Chapter 27 of 86 · 23241 words · ~116 min read

CHAPTER XVI

.

AUKELENUIAIKU’S TRIP TO KUAIHELANI.

After Namakaokahai had given her consent for her husband to return to his native land, Aukelenuiaiku proceeded to see his brothers-in-law Kanemoe, Kaneapua, Leapua and Kahaumana, and told them of his intentions. He said: “I am going to the land of Kuaihelani to see my parents.” When the brothers of Namakaokahai heard this they all gave their consent, and Kanemoe, the oldest, expressed a desire to accompany Aukelenuiaiku to Kuaihelani.

We will here speak of Kanemoe, to prevent confusion. It is said in this legend that in order to accomplish his desire he had to resort to cunning and deceived his sister. Namakaokahai was feared by her brothers; therefore, in order to be able to answer the calls, Kanemoe planned to take out his spirit from his body and give it another body, and then to leave the one containing his spirit behind as a substitute to make the replies to the sister’s calls. No sooner than he hit upon this plan he proceeded to the making of the new body for his spirit.

After the body was completed Kanemoe took out his spirit and put it into the new body, which resembled him in all details. In order not to make any mistakes in reference to the sound of the voice he thought he would make a test, so he called out, imitating his sister: “Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana?” They all answered, the three real bodies and the spirit. The voice sounded just like his, except that it was rather weak. Because of this weakness in the voice of his substitute, he prevailed upon Aukelenuiaiku to delay their trip for a while until the voice of his substitute grew stronger. This request was granted and the trip was postponed for a while.

When Kanemoe saw that the voice of his substitute was strong enough for the purpose, they set out and journeyed to Kuaihelani. The trip took up two nights and two days. Upon their arrival at Kuaihelani, they looked over the land but failed to see any of the people; they heard no sound of any kind; there was nothing good growing on the land, for the land was overgrown with weeds.

When they saw that the place was deserted, they continued to the hole where the great lizard, Kamooinanea, the grandmother of Aukelenuiaiku, spoken of in the earlier chapters of this legend, lived. When they came to the mouth of the hole, Aukelenuiaiku called: “Kamooinanea,” but no response was heard, so they thought that she must be dead.

The reason why Kamooinanea did not hear the call was because the coral on her forehead and the coral of the floor of the sea had grown together and she was entirely covered over, so she was unable to hear the call of her grandson Aukelenuiaiku.

After calling, Aukelenuiaiku stood up and stamped his feet down on the coral with all his might, breaking it into pieces, and at the same time exposing the body of his grandmother. When Aukelenuiaiku looked at her body, he saw that it was thin and reduced to almost nothing.

Aukelenuiaiku then called her, saying: “Kamooinanea.”

Kamooinanea answered, “Yes.” Then she looked up and she saw that it was her grandson, Aukelenuiaiku. She then greeted him, saying: “My greetings to you.”

The grandmother then inquired: “What has brought you here?”

“I came to see you all.” Aukelenuiaiku asked of Kamooinanea: “Where is Iku and the others?”

Kamooinanea answered: “They are living in Kauai. The reason they left was because of the anguish for you boys, for you had all left them. When your father, Iku, arrived at Kauai he got into a fight with Kukoae, the king of Kauai, but he was victorious and became the king of Kauai. After a time another battle was fought because of your sister, who is very pretty, and your father was defeated by Makukoae. [109]”

This is the end of this legend.

HE MOOLELO NO AUKELENUIAIKU.

MOKUNA I.

AUKELE ME KONA MAU KAIKUAANA LOKO INO.

O keia moolelo o Aukelenuiaiku, oia kekahi o na moolelo kaulanaloa ma Hawaii nei, o Kuaihelani ka aina, o Iku ke kane, he ’lii. O Kapapaiakea ka wahine, na laua na keiki he umikumamalua. E hoomaka ana ka olelo ma Kuaihelani. Eia na inoa o na keiki: Kekamakahinuiaiku, Kuaiku, Nohoaiku, Heleaiku, Kapukapuaiku, Heaaiku, Lonoheaiku, Naaiku, Noiaiku, Ikumailani me Aukelenuiaiku, he mau kane, ame Kaomeaaiku, he wahine. O Aukelenuiaiku ka mea nona keia moolelo.

Mai ka hiapo a ka mua ponoi o Aukelenuiaiku, aole o Iku i hii, aole i lawelawe, aole hoi i hooili i ka aina no kekahi o lakou, aole no hoi i hoopunahele. A ia Aukelenuiaiku, malama o Iku, lawelawe a hii, a hooili i kona kapu a me ka aina nona. A no keia punahele o Aukelenuiaiku i ko lakou makuakane, ua huhu kona mau hoahanau ia ia, a ua imi lakou i mea nona e make ai. Wahi a ko lakou kaikuaana loa, a Kamakahinuiaiku: “Kupanaha ko kakou makuakane, ia’u hoi i ke keiki mua, aole i hooili mai i kona kapu a me ka aina, a i ke keiki hope loa, ia ia ka e hooili ai.”

