CHAPTER VII
.
AN ACCOUNT OF THE FIRST SIGHT OF FOREIGNERS.
It is told in the history of Hawaii that was printed at Lahainaluna, and also in the history revised by Pogue of Lahainaluna, that a vessel of some kind had arrived at Hawaii long ago, and that was the first knowledge the people of this race had of foreigners; but in the history of Kualii, one of the former kings of Hawaii nei and a famous one for his strength and valor in battle, it is said that he was the first one to visit Tahiti, and that he was the one that first knew or met foreigners in the olden times. This is how that is recognized by his prayer in the middle of his history as recited below:
O Hawaii of the lofty mountains; Pointed to heaven is Kauwiki; Below is the cluster of islands floating on the sea; Clasping Kauwiki the trembling mountain; Hewing Kauwiki till it fell. And now Kauai, Kauai great and peaceful, That is under the lee of Waianae. Kaena is a cape, Kahuku is a pandanus. Kaala is a mountain ridge covered with dew, And Waialua is situated below, O Waialua. Mokuleia is the calabash, the helo, The eight-finned shark; [59] The tail of the white shark is Kaena, The shark stretching away toward Kauai. Below is Kauai, my land, O great Kauai, island (filled) with lehua, [60] Island stretching out towards Tahiti. Away down is Tahiti. Wakea controlled the sun creeping along; Arising from beneath Kumuhonua; Shaking is the foundations of broad Hawaii, Pointing to the rising rays of the sun. Kona stands forth to sight; The sun stands over Kona, Kohala is in darkness. O Tahiti, land of the far-reaching ocean, Land where Olopana dwelt. Within is the land, outside is the sun; Indistinct is the land when approaching. Perhaps you have seen it? I have surely seen Tahiti, A land with a strange language is Tahiti. The people of this place ascended up To the very backbone of heaven; They trampled and looked down below. Kanakas (men of our race) are not in Tahiti. One kind of men is in Tahiti—the haole; [61] He is like a god, I am like a man, Ku is a god.
It is made plain by the song or mele that Kualii had met the foreigners at that time, because his knowledge of them is proved nowadays and foreigners are living here in these days. And here is the stanza of the song on that subject:
“I have surely seen Tahiti, A land with a strange language is Tahiti.”
It is true the languages and voices of the foreigners are strange and are not like ours, and on this account it seems plain that Kualii had met and had knowledge of the foreigners at that time.
KA MOOLELO O KA AINA ANA MA KEIA MAU MOKUPUNI A ME KA LAHA ANA O KEIA LAHUIKANAKA.
MOKUNA I.
HE MAU OLELO MUA.
He umikumamalua ka nui o keia mau Mokupuni, aia lakou e ku ana ma ka moana Pakifika nei ma ka akau o ka Poaiwaena ma waena o ka latitu 18° 54′ a hiki aku i ka 22° 17′; ma ka lonitu komohana 154° 54′. Aole he akaka loa o ka manao o ka poe naauao, i loaa ai keia mau Mokupuni, ua manao kekahi poe, ua puka mai keia mau aina mai loko mai o ka moana. Aka ma ka moolelo o Hawaii nei, he okoa loa ka manao o na kakaolelo akamai no keia mau Mokupuni. Ma ka moolelo nae o Wakea laua me kana wahine me Papa, i hanau maoliia mai keia mau aina mai loko mai o laua. O Hawaii ke keiki mua a Papa laua me Wakea, a mahope hanau mai o Maui, a pela i hanau ai a he umikumamakahi moku, a o Kahoolawe ka moku aole i pili i loko o Wakea laua me Papa. Aka, ma ka moolelo hoi o Haumea, ua oleloia na Hina i hanau aku o Kahoolawe, loaa ai he moku o Kahoolawe.
