aku la o Kepakailiula i kana puupuu, ku o Kaikipaananea, waiho i lalo. Helelei ka mimi, hu ka lepo, lele kukae ma kuu, kolili na wawae, moa ka umu, moa ka umu. Mahope o laila, ala mai o Kaikipaananea a olelo kaena: “Ka akahi ka ka walea, lealea, eia ka o oe ka mea e mikomiko iho ai keia kino!”

Eia nae, i ka wa i hina ai o Kaikipaananea ia Kepakailiula, uwa ka aha, a mahalo mai ia Kepakailiula i ka ikaika. Wahi a lakou: “Aohe kanaka ikaika e hina ai o Kaikipaananea, a ia oe ae nei hina.”

Mahope o laila, hoi aku la o Kepakailiula me ke aikane, me Kaunalewa, a hiki hou i kekahi la. Pii aku la laua, hakoko no, haina lima o Kaikipaananea. Pela no ka hana ana a hala ekolu la, hoouna o Kaikipaananea i kona kanaka ia Kukaea, e hele e kukala i na mea a pau loa, e hui ma kahi hookahi e koho i ka nane a ke ’lii.

MOKUNA V.

NO KUKAEA.

Oia ko Kaikipaananea kanaka ponoi, o kana ai, o ka hana lepo o Kaikipaananea, a me kona hana wai, ka Kukaea ai. A nolaila, mai kona inoa o Kukaea, o kana ai no ia, a hiki i ka la i hele ai e kukala ma Kauai a puni.

Penei kana olelo kukala: “E hele na mea a pau ma kahi o ke ’lii e koho i ka nane. Ina loaa, pakele i ka umu, ina loaa ole, make i ka umu. Aohe kane e noho, aohe wahine, aohe keiki, aohe palupalu. O ka mea o aku a amo ole na maka, oia ke noho. Ina e noho kekahi ia la, pau kona hale i ke ahi, kau ka hoopai, mai ka makua a ke keiki, a ka ohana, a ka pili mai, a ke aikane. A pela ka hoopai o ka mea noho ia la.”

Ma keia hele ana a Kukaea, a hiki i kahi a Kepakailiula e noho ana, me ke kahea i ka leo a nui. I aku o Kepakailiula i ke aikane: “Owai keia kanaka e kahea nei?” Olelo mai ke aikane: “O Kukaea, ke kanaka ponoi o Kaikipaananea. E hele ana e kukala i na mea a pau, e hele ma kahi o ke ’lii e koho ai i ka nane. Ina loaa, pakele ia i ka enaena o ka umu, ina loaa ole make ia i ka umu.”

A lohe o Kepakailiula i keia olelo, i aku ia i ke aikane: “Hea ia aku hoi ha, e hele mai maanei?” “Ka he kanaka ino, he pilo, no ka mea, he kukae kana ai.” Wahi a Kepakailiula: “E kahea aku oe, he makemake au e ike ia ia.” No keia olelo a Kepakailiula, kahea aku la o Kaunalewa ia ia. “Hele mai maanei.” Hele mai la o Kukaea a kokoke, i mai la: “Aole au e pono ke hele aku i laila, he ino au e ku aku la, he pilo, no ka mea, he kukae ka’u ai a hiki i keia la.” Kahea mai o Kepakailiula: “Hele mai, mai makau oe, a hopohopo.” A hiki o Kukaea, i aku o Kepakailiula: “E hamama ko waha.” A hamama ka waha o Kukaea a ninini iho la o Kepakailiula i ka wai, maloko a ma waho o ke kino, a pau iho la ke pilo o kona kino. Hoaahu iho la o Kepakailiula i ke kapa, a hoohume i ka malo, hanai iho la i ka ai a me ka ia, a maona. I aku o Kukaea ia Kepakailiula: “I aha la auanei ka’u uku ia oe? No ka mea, ua noho ae nei au a hiki i keia la, me ko’u alii, a ua hele ae nei no hoi a puni o Kauai, aole o’u mea nana i hanai i ka ai. Eia ka he mea ono ka ai a me ka ia. Nolaila, eia ka’u uku ia oe. E hai aku au ia oe i ka nane a ke ’lii. No ka mea, owau wale no ka mea i loaa ai o ka nane. Eia ua nane la, elua nane, elua haina.”