O ka hana nui a na kaikuaana o Aukelenuiaiku, o ka mokomoko, o ka hakoko, ke kuikui, a me na mea ikaika e ae, a ma keia mea, ua lilo lakou he poe kaulana no Kuaihelani ma keia hana, a o lakou ka oi o ka ikaika ma ia hana. A ua hele lakou e kaapuni ma ka aina a puni, aole mea aa mai ia lakou. Ia lakou e kaapuni ana i ka aina o Kuaihelani, kaulana aku la ka ikaika o Kealohikikaupea, no Kauai ia kanaka. O kona ikaika, he uhaki wale no i ke kanaka a hiki lakou nei i laila, hookahi no puupuu waiho ana i lalo. Kaapuui lakou a puni o Kauai, aohe mea aa mai ia lakou. Ia lakou nei ma Kauai, kui aku la ka lohe, ekolu o Oahu kanaka ikaika loa. O ko lakou mau inoa, o Kaikipaananea, o Kupukupukehaikalani, o Kupukupukehaiiaku. Aohe puko momona o Oahu nei ia lakou. A hiki lakou i Oahu nei, hakoko iho la lakou, hookahi no puupuu, waiho ana ua mau kanaka ala o Oahu nei i lalo, a haalele iho la lakou. Hele lakou a Maui, e noho ana o Kakaalaneo ke ’lii o Maui, hakoko no make no ia lakou nei.

Ia lakou ma Maui e kaapuni ana, kaulana mai la o Kepakailiula i ka ikaika a me ke koa, e hiki ia ia e haihai i ke kanaka, a oia ka oi o Hawaii a puni. A lohe lakou i kona kaulana i ka ikaika, makau iho la lakou a hoi mai la i Kuaihelani. A hiki lakou i Kuaihelani, kukulu iho la lakou i na hana lealea a pau loa, ka hakoko, ka mokomoko, ke kuikui, ka honuhonu, ka puhenehene, ka hula, ka olohu, ka lele kawa, ka pahee, a me na hana e ae. Ma keia mau hana lealea a lakou a pau loa, ua hooulu lakou i mea e hele mai ai ko lakou kaikaina o Aukelenuiaiku, alaila, pepehi lakou ia ia a make. No ka mea, o Aukelenuiaiku, ua paa loa ia i ka palama ia i ko lakou makuakane e Iku, ma ke ano kapu alii, a me ka punahele loa.

Ma keia noho kapu ana o Aukelenuiaiku, ua lohe ia aku la ka pihe uwa a na kaikuaana ona, e lealea ana, alaila, ninau aku la o Aukelenuiaiku ia Iku, ko lakou makuakane: “He pihe aha keia o kai e uwa nei?” Hai aku ka makuakane: “He hakoko.” “Pehea ia mea?” “Elua kanaka, ku i luna, kulai kekahi i kekahi, a hina kekahi, alaila, uwa ka aha. Oia kela pihe au e lohe la i ka uwauwa mai.” Alaila, i aku o Aukelenuiaiku: “Makemake wale.” Pela no o Aukelenuiaiku i ninaninau mau ai i ko lakou makuakane. Alaila nonoi aku la ia e iho e nana. Hoole mai ko lakou makuakane: “Aole oe e iho.” I aku o Aukelenuiaiku: “No ke aha hoi?” I mai ka makuakane: “Mamuli oe make i ou mau kaikuaana, no ka mea, ua hoomauhala ou kaikuaana ia oe e noho nei.” Ninau aku la o Aukelenuiaiku: “Heaha ka hala i hoomau ai?” I aku ka makuakane: “He hala, oia kuu hooili ana i ke kapu nou a me ke aupuni; nolaila mai iho oe, o make auanei i ou mau kaikuaana.”

