Part 5

AENEADVM genetrix, hominum diuumque uoluptas, alma Venus, caeli subter labentia signa quae mare nauigerum, quae terras frugiferentis concelebras, per te quoniam genus omne animantum concipitur uisitque exortum lumina solis: te, dea, te fugiunt uenti, te nubila caeli aduentumque tuum, tibi suauis daedala tellus summittit flores, tibi rident aequora ponti placatumque nitet diffuso lumine caelum. nam simul ac species patefactast uerna diei et reserata uiget genitabilis aura fauoni, aeriae primum uolucres te, diua, tuumque significant initum perculsae corda tua ui. inde ferae pecudes persultant pabula laeta et rapidos tranant amnis: ita capta lepore te sequitur cupide quo quamque inducere pergis. denique per maria ac montis fluuiosque rapaces frondiferasque domos auium camposque uirentis omnibus incutiens blandum per pectora amorem efficis ut cupide generatim saecla propagent. quae quoniam rerum naturam sola gubernas nec sine te quicquam dias in luminis oras exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam, te sociam studeo scribendis uersibus esse quos ego de rerum natura pangere conor Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni omnibus ornatum uoluisti excellere rebus. quo magis aeternum da dictis, diua, leporem. effice ut interea fera moenera militiai per maria ac terras omnis sopita quiescant. nam tu sola potes tranquilla pace iuuare mortalis, quoniam belli fera moenera Mauors armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se reicit aeterno deuictus uulnere amoris, atque ita suspiciens tereti ceruice reposta pascit amore auidos inhians in te, dea, uisus, eque tuo pendet resupini spiritus ore. hunc tu, diua, tuo recubantem corpore sancto circumfusa super, suauis ex ore loquelas funde petens placidam Romanis, incluta, pacem. nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo possumus aequo animo nec Memmi clara propago talibus in rebus communi desse saluti. quod superest, uacuas auris animumque sagacem semotum a curis adhibe ueram ad rationem, ne mea dona tibi studio disposta fideli, intellecta prius quam sint, contempta relinquas. nam tibi de summa caeli ratione deumque disserere incipiam et rerum primordia pandam, unde omnis natura creet res auctet alatque, quoue eadem rursum natura perempta resoluat, quae nos materiem et genitalia corpora rebus reddunda in ratione uocare et semina rerum appellare suemus et haec eadem usurpare corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis. Humana ante oculos foede cum uita iaceret in terris oppressa graui sub religione, quae caput a caeli regionibus ostendebat horribili super aspectu mortalibus instans, primum Graius homo mortalis tollere contra est oculos ausus primusque obsistere contra: quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti murmure compressit caelum, sed eo magis acrem irritat animi uirtutem, effringere ut arta naturae primus portarum claustra cupiret. ergo uiuida uis animi peruicit, et extra processit longe flammantia moenia mundi atque omne immensum peragrauit mente animoque: unde refert nobis uictor quid possit oriri, quid nequeat, finita potestas denique cuique quanam sit ratione atque alte terminus haerens. quare religio pedibus subiecta uicissim obteritur, nos exaequat uictoria caelo. Illud in his rebus uereor, ne forte rearis impia te rationis inire elementa uiamque indugredi sceleris. quod contra saepius illa religio peperit scelerosa atque impia facta: Aulide quo pacto Triuiai uirginis aram Iphianassai turparunt sanguine foede ductores Danaum delecti, prima uirorum. cui simul infula uirgineos circumdata comptus ex utraque pari malarum parte profusast, et maestum simul ante aras adstare parentem sensit et hunc propter ferrum celare ministros aspectuque suo lacrimas effundere ciuis, muta metu terram genibus summissa petebat: nec miserae prodesse in tali tempore quibat quod patrio princeps donarat nomine regem; nam sublata uirum manibus tremebundaque ad aras deductast, non ut sollemni more sacrorum perfecto posset claro comitari Hymenaeo, sed casta inceste nubendi tempore in ipso hostia concideret mactatu maesta parentis, exitus ut classi felix faustusque daretur-- tantum religio potuit suadere malorum. Tutemet a nobis iam quouis tempore uatum terriloquis uictus dictis desciscere quaeres. quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt somnia quae uitae rationes uertere possint fortunasque tuas omnis turbare timore! et merito. nam si certam finem esse uiderent aerumnarum homines, aliqua ratione ualerent religionibus atque minis obsistere uatum. nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas, aeternas quoniam poenas in morte timendumst. ignoratur enim quae sit natura animai, nata sit an contra nascentibus insinuetur, et simul intereat nobiscum morte dirempta, an tenebras Orci uisat uastasque lacunas, an pecudes alias diuinitus insinuet se: Ennius ut noster cecinit qui primus amoeno detulit ex Helicone perenni fronde coronam, per gentis Italas hominum quae clara clueret: etsi praeterea tamen esse Acherusia templa Ennius aeternis exponit uersibus edens, quo neque permanent animae neque corpora nostra, sed quaedam simulacra modis pallentia miris; unde sibi exortam semper florentis Homeri commemorat speciem lacrimas effundere salsas coepisse et rerum naturam expandere dictis. quapropter bene cum superis de rebus habenda nobis est ratio, solis lunaeque meatus qua fiant ratione, et qua ui quaeque gerantur in terris, tum cum primis ratione sagaci unde anima atque animi constet natura uidendum. et quae res nobis uigilantibus obuia mentis terrificet morbo adfectis somnoque sepultis, cernere uti uideamur eos audireque coram, morte obita quorum tellus amplectitur ossa. Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta difficile inlustrare Latinis uersibus esse, multa nouis uerbis praesertim cum sit agendum propter egestatem linguae et rerum nouitatem; sed tua me uirtus tamen et sperata uoluptas suauis amicitiae quemuis sufferre laborem suadet et inducit noctes uigilare serenas quaerentem dictis quibus et quo carmine demum clara tuae possim praepandere lumina menti, res quibus occultas penitus conuisere possis. Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest non radii solis neque lucida tela diei discutiant, sed naturae species ratioque.