Ma ka moolelo hoi o Opuukahonua, ua oleloia, i loaa o Hawaii nei i lawaia ia, a o Opuukahonua ke kupuna mua o ka laha ana o keia lahui. A penei ka olelo a kekahi kanaka kakaolelo o Kahakuikamoana kona inoa, kekahi kanaka kaulana o loko o ka papa kahuna o ka oihanakahuna. Ua hakuia ma ke mele:
Ea mai Hawaiinuiakea, 1 Ea mai loko, mai loko mai o ka po. Puka mai ka moku, ka aina, Ka lalani aina o Nuumea, Ka pae aina o i kukulu o Tahiti. Hanau o Maui he moku, he aina, 2 Na kama o Kamalalawalu e noho. Na Kuluwaiea o Haumea he kane, 3 Na Hinanuialana he wahine Loaa Molokai, ke akua, he kahuna, He pualena no Nuumea, Ku mai ke alii ka lani. 4 Ka haluku wai ea o Tahiti. Loaa Lanai he keiki hookama. Na Keaukanai i moe aku, 5 Moe ia Walinuu o Holani, He kekea kapu no Uluhina, Hanau Kahoolawe, he lopa. Kiina aku Uluhina 6 Moku ka piko o ke kamaiki, Ka iewe o ke keiki i lele I komo i loko o ka ape nalu, Ka apeape kai aleale, Loaa ka malo o ke kama, O Molokini ka moku He iewe ia-a. He iewe ka moku. Ku mai Ahukinialaa, 7 He alii mai ka nanamu, Mai ka api o ka ia, Mai ka ale poi pu o Halehalekalani. Loaa Oahu, he wohi, He wohi na Ahukinialaa. Na Laakapu he kane ia, 8 Na Laamealaakona he wahine. Hookauhua, hoiloli i ka Nuupoki alii, Ka heiau kapu a Nonea I kauila i ka po kapu o Makalii. Hanau Kauai he alii, he kama, he pua alii, He huhui alii, a Hawaii, Na ke poo kelakela o na moku. I paholaia e Kalani. 9 Holo wale na moku i Holani, I ka wewehi kapu a ka lanakila. Kulia i ka moku a Kanekanaloa, Ka ihe laumaki i Polapola. Nana i mahiki Wanalia. O Wanalia ke kane, 10 O Hanalaa ka wahine, Hanau Niihau he aina, he moku, He aina i ke aa i ka mole o ka aina. Ekolu lakou keiki, I hanau i ka la kahi, O Niihau, o Kaula, Nihoa pau mai, Pa ka makuwahine, Oili moku ole mai mahope. Na Kalani e hoolaa na moku, 11 Kau iluna o Nuumea I ka ahui alii o Kaialea. Na ka lanakila e au na moku. I huia na kolu e Kalani; O Hilo, O Puna, o Kau, lele wale. Ku mai Kalani me ke kahuna, Kilohi mai ia Maui a Kama. Aole e u aku puni ka aina Ke kalele a Kalanimakahakona, A ka uiaa i kilakila, Ke koa nui o lanakila, Nana i keehi Oahu. Nakolo na moku i ka pea I ka maha o Kauai, malia. Puni na aina ia Kalani, Ia Kalanialonoapii, Ke kumu alii o Haloa. Ha mai Hawaii ka moku; Ea pu me ka lanakila-la.
(AOLE I PAU)
Ma keia mele i hakuia e Kahakuikamoana, ua maopopo ka mookuauhau o ka loaa ana o keia mau aina. A mehe mea la no loko mai o Tahiti ka hoomaka ana e loaa na kanaka ma keia mau mokupuni, aka, aole i maopopo ma keia mau lalani mele ka laha ana o na kanaka ma keia Pae Aina. O ka hanau wale ana no o na Mokupuni ka mea i hoomaopopo ia ma keia mookuauhau, a he pono ke nana i ka moolelo o ka aina ana ma keia mau aina e like me ka hoonohonoho ana ma ka Mokuna II malalo iho.
MOKUNA II.
Ma keia moolelo o keia mokuna, ua hoea wale mai o Hawaii mai ka moana mai, i huipuia me ka lalani aina o Tahiti, a mehe mea la o ka Pae Aina o Tahiti ka mua o na aina ma ka Pakifika nei, a he hope o Hawaii e like me kela lalani mele a Kahakuikamoana, penei:
“Ea mai Hawaiinuiakea, Ea mai loko mai o ka po. Puka ka moku, ka aina. Ka lalani aina o Nuumea; Ka pae aina i kukulu o Tahiti.”
Ma keia mau lalani mele, ua maopopo kahi i puka mai ai o Hawaii, mehe mea mai ka moana mai e like me ka manao o kekahi poe naauao imi aina o ka honua nei, aka pela io no ka manao o ka poe makaikai honua.
Ma ka nana ana i kahi i puka mai ai o Maui, ua like ko laua loaa ana me Hawaii, i puka wale mai no loko mai o ka moana, a penei ke ano o ka heluhelu ana o kekahi mau lalani mele o ua mele la a Kahakuikamoana i hoike ia ma ka Mokuna I.
“Hanau o Maui he moku, he aina, Na kama o Kamalalawalu e noho.”
A o ka moolelo o ka loaa ana o Molokai i aina ai, ma ka nana iho i kona mau lalani mele e pili ana ia Molokai penei:
“Na Kuluwaiea o Haumea he kane, Na Hinanuialana he wahine, Loaa Molokai he akua, he kahuna, He pualena no Nuumea.”
Mehe mea la o Kuluwaiea he kane ia na Haumea nae, alaila moe aku, moe ia Hinanuialana, hanau o Molokai, he akua, a he kahuna.
Ma ka moolelo hoi o Lanai, aole i haiia mai kona wahi i puka mai ai, aka, ua ikeia ma kona moolelo he keiki hookama o Lanai; pela e maopopo ai ma ke mele a Kahakuikamoana ma ka pauku 4 o ua mele la, a penei ka heluhelu ana:
“Ku mai ke alii, ka lani, Ka haluku wai ea o Tahiti. Loaa o Lanai he keiki hookama.”
Ma ka moolelo hoi o Kahoolawe ua maopopo kahi i puka mai ai o Kahoolawe, ua hanau lopaia mai oia. No ka mea, o Keaukanai ke kane, moe aku ia Walinuu, ka wahine, no Holani mai, hanau o Kahoolawe. A penei e heluhelu ai i ke mele ma ka pauku 5:
“Na Keaukanai i moe aku, Moe ia Walinuu o Holani, He keakea kapu no Uluhina, Hanau Kahoolawe, he lopa.”