A hala he anahulu, alaila, lohe hou ia mai la ka pihe uwa hou, aole o Aukelenuiaiku i hai aku i ko lakou makuakane, no keia leo uwa hou. Ku ae la ia a iho malu i kai e nana ai, me ka ike ole o ko lakou makuakane. Aia ma ka lima o Aukelenuiaiku, he pua e paa ana. A hiki o Aukelenuiaiku i ka hale o na kaikuaana, kaka iho la oia i ka pua, lele aku la ka pua a komo i ka hale o kona poe kaikuaana. A komo ka pua a Aukelenuiaiku i loko o ka hale, lalau iho la na kaikuaana a olelo iho la: “Kupanaha! o ka kakou pua he pauku, o keia pua hoi he owili.” Ia lakou e olelo ana, lalau mai la kekahi kaikuaana o Aukelenuiaiku i ka pua, a olelo mai la: “Aole keia he pua e; o ka pua no keia a ko kakou kaikaina a Aukelenuiaiku.” Ia ia e olelo ana, lalau mai la o Kekamakahinuiaiku, ke kaikuaana huhu o lakou, a haihai iho la i ka pua a hakihaki loa. Mahope o ko lakou ike ana i ka pua, hiki mai la o Aukelenuiaiku i mua o lakou, a ku iho la ma waho o ka pa o ka hale. Ia Aukelenuiaiku e ku ana malaila, nana aku la kona mau kaikuaana a pau ia ia, he mea e ke kanaka maikai. Ua like kona ili me ka maia pala memele, a o kona mau onohi maka me he opuu maia la o ka hua ana o ka wa hou, a he pololei hoi kona kino, aohe puu, aohe kee, aohe ona mea e like ai.

O ka lehulehu e piha ana, mahalo aku la lakou i ke kino o Aukelenuiaiku i ka maikai launa ole. Ia lakou e mahalo ana, ua hoopiha loa ia ko lakou kaikuaana mua loa i ka huhu no Aukelenuiaiku, a ano e ae la kona mau helehelena. Alaila, kena aku la ia i kekahi o kona mau muli iho, e hele aku e ninau ia Aukelenuiaiku i ke kumu o kona iho ana mai. O ka inoa o ia mea o Kuaiku. A hiki ia i mua o Aukelenuiaiku, ninau aku la: “Heaha kau huakai o ka iho ana mai?” I aku o Aukelenuiaiku: “I ka lealea.” Hoi aku la o Kuaiku, a i ke kaikuaana huhu o lakou hai aku la. A lohe ia, hoouna aku la ia Kuaiku, e hele a e kui aku i hookahi puupuu ia Aukelenuiaiku. Ia ia i hele ai a kui ia Aukelenuiaiku, aole i hina, aole hoi i eha o Aukelenuiaiku, aka, o kona lima ka i haki, kui hou kekahi lima, haki hou no, pau loa na lima elua. A pau ke kui ana ia Aukelenuiaiku, kaha aku la hoi: ia wa o Aukelenuiaiku i hopu aku ai a paa i na lima, popo ae la ia a kiola aku la i ka ae kai. A ike na mea a pau loa i ka ikaika o Aukelenuiaiku, uwa ae lakou a haalele, a olelo iho la: “Akahi wale no mea i hina ai, a i hai ai na lima o Kuaiku.” A mahope o keia, puka hou mai kekahi kaikuaana ona me ka manao e pepehi ia Aukelenuiaiku. He oi ia ma ka hakoko ana, i luna no hai ke kanaka; a ia Aukelenuiaiku, aohe hina, aohe eha. A ike iho la ia aohe hina o Aukelenuiaiku, hoi aku la, ia wa o Aukelenuiaiku i lalau ai a kiola i loko o ke kai. Uwa ae la na kanaka.

Pela no o Aukelenuiaiku i hakaka ai me kona poe kaikuaana a pau loa. Nana wale no ka eha, a koe ke kaikuaana huhu ona. A ike ua kaikuaana huhu la o Aukelenuiaiku, ua pau loa na kaikaina i ka eha, hele mai la ia me kona huhu loa ia Aukelenuiaiku, me kona manao e lalau a kiola i loko o ke kai, aka, i kona hana ana pela i kona pokii aole i ko. Ia laua i hakaka ai me Aukelenuiaiku, me ka ikaika loa, aohe hina o Aukelenuiaiku. Ma keia hakaka ana o laua, ua paupauaho loa kona kaikuaana. Nolaila haalele iho la kona kaikuaana i ka manao hakaka, a hoi aku la. Ia ia e hoi ana, lalau aku la o Aukelenuiaiku ia ia, hopu aku la a kiola i loko o ke kai. Ma keia haule ana i loko o ke kai, pau ae la kona manao hana ino ia Aukelenuiaiku, hoi mai la ua kaikuaana huhu la, a hoomalimali ia Aukelenuiaiku. I aku la ia ia Aukelenuiaiku: “Pau ka hakaka, ka huhu, e noho aloha, he hakaka a hoahanau, he kaikuaana, he kaikaina.” Kono mai la ua kaikuaana la ia Aukelenuiaiku, e hoi i ka hale; ae aku la ia, e manao ana he oiaio. A komo laua i loko o ka hale, ia wa, i wehe ai ua kaikuaana ala i ke pani o ka waha o ka lua o Kamooinanea. Lalau mai la ua kaikuaana la ia Aukelenuiaiku, a kiola aku la i lalo o ka lua, malaila lakou i manao ai e make o Aukelenuiaiku.