_67. The Rule of Reason_

SVAVE, mari magno turbantibus aequora uentis, e terra magnum alterius spectare laborem; non quia uexari quemquamst iucunda uoluptas, sed quibus ipse malis careas quia cernere suaue est: suaue etiam belli certamina magna tueri per campos instructa tua sine parte pericli. sed nil dulcius est, bene quam munita tenere edita doctrina sapientum templa serena, despicere unde queas alios passimque uidere errare atque uiam palantis quaerere uitae, certare ingenio, contendere nobilitate, noctes atque dies niti praestante labore ad summas emergere opes rerumque potiri. o miseras hominum mentis, o pectora caeca! qualibus in tenebris uitae quantisque periclis degitur hoc aeui quodcumquest! nonne uidere nil aliud sibi naturam latrare, nisi utqui corpore seiunctus dolor absit, menti' fruatur iucundo sensu cura semota metuque? ergo corpoream ad naturam pauca uidemus esse opus omnino, quae demant cumque dolorem. delicias quoque uti multas substernere possint gratius interdum, neque natura ipsa requirit, si non aurea sunt iuuenum simulacra per aedes lampadas igniferas manibus retinentia dextris, lumina nocturnis epulis ut suppeditentur, nec domus argento fulget auroque renidet nec citharae reboant laqueata aurataque tecta. cum tamen inter se prostrati in gramine molli propter aquae riuum sub ramis arboris altae non magnis opibus iucunde corpora curant, praesertim cum tempestas arridet et anni tempora conspergunt uiridantis floribus herbas. nec calidae citius decedunt corpore febres, textilibus si in picturis ostroque rubenti iacteris, quam si in plebeia ueste cubandum est. quapropter quoniam nil nostro in corpore gazae proficiunt neque nobilitas nec gloria regni, quod superest, animo quoque nil prodesse putandum; si non forte tuas legiones per loca campi feruere cum uideas belli simulacra cientis, subsidiis magnis Epidauri constabilitas, feruere cum uideas classem lateque uagari ornatas armis stlattas pariterque animatas, his tibi tum rebus timefactae religiones effugiunt animo pauidae; mortisque timores tum uacuum pectus linquunt curaque solutum. quod si ridicula haec ludibriaque esse uidemus, re ueraque metus hominum curaeque sequaces nec metuunt sonitus armorum nec fera tela audacterque inter reges rerumque potentis uersantur neque fulgorem reuerentur ab auro nec clarum uestis splendorem purpureai, quid dubitas quin omni' sit haec rationi' potestas, omnis cum in tenebris praesertim uita laboret? nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.