O ka mea kupanaha keia i ka nana ana i ka moolelo no Kahoolawe, mehe mea la no Hawaii nei o Keaukanai, a no Holani mai o Walinuu. O ka moolelo hoi no Molokini, ua oleloia, he malo no Uluhina, he alii nui, he alii oki piko no na keiki hanau hou. A penei ke kaao ana no Molokini. I ka manawa i hanau ae ai o Walinuu ia Kahoolawe, kiiia aku o Uluhina e hele mai e oki i ka piko o Kahoolawe, a hiki mai la ua o Uluhina, a oki ae la i ka piko o Kahoolawe, alaila hume ae la o Uluhina i ka iewe, a kiola aku la i loko o ke kai loaa ai o Molokini, he iewe, a o ka inoa o Molokini, ua kapaia i ka malo o Uluhina; a penei e heluhelu ai ma ke mele, pauku 6.
“Kiina aku Uluhina, Moku ka piko o ke kamaiki, Ka iewe o ke keiki i lele I komo i loko o ka ape nalu; Ka apeape kai aleale, Loaa ka malo o ke kama. O Molokini ka moku He iewe ia -a-, He iewe ka moku.”
Ma ka moolelo hoi o Oahu, ua oleloia, he alii nui o Oahu, he wohi na Ahukinialaa, na laua o Laamealaakona, a penei ka heluhelu ana ma ka pauku 7.
“Ku mai Ahukinialaa, He alii mai ka nanamu; Mai ka ape o ka ia; Mai ka ale poi pu o Halehalekalani, Loaa o Oahu, he wohi, He wohi na Ahukinialaa Na Laamealaakona he wahine.”
Ma ka moolelo hoi o Kauai, ua oleloia, hookahi makuawahine o Oahu me Kauai, a ua okoa na makuakane; no ka mea, o Ahukinialaa kai noho aku ia Laamealaakona, hanau Oahu he wohi; a noho aku hoi o Laakapu ia Laamealaakona, hanau o Kauai. A penei ke kaao ana no Kauai. I ka manawa i hookauhua ai o Laamealaakona ia Kauai, i loko no o ka hale kapu kahi i hookauhua ai, maloko o ka heiau a Nonea, a i ka la i ka malama o Makalii, i ka la i kauwila ai ua heiau la, oia ka la i hanau ai o Kauai; a o keia ke alii i huipuia me ka mooalii o Hawaii. A penei e heluhelu ai i ka moolelo no Kauai ma ke mele e hoomaka ana ma ka pauku 8:
“Na Laakapu he kane ia, Na Laamealaakona he wahine Hookauhua hoiloli, I ka Nuupoki alii, Ka heiau kapu a Nonea I kauwila i ka po kapu o Makalii, Hanau Kauai he alii, he kama, he pua alii. He huhui alii na Hawaii, Na ke poo kelakela o na moku.”
Ma ka nana aku i ka moolelo o Oahu me Kauai, he oiaio, me he mea la hookahi io no makuawahine o laua, no ka mea, ma ke ano o ka leo ka like ana.
Ma ka moolelo o Niihau, o Kaula, ame Nihoa, hookahi no o lakou mau makua. No ka mea, o Wanalia ke kane, noho aku ia Hanalaa, he wahine ia, hanau mai o Niihau, o Kaula, a me Nihoa, he mau mahoe pakolu lakou, ia lakou no pa ka makuawahine, aole i hanau moku mahope mai. A penei e heluhelu ai i ke mele a Kahakuikamoana ma ka pauku io.
“O Wanalia ke kane, O Hanalaa ka wahine. Hanau Niihau he aina, he moku, Ekolu lakou keiki I hanau i ka la kahi. O Niihau, o Kaula, Nihoa pau mai. Pa ka makuawahine, Oili moku ole mai mahope.”
Ma ka nana ana i ka moolelo o keia mau aina, ua hoomaopopoia ma kela mele a kela kakaolelo nui, kekahi o ko ke alii mau kakaolelo kaulana o Hawaii nei. Aka aole nae e hiki ke hooiaio a hoohiki no ka pololei o ka moolelo, no ka mea, he nui na moolelo e ae e like ana me keia, a owai la o na mea pololei oia mau moolelo. Ma ka moolelo hoi o Wakea, ua hai maopopoia mai kahi i puka mai ai keia mau moku, a he mau mele no e hoomaopopo ana i ka moolelo o Wakea, no ka laha ana o keia mau moku. Ua hakuia kekahi mele e Pakui, kekahi kakaolelo, he haku mele kaulana, ua helu puia oia ma ka mookahuna o na kahuna nui o ka oihanakahuna.
Ma ka moolelo hoi o Opuukahonua, ua oleloia i loko oia moolelo, oia na kupuna mua o Hawaii nei, he iwakalua-kumamaha hanauna mamua aku o Wakea, alaila huipu mai me ko Wakea hanauna he kanahiku-kumamalima, a i ka hui ana, he kanaiwakumamaiwa hanauna mai a Opuukahonua a hiki ia Kamehameha, alaila e hui mai mai laila mai a hiki ia Kamehameha IV he haneri kumamakahi hanauna.