MOKUNA II.

KA HAULE ANA O AUKELENUIAIKU I LOKO O KA LUA O KAMOOINANEA, A ME KA LOAA ANA O KA PONO IA IA MALAILA.

Maanei e ike ai kakou i ka poino o Aukelenuiaiku, a me kona pakele ana i ka make a kona kaikuaana kuhu, aloha ole. A haule o Aukelenuiaiku i loko o ka lua, kahea iho ua kaikuaana huhu la, penei: “E, Kamooinanea e, eia mai ko ai la, ai ia mai.” Ia ia e kahea ana, holo mai la kekahi kaikuaana o Aukelenuiaiku (he kaikuaana aloha ia ia), kahea iho la ma ka waha o ka lua: “E, Kamooinanea e! mai ai mai oe, o ko moopuna mai na o Aukelenuiaiku e lele aku la.” Ma keia haule ana o Aukelenuiaiku, ua olioli loa kona poe kaikuaana huhu ia ia, no kona make ana, e manao ana lako ua make io no o Aukelenuiaiku. Ma keia haule ana o Aukelenuiaiku, manao lakou, ua lilo kona kapu i mea ole, a ua nele ka olelo hooilina a ko lakou makuakane maluna ona, a ua lilo i mea ole loa.

A haule o Aukelenuiaiku i lalo o ka lua, aia hoi, elua kanaka e noho ana. Mamua o ko Aukelenuiaiku haule ana, ko laua haule ana i lalo o ka lua. Na ua poe kaikuaana la no o Aukelenuiaiku i kiola. Ike mai la ua mau kanaka ala ia Aukelenuiaiku, minamina iho la laua, no ka maikai o na helehelena o Aukelenuiaiku, ke nana aku, no ka maikai a me ke kina ole o kona ano i mua o laua. Ia laua e kamailio ana, lohe aku la o Aukelenuiaiku, ninau aku la ia: “Heaha ka olua e kamailio nei?” I mai laua: “E minamina ana maua ia oe.” A lohe o Aukelenuiaiku, ninau aku la ia: “I ke aha hoi?” Wahi a ua mau kanaka nei: “I ka make i ka moo, ia Kamooinanea.” I aku o Aukelenuiaiku: “Ahea puka mai ka moo?” I mai ua mau kanaka nei: “Aia a pii mai ke kai, a emi aku, pii hou mai a emi aku, alaila, hoea hou mai ke kai, alaila, pii pu mai me ka moo, o ka make ka hoi ia o kakou.”

A pau ka olelo ana a laua ia Aukelenuiaiku, mahope o laila, pii mai la ua moo nei o Kamooinanea, a kahea mai la: “E, Aukelenuiaiku e! homai oe i kekahi kanaka i mea ai na’u.” I aku o Aukelenuiaiku: “Haawi aku auanei au ia oe, i aha hoi ko’u hoanoho o keia wahi mehameha?” Alaila, nalowale aku la ua moo nei mai ko lakou mau maka aku. Ma ko lakou ike ana aku i ka helehelena o ka moo, he mea e ka weliweli a me ka makau launa ole, a he mea kaumaha loa ia i ka manao o ua mau kanaka nei. A nalo ka moo mai ko lakou maka aku, i mai la ua mau kanaka nei ia Aukelenuiaiku: “Kupanaha! eia ka ua loaa kou inoa i ka moo; akahi wale no hana ana i pakele ai; ina e hoea mai ua moo nei, o ka manawa ia e pau ai i ka ai ia, aka, ano ke ike nei maua, ua pakele i keia wa, a ina e nalowale loa, pakele maua i ka make.”

Ia lakou e kamailio ana, hoea hou mai la ua moo nei, a kahea mai la: “E, Aukelenuiaiku e, e haawi mai oe i kekahi kanaka na’u.” Hoole aku o Aukelenuiaiku: “Aole e loaa aku ia oe ke kanaka.” A lohe ua moo nei i keia olelo a Aukelenuiaiku, i mai la ia: “E haawi mai oe ia’u i hookahi kanaka, i aha kau uku o ka hiki ana mai i anei? no ka mea, ua haawi ia mai oe he kanaka make, e ai aku wau ia oe, aka, nana ae nei au ia oe, a o ka mea i puka pono aku mai loko o’u, nolaila, aole au e ai aku ia oe.” Ma keia olelo a ua moo la, ua ae aku o Aukelenuiaiku, a ua manao iho la ia e hooko i ka olelo a kona kupunawahine moo, a Kamooinanea. Ia wa, haawi aku o Aukelenuiaiku i hookahi kanaka i ua moo nei, i ka manawa i loaa ai ia ia, oia kona manawa i ike ia ai, ua nalo koke i loko o ka opu. A pau ia kanaka, nonoi hou mai la ua moo nei ia Aukelenuiaiku i ka lua o ke kanaka. Haawi aku la no o Aukelenuiaiku ia kanaka, a pau no ia ia i ka ai ia. A pau na kanaka elua, koe iho la o Aukelenuiaiku, ia wa, hoi mai la ua moo nei a noho i luna.