_68. Magna Mater_

IN curru biiugos agitare leones hanc ueteres Graium docti cecinere poetae, aeris in spatio magnam pendere docentes tellurem neque posse in terra sistere terram: adiunxere feras, quia quamuis effera proles officiis debet molliri uicta parentum: muralique caput summum cinxere corona, eximiis munita locis quia sustinet urbis; quo nunc insigni per magnas praedita terras horrifice fertur diuinae matris imago. hanc uariae gentes antiquo more sacrorum Idaeam uocitant matrem Phrygiasque cateruas dant comites, quia primum ex illis finibus edunt per terrarum orbem fruges coepisse creari. gallos attribuunt, quia, numen qui uiolarint matris et ingrati genitoribus inuenti sint, significare uolunt indignos esse putandos, uiuam progeniem qui in oras luminis edant. tympana tenta tonant palmis et cymbala circum concaua, raucisonoque minantur cornua cantu, et Phrygio stimulat numero caua tibia mentis, telaque praeportant uiolenti signa furoris, ingratos animos atque impia pectora uulgi conterrere metu quae possint numini' diuae. ergo cum primum magnas inuecta per urbis munificat tacita mortalis muta salute, aere atque argento sternunt iter omne uiarum largifica stipe ditantes ninguntque rosarum floribus umbrantes matrem comitumque caterua. hic armata manus, Curetas nomine Grai quos memorant Phrygios, inter se forte quod armis ludunt in numerumque exsultant sanguine laeti terrificas capitum quatientes numine cristas, Dictaeos referunt Curetas qui Iouis illum uagitum in Creta quondam occultasse feruntur, cum pueri circum puerum pernice chorea armati in numerum pulsarent aeribus aera, ne Saturnus eum malis mandaret adeptus aeternumque daret matri sub pectore uulnus. propterea magnam armati matrem comitantur, aut quia significant diuam praedicere ut armis ac uirtute uelint patriam defendere terram praesidioque parent decorique parentibus esse. quae bene et eximie quamuis disposta ferantur, longe sunt tamen a uera ratione repulsa. omnis enim per se diuum natura necessest immortali aeuo summa cum pace fruatur semota ab nostris rebus seiunctaque longe. nam priuata dolore omni, priuata periclis, ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. hic siquis mare Neptunum Cereremque uocare constituit fruges et Bacchi nomine abuti mauult quam laticis proprium proferre uocamen, concedamus ut hic terrarum dictitet orbem esse deum matrem, dum uera re tamen ipse religione animum turpi contingere parcat.