MOKUNA III.
NO WAKEA.
Ma ka moolelo o Wakea, ua olelo nui ia, oia na kupuna mua o keia mau aina, a ma o laua la i laha mai ai na kanaka, a o laua na kupuna alii o keia noho ana. Ua oleloia ma ko Wakea mookuaahau laua a me kana wahine o Papa, ua hanau mai keia mau moku mai loko mai o laua. A manao hoi o kekahi poe kakaolelo, ua hana maoli ia me na lima o Wakea keia mau moku. Aka o ka manao o kekahi kahuna, o Pakui kona inoa, he kakaolelo nui no Kamehameha, kumu kakaolelo mai ka po mai, ua hanau maoliia keia mau moku. A penei kana haku ana i ke mele, no ka loaa ana mai o keia mau aina.
KA MELE A PAKUI.
O Wakea Kahiko Luamea, O Papa, o Papahanaumoku ka wahine, Hanau Tahiti-ku, Tahiti-moe, Hanau Keapapanui, Hanau Keapapalani, 5 Hanau Hawaii; Ka moku makahiapo, Keiki makahiapo a laua. O Wakea laua o Kane, O Papa o Walinuu ka wahine. 10 Hookauhua Papa i ka moku, Hoiloli ia Maui, Hanau Mauiloa he moku; I hanauia he alo lani, He Uilani-uilani, 15 Hei kapa lau maewa. He nui Mololani no Ku, no Lono, No Kane ma laua o Kanaloa. Hanau kapu ke kuakoko, Kaahea Papa ia Kanaloa, he moku, 20 I hanauia he punua he naia, He keiki ia na Papa i hanau, Haalele Papa hoi i Tahiti, Hoi a Tahiti Kapakapakaua. Moe o Wakea moe ia Kaulawahine 25 Hanau o Lanai Kaula. He makahiapo na ia wahine. Hoi ae o Wakea loaa Hina, Loaa Hina he wahine moe na Wakea, Hapai Hina ia Molokai, he moku, 30 O Molokai a Hina he keiki moku. Haina e ke kolea o Laukaula Ua moe o Wakea i ka wahine. O ena kalani kukahaulili o Papa. Hoi mai Papa mai loko o Tahiti; 35 Inaina lili i ka punalua; Hae, manawaino i ke kane, o Wakea, Moe ia Lua he kane hou ia. Hanau Oahu-a-Lua, Oahu-a-Lua, ke keiki moku, 40 He keiki makana lau na Lua. Hoi hou aku no moe me Wakea. Naku Papa i ka iloli, Hoohapuu Papa i ka moku o Kauai Hanau Kamawaelualanimoku, 45 He eweewe Niihau; He palena o Lehua, He panina Kaula. O ka Mokupapapa. Na papa kahakuakea o Lono, 50 O Kahakulono o Kapumaeolani. O Kapuheeua o Holani. Kapuheeuanui o Kahaimakana, Na Kekamaluahaku, Kaponianai, I ka I, kapu I o Kaponialamea 55 Ponihiwa, Poniuli, Poniele, Kaponi, Kaponi, Kaponiponikaua; O Papa-a-, O Papa-a-. O Hoohokukalani. Ka lani, o Hoohokukalani, 60 He lani hoowawa, Wawa, wawaka, nihoniho. I nihia i kolia. I pipaia ka lau a lahilahi. O Wakea ka maka, 65 O Haloa ka hiona. O Piimai, o Wailoa, o Kakaihili. Nononoho kau e ka pueo alii, Ka pueo makalulu I loha i ke kaha i ka pea 70 I ka lupe o na lani kapu I Apikina, i huia lakou a ka wohi kahi, Ahukaiolaa-a, O Laa-a- Laamaikahiki ke alii. O Ahukinialaa, 75 O Kukonalaa, O Laulialaamakua, O na pukolu a Laamaikahiki. He mau hiapo kapu a Laa Hookahi no ka la i hanau ai. 80 Naha mai ka nalu, ke ewe, ka inaina. O Ahulumai ka piko, Ka piko alii, Ka pikopiko iloko, ka enaena alii. Ke ewe o Kalani, ka lani, 85 O Puaakahuoi. O Kamalea-Makahiko o Piliwale. Kamaiolena, Kahaloalena, Halolenaula, o Kalanimanuia. O Kaihikapu a Manuia. 90 O ka ilio hulu ii i ula ia I mahamahaoo, O Kaunui a Kanehoalani kena. O Ipuwai a Hoalani keia, O Kaehokumanawa. 95 I ka pilina ake i ke kea manawa, Naau manawa kee. I na io hoiimo maka. I huaina i wehea ka naki Kapuaululana awai alii. 100 Kapuakahi kuaana aua Kane, Wahine a Iwikauikaua i noho Loaa hoi o Kaneikauaiwilani. Na nalu haki kakala Haki kualua; 105 I halehale i popoi i na hua alii, I na hua haki lumilumi i ka hohonu, Lumilumi ka a Liloa, I ke Kaailani: O Liloa ka ike lani i Pakaalana. 110 Ka oha lani o Hakau Ka puakea i waho O ka pa kani nana i ka wai a Umi, He keha ia no Umi, i ka lohelohe lani, Ka lohelohe makomako o Mako, 115 O Makakaualii alii lani; O Kamawaelualani, O Kauinakea, o Kapaikauanalulu, O Kaalawai, o Hinakuluina, O ka olikoliko muo lau o Kalani 120 Loaa mai Kuauwa ka au alii, Kamehameha, ku kohai i Kawaluna. Kaniope, Kaniopinana i Hakawili, I luluu kaumaha i ke kapu. Kahoukapu o Maheha, 125 Na Nukuilimahi i Hakau i haka i luna o Hawaii.