Olelo mai la ua moo nei ia Aukelenuiaiku: “E kii oe i elua lau ape.” A loaa na lau ape ia Aukelenuiaiku, lawe aku la ia i mua o ua moo nei, a luai iho la ua moo nei i luna o na lau ape elua, a piha ae la. I aku la ia ia Aukelenuiaiku: “E ka moopuna, e nana oe.” Nana iho la o Aukelenuiaiku. Alaila, i mai la ua moo nei: “He mau aina keia e ku nei i loko o ka lau ape, he aina nui, he aina uuku, he aina mahana, he aina wela, he aina anu. O keia mau aina nae elua, o Holaniku, o Holanimoe, he mau aina maikai loa keia, he nui na pono o ke kanaka e noho ai, he ai, he ia, he ko, he uala, he maia, he awa, he ulu, a me na mea ai kupono a pau loa. Mai keia wahi a’u e olelo nei ia oe, malaila oe e hele ai.”

A pau nei mau olelo a ua moo la ia Aukelenuiaiku, i aku la ia: “E moe i lalo.” Moe iho la o Aukelenuiaiku i lalo, paa aku la ua moo nei ma ka puhaka o ka moopuna: “E kuu moopuna, ou kaikuaana, e pau ana lakou i ka make ia oe, a e lilo ana oe i alii maluna o lakou, no ka mea, ua hana ino lakou ia oe.” Hai hou aku la no ua moo nei, i kana moopuna ia Aukelenuiaiku: “O keia aina nae, eono malama e malamalama ai, a eono malama e pouli ai; mai hele oe malaila o make oe, no ka mea, mamua aku o keia wahi, he kai omaomao, a hala ia, he kai ulaula aku, mai hele oe malaila o make oe. No ka mea, mai ko’u wa kane ole ko’u hele ana ma keia aina, a hiki i ko’u wa luahine, aole i puni ia’u. O ka inoa o ua aina la o Kalakeenuiakane, o Asia ma ka olelo haole. A o ke kuahiwi, ua kau na hoku i luna, a o na kanaka he uuku loa. A o ka mea nona ua aina la, o Namakaokahai, he ’lii wahine, a he mau kaikunane kona eha, o Kanemoe, o Kaneikaapua, o Leapua, a me Kahaumana. Elua kauwa, o Upoho, a me Haapuainanea. O ke kiai o ka aina, o Moela, he ilio. Ekolu manu, o Manuea, o Kiwaha, a me Halulu. Oia na kanaka o ia aina, aohe nui, no ka mea, he pau i ka ai ia e ke ’kua.”

A pau ka olelo ana a ka moo ia Aukelenuiaiku, alaila, kapili iho la ia i pahu no ke ’kua o Aukelenuiaiku, a paa ka pahu, hoo iho la ia i ke ’kua i loko, oia o Lonoikoualii. A olelo mai la ia Aukelenuiaiku: “O ko akua no nei puni ko aina ia oe; eia ko ai a me ko ia, o Laukahi. He lau maona, pa no i ka lehelehe maona; o ka manawa e maona ai, eha malama e noho ai, alaila, ai hou.” Lalau iho la ua kupunawahine nei i ke koi, a me ka pahi, a hahao iho la i loko o ka pahu, a ooki iho la i kona huelo, a haawi aku la i ka moopuna, i aku la: “O kuu kino maoli keia, oia ka ia oe, a o kuu pau ai kaua, a me kuu kahili ai kaua no ko kaikuahine ia. O ke ano o keia, ina e pau i kuu pau, a kahili i kuu kahili ai kaua, haule i lalo, lilo na kanaka i lehu.” Ma keia mau mea a pau loa, ua hai aku ua moo nei ia Aukelenuiaiku, a ua ao aku i na mea mana a pau loa, a koe nae ka inoa o ke kaikuahine o Aukelenuiaiku, aole i hai aku ua moo la. Eia ka auanei o Namakaokahai no.