_69. Epicurus and the Fear of Death_

E TENEBRIS tantis tam clarum extollere lumen qui primus potuisti inlustrans commoda uitae, te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc ficta pedum pono pressis uestigia signis, non ita certandi cupidus quam propter amorem quod te imitari aueo; quid enim contendat hirundo cycnis, aut quidnam tremulis facere artubus haedi consimile in cursu possint et fortis equi uis? tu, pater, es rerum inuentor, tu patria nobis suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis, floriferis ut apes in saltibus omnia libant, omnia nos itidem depascimur aurea dicta, aurea, perpetua semper dignissima uita. nam simul ac ratio tua coepit uociferari naturam rerum, diuina mente coorta, diffugiunt animi terrores, moenia mundi discedunt, totum uideo per inane geri res. apparet diuum numen sedesque quietae quas neque concutiunt uenti nec nubila nimbis aspergunt neque nix acri concreta pruina cana cadens uiolat semperque innubilus aether integit, et large diffuso lumine rident. omnia suppeditat porro natura neque ulla res animi pacem delibat tempore in ullo. at contra nusquam apparent Acherusia templa nec tellus obstat quin omnia dispiciantur, sub pedibus quaecumque infra per inane geruntur. his ibi me rebus quaedam diuina uoluptas percipit atque horror, quod sic natura tua ui tam manifesta patens ex omni parte retecta est. Et quoniam docui cunctarum exordia rerum qualia sint et quam uariis distantia formis sponte sua uolitent aeterno percita motu, quoue modo possint res ex his quaeque creari, hasce secundum res animi natura uidetur atque animae claranda meis iam uersibus esse et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus, funditus humanam qui uitam turbat ab imo omnia suffundens mortis nigrore neque ullam esse uoluptatem liquidam puramque relinquit. nam quod saepe homines morbos magis esse timendos infamemque ferunt uitam quam Tartara leti et se scire animae naturam sanguinis esse aut etiam uenti, si fert ita forte uoluntas, nec prorsum quicquam nostrae rationis egere, hinc licet aduertas animum magis omnia laudis iactari causa quam quod res ipsa probetur. extorres idem patria longeque fugati conspectu ex hominum, foedati crimine turpi, omnibus aerumnis adfecti denique uiuunt, et quocumque tamen miseri uenere parentant et nigras mactant pecudes et manibu' diuis inferias mittunt multoque in rebus acerbis acrius aduertunt animos ad religionem. quo magis in dubiis hominem spectare periclis conuenit aduersisque in rebus noscere qui sit; nam uerae uoces tum demum pectore ab imo eliciuntur et eripitur persona mala re. denique auarities et honorum caeca cupido, quae miseros homines cogunt transcendere finis iuris et interdum socios scelerum atque ministros noctes atque dies niti praestante labore ad summas emergere opes, haec uulnera uitae non minimam partem mortis formidine aluntur. turpis enim ferme contemptus et acris egestas semota ab dulci uita stabilique uidetur et quasi iam leti portas cunctarier ante; unde homines dum se falso terrore coacti effugisse uolunt longe longeque remosse, sanguine ciuili rem conflant diuitiasque conduplicant auidi, caedem caede accumulantes; crudeles gaudent in tristi funere fratris et consanguineum mensas odere timentque. consimili ratione ab eodem saepe timore macerat inuidia: ante oculos illum esse potentem, illum aspectari, claro qui incedit honore, ipsi se in tenebris uolui caenoque queruntur. intereunt partim statuarum et nominis ergo; et saepe usque adeo, mortis formidine, uitae percipit humanos odium lucisque uidendae, ut sibi consciscant maerenti pectore letum obliti fontem curarum hunc esse timorem, hunc uexare pudorem, hunc uincula amicitiai rumpere et in summa pietatem euertere fraude. nam iam saepe homines patriam carosque parentis prodiderunt, uitare Acherusia templa petentes. nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura. hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest non radii solis neque lucida tela diei discutiant, sed naturae species ratioque.