Ma keia mele e hoomaopopo ai i ka laha ana o keia mau aina e Wakea laua me Papa, e like me ka ike a Pakui ka mea nana i haku i keia mele, he kahuna ia, he kakaolelo no loko mai o ka papa mookuauhau o na kahuna nui o ka oihanakahuna. Aka ma ka nana ana i ka Mokuna I o keia moolelo, ua aneane like ka manao o na kakaolelo ma ka loaa ana o keia mau aina. A ma ke mele i hakuia e Pakui ma kona ano kaula a kakaolelo hoi e like me ka hoike ana ma keia mokuna o keia moolelo; aka e pono e nana i ka hoonoho ana o ka mookuauhau mai a Wakea mai e like me ka hoike ana ma ka mokuna malalo iho.
MOKUNA IV.
KA HOONOHO ANA O KA MOOKUAUHAU O KA AINA ANA MA HAWAII NEI MAI A WAKEA MAI.
Ma keia mokuna, ua manaoia ma ka hoomaopopo ana, mehe mea la o ka lewa ka mua, o ka lani, alaila o ka honua mai, a penei ka heluhelu ana i na lalani mua o ke mele i hakuia e Pakui ma ka Mokuna III.
“O Wakea Kahiko Luamea, o Papa hanau moku ka wahine. Hanau Tahiti-ku, Tahiti-moe, Hanau Keapapanui. Hanau Keapapalani.”
A nolaila o na mea mua keia i loaa i loko o ko Wakea mau la laua o Papa, a mahope o Hawaii ka hanau ana e like me malalo iho.
“O Wakea ka i noho aku ia Papa hanau elima keiki: O Tahiti-ku, Tahiti-moe, Keapapanui, Keapapalani, Hawaii. O Wakea ke kane a Papa (w) } o Maui. O Kane ke kane a Walinuu (w) } O Wakea kai noho ia Papa; hanau o Kane, o Kanaloa.”
Mahope iho o ko Papa hanau ana i keia mau keiki, hoi aku la o Papa i Tahiti, noho wahine ole o Wakea. Nolaila, lawe ae o Wakea ia Kaulawahine, hanau o Lanai Kaula, a mahope laweia ua o Lanai i keiki hookama. A penei ka hoonohonoho ana o ka mookuauhau.
KANE. WAHINE. KEIKI.
O Wakea ke kane o Kaulawahine, o Lanai. O Wakea ke kane o Hina, o Molokai.
Alua mau keiki moku a Wakea me na wahine hou. Hoi mai o Papa mai Tahiti mai, lohe ua lilo o Wakea ia Kaulawahine laua me Hina; a nolaila huhu o Papa i na punalua, a huhu pu no hoi i kana kane ia Wakea. Nolaila, lawe ae o Papa ia Lua i kane nana, loaa ka laua keiki o Oahu (Oahualua). Hoi hou aku o Papa me kane mua me Wakea, hanau o Kamawaelualanimoku, o Niihau, o Kaula, o Lehua. Aha mau keiki a laua ma ko laua manawa i hoi hou ae ai. A penei hoi e heluhelu ai i ka moolelo ma ke mele i hakuia e Pakui i hoikeia ma ka Mokuna III.
“Haalele o Papa hoi i Tahiti, Hoi a Kahiki Kapakapakaua Moe Wakea moe ia Kaulawahine, Hanau Lanai a Kaula, He makahiapo na ia wahine. Hoi ae o Wakea loaa o Hina, Hanau Molokai he moku, O Molokai a Hina he keiki moku, Haina e ke kolea Laukaula Ua moe Wakea i ka wahine, Ena ka lani, ku kahaulili o Papa. Hoi mai o Papa mai loko o Tahiti; Inaina lili i ka punalua; Hai manawa ino i ke kane, o Wakea, Moe ia Lua he kane hou ia, Hanau Oahualua, he moku ia, He keiki makanalau na Lua. Hoi hou aku no noho me Wakea, Naku Papa i ka iloli, Hoohapuu Papa i ka moku o Kauai Hanau Kamawaelualanimoku. He eweewe Niihau, He palena o Lehua, He panina o Kaula.”