Ma keia nalowale ana o Aukelenuiaiku, ua nui ke aloha o ko lakou makuakane nona, a ua kanikau ia me ke aloha i na la a pau loa, a ua hookeai a ua hoohiki iho oia aole e ai i ka ai a make ia, no ka minamina ia Aukelenuiaiku. Aka, o ka makuahine o Aukelenuiaiku, aole ona manao ua make, aole ona ae i ka olelo a kana kane, e hookeai, a e kanikau, no ka mea, ua ike no ia, aole i make, aole no hoi i ai kona makuahine moo, oia o Kamooinanea. Ma kana olelo i mua o kana kane: “Ina hoi ha ia e ai i ka’u ponoi, alaila, mamua ia e ai mai ai ia’u, a mahope i ka’u ponoi. Ke olelo aku nei au ia oe, aia no o Aukelenuiaiku i lalo kahi i ao ai me ke kupunawahine i na mea a pau loa, aole i make, he hoi mai koe i luna nei.” Ma keia mau olelo a ka wahine, ua ko no.

MOKUNA III.

NO KA HOI ANA O AUKELENUIAIKU, A ME KA POMAIKAI I LOAA IA IA MA KEIA HELE ANA I LOKO O KA MAKE.

A pau na mea a pau loa i ka loaa ia Aukelenuiaiku, ia wa, kau ae la o Aukelenuiaiku i luna o ka moo, hapai ae la ia ia Aukelenuiaiku a kau i luna o ka lua, a hoi aku la ka moo i lalo o ka lua. A hoi aku la o Aukelenuiaiku, lalau iho la ia i ka pahu o ke ’kua ona, a me ka laau, a hii ae la, a hoi aku la i ka hale. Ia Aukelenuiaiku i hiki ai i ka hale, uwe mai la kona makuakane a me na ’lii a pau loa.

Maanei e ike ai kakou ua pololei na olelo a Kapapaiakea i kana kane ia Iku, no ka make ole o Aukelenuiaiku i ka moo. Ia Aukelenuiaiku e uwe ana me na makua, lohe aku la na kaikuaana o Aukelenuiaiku e heenalu ana, i keia pihe e uwe ana, ninau ae la: “Nowai la keia pihe e uwe nei?” “No Aukelenuiaiku.” A lohe na kaikuaana no Aukelenuiaiku keia pihe e uwe nei, hilahila loa lakou, i ke ola hou ana o ko lakou pokii, o Aukelenuiaiku. A no ko lakou hilahila, manao iho la lakou e hana i moku a holo i ka aina e. Pae aku la lakou mai ka heenalu aku a uka, pii aku la i ke kuahiwi. Ma keia noho ana a lakou i ke kuahiwi, elua mahina i hala. Mahope o laila, pii aku la o Aukelenuiaiku. O ke kumu o Aukelenuiaiku o ka pii ana, o ke kapili manu. A loaa ka manu ia ia, pulehu iho la ia a moa; a ia ia e ai ana, hiki mai la kona mau kaikuaana, hao ae la i ka manu, a pau ia lakou, nele iho la o Aukelenuiaiku. Iloko o ia wa, kena aku la ke kaikuaana huhu ia Aukelenuiaiku, e hele i wai. Ia Aukelenuiaiku i hele ai, ku ae la ua kaikuaana huhu nei a hahai mahope o Aukelenuiaiku. Ia Aukelenuiaiku e ukuhi ana i ka wai, hiki aku la ua kaikuaana huhu la, a papani iho la i ka waha o ka punawai, a paa iho la o Aukelenuiaiku i lalo o ka lua wai, a make iho la.

A make o Aukelenuiaiku, hoi aku la ua kaikuaana la, a hiki i kahi a na kaikaina e noho ana. Ninau mai la ke kaikuaana aloha ia ia: “Auhea ko kakou pokii?” I aku la ia: “Aole au i ike ia ia, aole i launa, aole no hoi ma ka’u wahi i hele aku nei.” Mahope o ia olelo ana, ku ae la ke kaikuaana aloha o Aukelenuiaiku, a huli aku la. Ma keia huli ana, hiki aku la ia i ka hale, aole i hoi o Aukelenuiaiku. Lalau aku la ia i ka malo a lei ae la i kona ai, a uwe iho la. Ia ia e uwe ana, lohe aku la ko lakou makuakane o Iku, ninau ae la: “Owai keia e uwe nei?” “Owau no, o Ikumailani.” “E uwe ana oe i ke aha?” “E uwe ana au ia Aukelenuiaiku, ua make.” A lohe ka makuakane, uwe iho la ia.