_70. The Powers of Hell_

DENIQVE si uocem rerum natura repente mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa: 'quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris luctibus indulges? quid mortem congemis ac fles? nam si grata fuit tibi uita anteacta priorque et non omnia pertusum congesta quasi in uas commoda perfluxere atque ingrata interiere: cur non ut plenus uitae conuiua recedis aequo animoque capis securam, stulte, quietem? sin ea quae fructus cumque es periere profusa uitaque in offensast, cur amplius addere quaeris, rursum quod pereat male et ingratum occidat omne, non potius uitae finem facis atque laboris? nam tibi praeterea quod machiner inueniamque, quod placeat, nil est: eadem sunt omnia semper. si tibi non annis corpus iam marcet et artus confecti languent, eadem tamen omnia restant, omnia si pergas uiuendo uincere saecla, atque etiam potius, si numquam sis moriturus,' quid respondemus, nisi iustam intendere litem naturam et ueram uerbis exponere causam? grandior hic uero si iam seniorque queratur atque obitum lamentetur miser amplius aequo, non merito inclamet magis et uoce increpet acri? 'aufer abhinc lacrimas, balatro, et compesce querelas: omnia perfunctus uitai praemia marces, sed quia semper aues quod abest, praesentia temnis, imperfecta tibi elapsast ingrataque uita et nec opinanti mors ad caput adstitit ante quam satur ac plenus possis discedere rerum. nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte aequo animoque, agedum, iam aliis concede: necessest.' iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque. cedit enim rerum nouitate extrusa uetustas semper, et ex aliis aliud reparare necessest: nec quisquam in barathrum nec Tartara deditur atra. materies opus est ut crescant postera saecla; quae tamen omnia te uita perfuncta sequentur; nec minus ergo ante haec quam tu cecidere, cadentque. sic alid ex alio numquam desistet oriri, uitaque mancipio nulli datur, omnibus usu. respice item quam nil ad nos anteacta uetustas temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante. hoc igitur speculum nobis natura futuri temporis exponit post mortem denique nostram. numquid ibi horribile apparet, num triste uidetur quicquam, non omni somno securius exstat? Atque ea nimirum quaecumque Acherunte profundo prodita sunt esse, in uita sunt omnia nobis. nec miser impendens magnum timet aere saxum Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens; sed magis in uita diuum metus urget inanis mortalis casumque timent quem cuique ferat fors; nec Tityon uolucres ineunt Acherunte iacentem nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam perpetuam aetatem possunt reperire profecto; quamlibet immani proiectu corporis exstet, qui non sola nouem dispessis iugera membris obtineat, sed qui terrai totius orbem, non tamen aeternum poterit perferre dolorem nec praebere cibum proprio de corpore semper; sed Tityos nobis non est in amore iacentem quem uolucres lacerant: at quem exest anxius angor aut alia quauis scindunt cuppedine curae. Sisyphus in uita quoque nobis ante oculos est qui petere a populo fascis saeuasque securis imbibit et semper uictus tristisque recedit. nam petere imperium quod inanest nec datur umquam, atque in eo semper durum sufferre laborem, hoc est aduerso nixantem trudere monte saxum quod tamen e summo iam uertice rursum uoluitur et plani raptim petit aequora campi. deinde animi ingratam naturam pascere semper atque explere bonis rebus satiareque numquam, quod faciunt nobis annorum tempora, circum cum redeunt fetusque ferunt uariosque lepores, nec tamen explemur uitai fructibus umquam, hoc, ut opinor, id est, aeuo florente puellas quod memorant laticem pertusum congerere in uas, quod tamen expleri nulla ratione potestur. Cerberus et furiae iam uero et lucis egestas Tartarus horriferos eructans faucibus aestus, quid? neque sunt usquam nec possunt esse profecto. sed metus in uita poenarum pro male factis est insignibus insignis, scelerisque luella, carcer et horribilis de saxo iactu' deorsum, uerbera, carnifices, robur, pix, lammina, taedae; quae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis praemetuens adhibet stimulos terretque flagellis, nec uidet interea qui terminus esse malorum possit nec quae sit poenarum denique finis, atque eadem metuit magis haec ne in morte grauescant. hic Acherusia fit stultorum denique uita. Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis 'lumina sis oculis etiam bonus Ancu' reliquit qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus: inde alii multi reges rerumque potentes occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt: ille quoque ipse, uiam qui quondam per mare magnum strauit iterque dedit legionibus ire per altum ac pedibus salsas docuit super ire lacunas et contempsit equis insultans murmura ponti, lumine adempto animam moribundo corpore fudit: Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror, ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset: adde repertores doctrinarum atque leporum, adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus sceptra potitus eadem aliis sopitu' quietest: denique Democritum postquam matura uetustas admonuit memores motus languescere mentis, sponte sua leto caput obuius obtulit ipse: ipse Epicurus obit decurso lumine uitae, qui genus humanum ingenio superauit et omnis restinxit stellas exortus ut aetherius sol. tu uero dubitabis et indignabere obire? mortua cui uita est prope iam uiuo atque uidenti, qui somno partem maiorem conteris aeui et uigilans stertis nec somnia cernere cessas sollicitamque geris cassa formidine mentem nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum ebrius urgeris multis miser undique curis atque animi incerto fluitans errore uagaris.'

_71. The World's Conquerors_

QVIS potis est dignum pollenti pectore carmen condere pro rerum maiestate hisque repertis? quisue ualet uerbis tantum qui fingere laudes pro meritis eius possit qui talia nobis pectore parta suo quaesitaque praemia liquit? nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, dicendum est, deus ille fuit, deus, inclute Memmi, qui princeps uitae rationem inuenit eam quae nunc appellatur sapientia, quique per artem fluctibus e tantis uitam tantisque tenebris in tam tranquillo et tam clara luce locauit. confer enim diuina aliorum antiqua reperta. namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris uitigeni laticem mortalibus instituisse; cum tamen his posset sine rebus uita manere, ut fama est aliquas etiam nunc uiuere gentis. at bene non poterat sine puro pectore uiui; quo magis hic merito nobis deus esse uidetur, ex quo nunc etiam per magnas didita gentis dulcia permulcent animos solacia uitae. Herculis antistare autem si facta putabis, longius a uera multo ratione ferere. quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus ille leonis obesset et horrens Arcadius sus? denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis hydra uenenatis posset uallata colubris? quidue tripectora tergemini uis Geryonai? tanto opere officerent quid aues Stymphala colentes, et Diomedis equi spirantes naribus ignem Thracis Bistoniasque plagas atque Ismara propter? aureaque Hesperidum seruans fulgentia mala, asper, acerba tuens, immani corpore serpens arboris amplexus stirpem quid denique obesset propter Atlanteum litus pelageque sonora, quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet? cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta, si non uicta forent, quid tandem uiua nocerent? nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est per nemora ac montis magnos siluasque profundas; quae loca uitandi plerumque est nostra potestas. at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis atque pericula sunt ingratis insinuanda? quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres sollicitum curae quantique perinde timores? quidue superbia spurcitia ac petulantia? quantas efficiunt clades? quid luxus desidiaeque? haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque expulerit dictis, non armis, nonne decebit hunc hominem numero diuum dignarier esse? cum bene praesertim multa ac diuinitus ipsis immortalibu' de diuis dare dicta suerit atque omnem rerum naturam pandere dictis.