Kai a puni, Kai a lalo, Koe koena.

O kanaka i ku, O kanaka i moe, O kanaka i pelupelu ia.

Eia ka haina o ka nane mua.

“He hale. Ako ia a puni o luna me lalo, a koe ka puka. Eia ka lua o ka haina o ka nane. He hale no. He laau ka mea ku, he aho ka mea moe, he mauu a me ke kaula ka mea i pelupelu ia. Oia ka loaa o na nane a ke ’lii. Eia nae, a hiki ia la, hele ae oe, a mua o ke anaina. Nana ae oe i ka enaena o ka umu, no ka mea na’u no e kahu ka umu. A ike oe ua enaena, hai ae oe i ka loaa o ka nane mua. A ulu ka umu, a pau ke a i luna, hai ae oe i ka lua o ka nane. A pau ka hai ana, alaila, lalau aku au ia Kaikipaananea a kiola i loko o ka umu.” I aku o Kepakailiula: “E hoi oe a i pololi, iho mai ianei e ai ai.” A hiki i ka ha o ka la, akoakoa na mea a pau loa ma kahi o ke ’lii, ia manawa, hiki o Kepakailiula ma kahi o Kaikipaananea.

Ike mai la o Kaikipaananea, kahea mai la: “E ka malihini, maanei e walea ai. Eia ka lealea o keia la, he nanenane. Ina e loaa a’u nane i ka mea e loaa ai, pakele ia i ka umu e a ana, aka, ina loaa ole, pau ia i ka umu, kalua ia.”

I aku o Kepakailiula: “E hai mai no ke ’lii i lohe ia kana mau nane. Ina i loaa, a ina i loaa ole. Ua maopopo no ka hoopai, he kalua i ka umu. Eia a’u nane. Nane akahi:

Kai a puni, Kai a lalo, A koe koena.

“Eia ka lua o kuu nane.

Kanaka i ku, Kanaka i moe, Kanaka i pelupelu ia.

Nana aku la o Kepakailiula i ka enaena o ka umu. A enaena. Hai aku la ia i ka nane mua. “He hale. Ako ia ka hale a puni, a koe koena, he puka.” Nana hou o Kepakailiula, o ka ulu o ka umu. A makaukau ka ulu o ka umu, olelo aku o Kepakailiula. “He hale no. Kukulu ia ka hale a ku, hoaho ia ka aho, ako ia ka mauu a pelupelu me ke kaula pu.” I mai o Kaikipaananea: “I loaa la ia oe ia wai?” Iaia e olelo ana, o kona manawa ia i noho ai i loko o ka umu, ia Kukaea. Ia noho ana o Kaikipaananea i loko o ka umu. Kahea ae la ia i na ’lii a me na koa o Kauai. “Ea! o ka nana maka no ka ka oukou ia’u. Make au.” Lele iho la na ’lii o Kauai a me na koa i luna o Kepakailiula e pepehi. Ia manawa o Kepakailiula i haihai ai i na kanaka, me he laau liilii la ka papaaina, i na lima. Lele o Kukaea haihai pu i na kanaka, pela no hoi o Kaunalewa ke aikane a Kepakailiula, akolu lakou.

Ma keia pepehi ana, aohe alii koe, aohe kanaka pakele i ka make. O ka poe wale no i holo ke pakele.

Loaa aku la o Makolea, lawe mai la o Kepakailiula a noho iho la i kahi o ke aikane o Kaunalewa. Olelo aku la o Kepakailiula ia Kaunalewa: “O oe ke ’lii o Kauai a puni, o oe maluna a ma lalo, mauka, a makai, ka moa a me ka maka. O ka noho alii wale no kau maluna o ka aina. A o Kukaea, malalo mai ia ou, o oe maluna.”

A pau ae la ke kauoha a Kepakailiula, hoi mai laua i Oahu nei me Makolea.

STORIES FROM THE LEGEND OF LAIEIKAWAI.