A mahope o keia uwe ana, pii aku la o Ikumailani e huli. Mamua ae o kona pii ana, olelo aku ko lakou makuakane ia ia: “I pii oe a loaa ko kaikaina, e hoihoi mai oe a hiki i ka hale nei.” Mamua ae o ka pii ana o Ikumailani, olelo aku ia i ko lakou makuakane: “E! ke pii nei au, i nana ae oe a i a ke ahi, ua loaa ko keiki, a i a ole mai, aole i loaa ia’u.” A pau kana kamailio ana, pii aku la o Ikumailani e huli. A hiki ia i ka punawai, nana iho la ia, ua paa o luna i ke pani ia i ka pohaku. Wehe ae la ia i ka pohaku, a nana iho la i lalo o ka punawai, e ku ana o Aukelenuiaiku, ua hele a wiwi, a ua koe iki kahi hanu. Lalau iho la o Ikumailani, a huki ae la i luna, honi iho la laua, a uwe iho la. A pau ko laua uwe ana, ho-a ae la o Ikumailani i ke ahi, a ike mai la ko lakou makuakane, manao iho la ia, ua loaa o Aukelenuiaiku, aole i make.

A loaa o Aukelenuiaiku, hoi mai la laua a hiki i ka hale kahi o ko laua makuakane e noho ana, lele mai la ko laua makuakane uwe, a me na mea a pau loa. O ka nui o na la o keia kaawale ana ewalu la. Mamua ae o ka loaa ana o Aukelenuiaiku, ua paa ka moku o na kaikuaana i ke kapili, a ua makaukau e holo, ua lana i loko o ke kai. Ma keia ola hou ana o Aukelenuiaiku, ua lohe ua kaikuaana huhu lokoino nei, ua hoi mai o Aukelenuiaiku, a nona keia makena e uwe ia mai nei. Nolaila, kena ae la ia e hoomakaukau ka holo, e kahu ke o, a e ee i luna o ka moku.

MOKUNA IV.

KA HOLO ANA O AUKELENUIAIKU ME KONA POE KAIKUAANA MALUNA O KA MOKU E IMI I AINA MA KO LAKOU IKAIKA.

A makaukau ka holo o ka moku, ninau aku la o Aukelenuiaiku i kona kaikuaana oluolu ia Ikumailani: “E holo ana ko oukou moku i hea?” “I ka imi aina.” Wahi a Aukelenuiaiku: “A i aha ia no ka hoi keia aina?” I mai o Ikumailani: “Ua hilahila ke kaikuaana o kakou i ko ola hou ana mai nei, nolaila keia holo o ka moku e imi aina. A loaa ka aina ia makou, maloko o ka ikaika, alaila, o ko makou aina ia e noho ai.”

A lohe o Aukelenuiaiku i ko lakou holo, nonoi aku la ia; “Owau kekahi e holo me oukou.” Olelo mai kona kaikuaana o Ikumailani: “Aole oe e holo me makou, no ka mea, aohe o makou kumu e ae o ka holo, o oe wale no. Ina oe e make aku nei, aole makou e haalele ia Kuaihelani nei.” Ma keia olelo hoole a kona kaikuaana, hoopuka aku o Aukelenuiaiku i kana mau olelo aloha: “E, powa wale ka hele aku a ko hai aina make. Moe ia ka iwi aoao e ke kanaka e, e ke aikane, aole hoi o ka pokii, o ka hoa i hanau pu ia mai ai, mai loko mai o ka aa hookahi. Nolaila, ke nonoi aku nei au, owau kekahi e holo me oukou, i make oukou ko’u poe kaikuaana, alaila, make pu aku wau. Alaila, kaulana ka inoa i hope nei, ‘O mea ma, make pu no me ko lakou pokii.’ Nolaila, aole e waia ka inoa mahope nei.”

Ma keia mau olelo a kakou e lohe nei, he mea e ko Aukelenuiaiku imi hala, a, hilahila ole no hoi, me kona ike pono iho no, na kona mau kaikuaana kona pilikia. O ka mea aiwa loa aku ka ia i ka hahai e hoomano ai. Nolaila, ina he oiaio na ko Aukelenuiaiku waha ponoi keia, ua ae ia kona mau poino, a ua pono no ia ke make. Aka, ma keia koi ana a Aukelenuiaiku, ua loaa i kona poe kaikuaana ka pono a me ke ola, a ua loaa hoi ka pomaikai i olelo ia e ke kupunawahine moo ia Aukelenuiaiku. A ua hooko ia hoi kana mau olelo wanana no Aukelenuiaiku, ma keia holo ana o ka moku.