_72. Primitive Man_

AT genus humanum multo fuit illud in aruis durius, ut decuit, tellus quod dura creasset, et maioribus et solidis magis ossibus intus fundatum, ualidis aptum per uiscera neruis, nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur nec nouitate cibi nec labi corporis ulla: multaque per caelum solis uoluentia lustra uulgiuago uitam tractabant more ferarum, nec robustus erat curui moderator aratri quisquam, nec scibat ferro molirier arua nec noua defodere in terram uirgulta neque altis arboribus ueteres decidere falcibu' ramos: quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat sponte sua, satis id placabat pectora donum; glandiferas inter curabant corpora quercus plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis arbuta puniceo fieri matura colore, plurima tum tellus etiam maiora ferebat: multaque praeterea nouitas tum florida mundi pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla: at sedare sitim fluuii fontesque uocabant, ut nunc montibus e magnis decursus aquai claru' citat late sitientia saecla ferarum: denique nota uagi siluestria templa tenebant nympharum, quibus e scibant umori' fluenta lubrica proluuie larga lauere umida saxa, umida saxa, super uiridi stillantia musco, et partim plano scatere atque erumpere campo: necdum res igni scibant tractare neque uti pellibus et spoliis corpus uestire ferarum, sed nemora atque cauos montis siluasque colebant et frutices inter condebant squalida membra, uerbera uentorum uitare imbrisque coacti: nec commune bonum poterant spectare neque ullis moribus inter se scibant nec legibus uti: quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat sponte sua sibi quisque ualere et uiuere doctus: et Venus in siluis iungebat corpora amantum, conciliabat enim uel mutua quamque cupido uel uiolenta uiri uis atque impensa libido uel pretium, glandes atque arbuta uel pira lecta: et manuum mira freti uirtute pedumque consectabantur siluestria saecla ferarum missilibus saxis et magno pondere clauae, multaque uincebant, uitabant pauca latebris; saetigerisque subus pariles siluestria membra nuda dabant terrae nocturno tempore capti, circum se foliis ac frondibus inuoluentes: nec plangore diem magno solemque per agros quaerebant pauidi palantes noctis in umbris, sed taciti respectabant somnoque sepulti, dum rosea face sol inferret lumina caelo: a paruis quod enim consuerant cernere semper alterno tenebras et lucem tempore gigni, non erat ut fieri posset mirarier umquam nec diffidere ne terras aeterna teneret nox in perpetuum detracto lumine solis; sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum infestam miseris faciebant saepe quietem: eiectique domo fugiebant saxea tecta spumigeri suis aduentu ualidique leonis atque intempesta cedebant nocte pauentes hospitibus saeuis instrata cubilia fronde. Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla dulcia linquebant languentis lumina uitae. unus enim tum quisque magis deprensus eorum pabula uiua feris praebebat, dentibus haustus, et nemora ac montis gemitu siluasque replebat uiua uidens uiuo sepeliri uiscera busto. et quos effugium seruarat corpore adeso, posterius tremulas super ulcera taetra tenentes palmas horriferis accibant uocibus Orcum, donec eos uita priuarant uermina saeua expertis opis, ignaros quid uulnera uellent. at non multa uirum sub signis milia ducta una dies dabat exitio nec turbida ponti aequora lidebant nauis ad saxa uirosque. hic temere incassum frustra mare saepe coortum saeuibat leuiterque minas ponebat inanis, nec poterat quemquam placidi pellacia ponti subdola pellicere in fraudem ridentibus undis, improba nauigiis ratio cum caeca iacebat. tum penuria deinde cibi languentia leto membra dabat, contra nunc rerum copia mersat. illi imprudentes ipsi sibi saepe uenenum uergebant, uinum damni sollertia sumpsit.

_73. Origin of Belief in God_