A penei hoi ka hoonohonoho ana o ka moolelo o ka hanau ana o Papa i na keiki muli ia laua i hoi ae ai me Wakea. Noho hou o Wakea ia Papa, o Kauai, Kamawaelualanimoku, Niihau, Lehua, Kaula. O keia mau keiki a Papa, pau kana hanau moku ana. Aka hoi ma ka ike o kekahi kaula nui, he kakaolelo, o Kamahualele kona inoa: I ka manawa i holo mai ai o Moikeha mai Tahiti mai, mamuli o ka hoaaia i kana wahine manuahi ia Luukia, no ko Mua olelo hoopunipuni ana ia Luukia no ka hewa i hana oleia e Moikeha, aka ma kela lohe ana o Moikeha ua hana pono ole ia oia, nolaila, haalele oia ia Tahiti, holo mai oia i Hawaii nei, a i ka hookokoke ana mai o na waa e pae i Hilo, ia manawa, ku mai o Kamahualele i luna o ka pola o na waa, a kahea mai:
Eia Hawaii, he moku, he kanaka, He Kanaka Hawaii-e. He Kanaka Hawaii, He Kama na Tahiti, He Pua Alii mai Kapaahu. Mai Moaulanuiakea Kanaloa, He Moopuna na Kahiko laua o Kapulanakehau. Na Papa i hanau, Na ke Kama wahine a Kukalaniehu laua me Kahakauakoko. Na pulapula aina i paekahi, I nonoho like i ka hikina, komohana, Pae like ka moku i lalani, I hui aku hui mai me Holani. Puni ka moku o Kaialea ke kilo, Naha Nuuhiwa lele i Polapola: O Kahiko ke kumu aina, Nana i mahele kaawale na moku, Moku ke aho lawaia a Kahai, I okia e Kukanaloa, Pauku na aina, na moku, Moku i ka ohe kapu a Kanaloa. O Haumea manu kahikele, O Moikeha ka lani nana e noho. Noho kuu lani ia Hawaii -a- Ola! Ola! O Kalanaola. Ola ke alii, ke kahuna. Ola ke kilo, ke kauwa; Noho ia Hawaii a lulana, A kani moopuna i Kauai. O Kauai ka moku -a- Moikeha ke alii.”
Aia i loko o keia mele a Kamahualele, aole o Wakea a me kana wahine na kumu mua o Hawaii nei. A eia kekahi; ma ka nana ana a me ka hoomaopopo ana, no Tahiti mai na kanaka i laha ai keia mau moku, e like me ke mele a Kamahualele i hea mai ai i luna o ka pola o na waa, e like me ke mele maluna ae.
MOKUNA V.
KA MOOLELO O OPUUKAHONUA.
Ua oleloia ma ka moolelo o Opuukahonua o laua na kupuna alii o keia mau aina, he kanaiwakumamaiwa hanauna mai laila mai a hiki ia Kamehameha. A o ka loaa ana o keia mau aina, i lawaia ia e Kapuheeuanui. A penei ke kaao ana: I ka wa i kuu aku ai o Kapuheeuanui i kana aho i loko o ke kai mai Kapaahu mai, ia manawa, mau ana kana aho lawaia, a manao ae la oia he ia keia mea e mau nei, alaila, huki ae la oia i kana aho, a i ke kau ana ae i ka waa, eia ka he akoakoa. Ia manawa hele mai ke kahuna o Laulialaamakua, e hoomakaukau ana o Kapuheeuanui e wehe ae i ke akoakoa a kiola aku, ia manawa, olelo aku ke kahuna. “E! Mai kiola oe i na akoakoa, he alii na, he hai kanaka, hulia i puaa, a hoomalielie i ke akua, alaila pule a pau, alaila kapa aku oe i kona inoa o Hawaiiloa, alaila kiola aku oe i loko o ke kai, e ulu mai auanei na he moku.” Alaila, hoolohe aku la o Kapuheeuanui e like me ka olelo a ke kahuna. I kekahi la ae lawaia hou no o Kapuheeuanui, hei hou no ke akoakoa, alaila hoomanao ua lawaia nei i ke kahuna, lawe hou aku no i ke akoakoa, i mai ke kahuna, “He kanaka, he alii, e kapa aku oe i ka inoa o Mauiloa,” alaila kiola aku la ua lawaia nei i ka moana. I ka ekolu o ka la lawaia o Kapuheeuanui, hei hou no he akoakoa, o ke kolu ia o ka akoakoa; e like me ka hana mau a ua lawaia nei, a pela no oia i hana aku ai. A ike mai la ke hahuna i keia koa: “He kanaka keia he wohi, he alii no ka ea kapu, e kapa aku i kona inoa o Oahunuialaa.” Pela mau ka hana mau a ua o Kapuheeuanui, a pela no hoi ka ke kahuna olelo i ua lawaia nei. Ua kapaia na inoa o keia mau aina mamuli o ka olelo a ke kahuna. A ma keia kaao no Hawaii nei, he akoakoa keia mau mokupuni, ua ulu mai loko ae o ke kai; aka, he kaao wale no ia. A penei hoi ka hoomaopopo ana i ka oiaio ana, he akoakoa io o Hawaii nei.
Penei ke mele a Makuakaumana i oli aku ai i Tahiti, ia laua me Paao i holo ai i alii hou no Hawaii, no ka mea, ua pau na alii mua o Hawaii nei i ka hewa, o Kapawa ke alii o Hawaii nei ia manawa, i ke kanaha o na hanauna alii mai a Opuukahonua mai a ia Kapawa. A ia Makuakaumana ma i aneane aku ai e kau i ke awa o Moaulanuiakea ia manawa i oli aku ai o Makuakaumana ia Lonokaeho ke kahuna:
E Lono, e Lono - e-! E Lonokaeho! Lonokulani alii o Kauluonana. Eia na waa kau mai, E hoi e noho ia Hawaiikuauli, He aina loaa i ka moana, I hoea mai loko o ka ale; I ka halehale poi pu a Kanaloa; He koakea i halelo i ka wai, I lou i ka makau a ka lawaia, A ka lawaia nui o Kapaahu A ka lawaia nui o Kapuheeuanui - la A pae na waa, kau mai, E holo ai i Hawaii, he moku; He moku Hawaii, He moku Hawaii na Lonokaeho e noho.
A pae na waa i uka, olelo aku o Paao ia Lonokaeho e hoi i alii no Hawaii. A lohe o Lonokaeho i keia olelo a Paao, alaila, olelo aku la o Lonokaeho ia Paao, “Aole wau e holo, aka, e hoouna aku wau ia Pili nana e ai o Hawaii, oia ke alii e holo pu me olua; a o oe no ke kahuna.” A nolaila oia ka hiki o Pili ia Hawaii nei. (Pela i oleloia ma ka moolelo o Paao). Aka, e pono ke nana i ka hoonohonoho ana o ka mookuauhau alii mai a Opuukahonua mai a hiki ia Wakea, e like me ka hoonohonoho ana ma kela aoao Mokuna VI.
MOKUNA VI.
Ma ka hoonohonoho ana i ka mookuauhau mai a Opuukahonua mai, aole i ikeia ko Opuukahonua mau makua, aka, o ka mea i oleloia i loko o ka moolelo o Kualii, mai Tahiti mai o Opuukahonua o ka hele ana mai a noho i Hawaii nei, i ka manawa, aole he kanaka ma keia mau aina. Holo mai o Opuukahonua me kona mau kaikaina elua, o Lolomu a me Mihi, hookahi wahine o Lana, a o lakou na kupuna mua o Hawaii nei. A penei ka laha ana:
[SEE THE GENEALOGY OF OPUUKAHONUA IN THE ENGLISH TRANSLATION.]
Ma ka papa kuauhau i hoonohonohoia mai a Opuukahonua mai a hiki ia Kamehameha, he kanaiwakumamaiwa hanauna ka nui, o lakou ka hanauna alii o keia lahui. Aka, ua puka mai he mau lala ohana alii ma keia mookuauhau, a ua ulu a lehulehu lakou, aka, aole e hiki ke hoomaopopo i ka hoonohonoho ana o na lala ohana alii e ae, ma na lalani like e like me ka hoonohonoho ana i hoikeia ma ka papa kuauhau mai a Opuukahonua mai.
NO NA WA.
He mea pono ke maheleia i mau wa mai a Opuukahonua a hiki ia Kamehameha e like me ka noho aupuni ana, a e hoakaka pololei ia ka hana i loko o na wa a me na hana ano nui a keia alii keia alii i loko o ko lakou kaao ana.
Wa Mua. Mai a Opuukahonua a hiki ia Kukonalaa ko Kapawa kaikuaana, he umikumamaono ia hanauna, ia manawa hiki mai o Pili mai Tahiti mai, oia ke alii o Hawaii nei ia manawa, aka, he mau hoouka kaua ma ia manawa.
Wa Elua. Mai ia Pili a hiki ia Kahiko, ewalu ia hanauna, he wa maikai ia, a he mau hana naauao no ka Pili ia manawa.
Wa Ekolu. Mai ia Wakea a hiki ia Waia, eha ia hanauna, he mau hana nui i loko oia manawa.
Wa Eha. Mai a Waia a hiki ia Liloa he kanalimakumamahiku hanauna, he nui na ano oia wa, a me na hoouka kaua ia wa.
Wa Elima. Mai ia Liloa a hiki ia Kamehameha, he umikumamaha hanauna. Ma keia mahele ana i na wa, aole ma ka pololei maoli, aole no he mea nana i hoomaopopo mai ka mahele ana i na wa. Aka, penei nae: Aia iloko o keia mau wa i maheleia, ua akaka ma ko lakou kaao ana, a ua akaka ma ka pule ana a kekahi kahuna, o Kukailani kona inoa, oia paha ke kanahikukumamaiwa o ka hanauna mai a Opuukahonua mai.
No ka mea, i ka wa i kiiia mai ai o Iwikauikaua e Kanaloapulehu e kau i ka lele, no ka hewa ana o Iwikauikaua no ke kipi ana i na ’lii malalo ona, a kipi aku ia Kanaloakuaana kekahi alii o Maui, a nolaila, ia Iwikauikaua i ku ai iluna o ka anuu, nana ae la o Iwikauikaua i ke kahuna ia Kukailani, a kahea aku la: “E, ka pule a ke kahuna, kulia i mua o ke akua, na na mai ia’u ina he kahuna oe na’u.” A lohe o Kukailani i keia mea: “Ae, e ku wau i kuu pule a i ino kuu pule make oe, aka i hololea kuu pule a hiki i ka amama ana; aole oe e kau i ka lele i keia la.” A penei ka pule ana:
E Ku, e Uli, e Kama, lele wale. 1 O Kalani ke ’lii kaahea o Kaiwa. Iwikauikaua haulili mai lalo; Mai kumu kahiki ka honua ua kele, Ua nao ua pela i ke kapu alii I ka pela alii kapu o Kukonalaa. Ua kau ke kapu i Makalii. Akahi -a- aha; lele wale. Lele mai ke kapu o ka moku. 2 Lalani ke kapu o ka moku; Kui mai ke kapu o ka moku, Pii mai ke kapu o ka moku, Ili aku, kau aku ke kapu o ka moku, Na Pili e noho ia kapu, Ka moku i Hawaiikuauli. Alua-a aha, lele wale; Lele aku ke kapu ia Wakea. O Wakea ke kahuna, ke alii, 3 Ke alii i kumu, i nua, i makolu i ke kapu; Ia Wakea naha ke kapu o ka moku, Mahae ke kapu i kiope na moku, Lele aku ke kapu o Waia ke alii. Aha -aha- ka ilina o ke kapu, Na Liloa e noho ia kapu. Ua kapu ka moku ia Liloa, 4 Ua kapu kawao i Tahiti, Liloa o Umi ke kapu i nahae, Nahae na mana o ke kapu, O Iwiaulana Iwikauikaua. Lola kamahele i kikiwi, I pipio i ke kapu o Iwikauikaua. Na ka iwi e pani ke kapu o ka moku; Iwikauikaua ke kalohe; Ka hoololohe wai i Haunaka.
O keia ka pule i oleloia i loko o ka molelo o Kamalalawalu. A ma keia mele pule i maopopo ai he pono ke mahele i mau wa. No ka mea, aia wale no ma na ’lii aimoku e ili ai ke kapu moku. A mehe mea la, ua hoomaopopoia na wa ma ia mau ano e like me na pauku mele pule maluna ae.
MOKUNA VII.
NO KA IKE MUA ANA I NA HAOLE.
Ua oleloia ma ka moolelo o Hawaii nei, i paiia ma Lahainaluna, a me ka moolelo i hooponopono hou ia e Mr. Pokuea o Lahainaluna, ua ku mua mai kekahi moku ma Hawaii nei i ka wa kahiko, a oia ka hoomaka mua ana o keia lahui e ike i na haole. Aka hoi, ma ka moolelo o Kualii kekahi alii kahiko o Hawaii nei, ke alii kaulana no ka ikaika i ke kaua; ua oleloia, nana i ike mua o Tahiti, a oia ka mea i ike mua i na haole i ka wa kahiko, a penei ka hoomaopopo ana ma kona pule, ma ka hapa waena o kona moolelo e like me malalo iho:
O Hawaii mauna kiekie; Hoho i ka lani Kauwiki; I lalo ka hono o na moku, i ke kai e hopu ana; Kauwiki i ka mauna i ke opaipai; E kalai a hina Kauwiki-e. O Kauai, O Kauai nui kuapapa, Noho i ka lulu o Waianae. He lae Kaena, he hala Kahuku. He kuamauna hono i ke hau Kaala, Noho mai ana Waialua i lalo e, O Waialua. O Mokuleia ka ipu, ka helo Ka ia mano lala walu, Hiu lala kea o Kaena, Mano hele lalo o Kauai. O lalo o Kauai, kuu aina, O Kauai nui mokulehua, Moku panee lua ana Tahiti. I lalo Tahiti. Ia Wakea ka la kolohia; Hooulu i lalo o Kumuhonua; Nakeke ka papa i Hawaiiakea, O Kuhia i ka muo o ka la. Kau mai ana Kona i ka maka; Ke kau la Kona, ke moe la Kohala. O Tahiti, moku kai a loa. Aina a Olopana i noho ai. I loko ka moku, I waho ka la; Ke aloalo o ka la ke hiki mai. Ane ua ike oe? Ua ike hoi wau ia Tahiti, He aina leo pahaohao wale Tahiti. Noonei kanaka i pii a luna. A kuamoo o ka lani; Keehi iho, nana iho ia lalo. Aole o Tahiti kanaka. Hookahi o Tahiti kanaka, he haole; Me a’u la he akua, Me ia la he kanaka, He akua o Ku-e.
Ma keia mele, ua maopopo ko Kualii ike ana i ka haole i keia manawa, no ka mea, ua hooko ia kana ike ana i na haole i keia manawa, a ke noho nei na haole i keia manawa. A penei kekahi lalani mele:
Ua ike hoi au ia Tahiti. He aina leo pahaohao wale Tahiti.
He oiaio ua pahaohao ka olelo a me ka leo, ua like ole na olelo, ma ia mau kumu ka hoomaopopo ana ua ike muaia na haole e Kualii i keia manawa.
THE LEGEND OF AUKELENUIAIKU.
##