A pau ka Aukelenuiaiku olelo ana, i mai kona kaikuaana oluolu, o Ikumailani: “Aole oe e holo ia’u, aka, e hele oe a ke keiki a kakou olelo aku, a i ae mai, alaila oe holo.” I aku o Aukelenuiaiku: “Pehea auanei au e olelo aku ai e hoolohe mai ai kela ia’u?” “E hele oe a kahea aku ma kona inoa ponoi, penei: ‘E Kaumailunaoh olaniku e! e kahea mai oe ia’u e pii aku kaua i luna o ka moku, e lealea ai kaua, e paani ai, aole oe e kohu me keia poe elemakule, owau kou hoa e kohu ai, he kamalii, he kamalii.’” A pau ke aoao ana a kona kaikuaana ia ia, olelo mai ko lakou makuakane ia ia: “E kuu keiki, mai hele oe, o make hou oe. No ka mea, aole oe i pakele i ko kakou wa e noho pu nei? Aiwa loa aku oe a hele, o kou make ana no ia aole maua e ike ia oe.” I aku o Aukelenuiaiku: “Aole au e noho me olua, e hele ana au e makaikai, a e nana i na aina o loko o ke kai; nolaila, e hele ana au.”

Mahope o keia olelo ana, iho aku la o Aukelenuiaiku, me kona kaikuaana me Ikumailani, a hiki i ka moku, pii aku la kona kaikuaana i luna o ka moku, noho iho la o Aukelenuiaiku i lalo, maluna o ka uwapo. Alaila, kahea aku la o Aukelenuiaiku i ke keiki. A pau ke kahea ana a Aukelenuiaiku, kahea mai la ke keiki: “Pii mai e kuu makuakane i luna nei o ka moku.” Ma keia kahea ana o ke keiki, pii aku la o Aukelenuiaiku i luna o ka moku, a o na kaikuaana ona, aohe a lakou olelo no Aukelenuiaiku, no ka mea, o ke keiki, oia ka lakou mea nui, ma kana mea e olelo ai, malaila na makua ona a pau loa. No ke keiki, he kapu ikaika loa kona, ina e olelo e make, make no, ina olelo e moe, moe no, ina olelo e hele, hele no. Nolaila, he kapu kona kino a me kana olelo, aole e hoole, aole hoi he leo hiki mamua ona. Oia wale no ka leo oi.

Ia Aukelenuiaiku i luna o ka moku, olelo aku la ia i ke keiki, e kii i ka laau a laua. A lohe ke keiki, kena ae la ia i na kanaka, e kii i ka laau a laua. A hiki mai la ka laau a laua i luna o ka moku, ia manawa, holo ka moku mai ka aina aku o Kuaihelani. Ma keia holo ana, eha o lakou malama i ka moana, pau ka ai, ka ia, ka wai, pau na kanaka i ka make i ka pololi, a pilikia loa iho la na makuakane i ka pololi. A loaa na makuakane i ka pololi, noho iho la lakou i lalo o ka moku. O Aukelenuiaiku a me ke keiki i luna, a loihi na la i hala, haohao iho la ke keiki, iho aku la ia i lalo e nana ai. Aia hoi, e waiho ana kona mau makua i ka pololi a me ka nawaliwali, no ka ai ole. Pii ae la ua keiki la a luna o ka umauma o Kekamakahinuiaiku, kona makuakane ponoi, ke kaikuaana inoino huhu o Aukelenuiaiku. Nana ae la kona mau maka i ke keiki, a olelo ae la: “U, aloha! Aole o makou, ua nui na la i hala o ka noho ana i ke ao, o oe ka hoi; ua pau ka ai a me ka ia, ka wai, a koe elua puna ko wale no.” I aku ke keiki: “Aohe o’u pilikia i ka ai, no ka mea, he ai no ka kuu makuakane, he lau, hoopa wale mai no i ka lehelehe, o ka maona no ia, eha malama e noho ai me ka maona.” A pau ka laua olelo ana, hoi aku la ia me na waimaka e helelei ana a hiki i mua o Aukelenuiaiku. Ninau mai la kona makuakane: “E uwe ana oe i ke aha, a he waimaka aha nei e helelei mai nei?” I aku ke keiki: “E uwe ana au no Kekamakahinuiaiku, ua kokoke e make i ka pololi, hele aku nei au e mauliawa ana.” Olelo aku o Aukelenuiaiku: “E kuu keiki, a, mai make oe a me ou makuakane i ka moana nei, ina aole au e holo pu mai me oukou, no ka mea, he enemi au no ko makuakane, aka, ma ka hanau ana mai a na makua, aole au e hana e like me ko lakou manao ino ia’u. Nolaila, e kuu keiki, eia ka ai a me ka ia, i loko o ka laau a kaua.” O ka inoa o ua laau nei, o Kaiwakaapu. “E kii oe a hemo, na ka ai, na ka ia, na ke kapa, a me na mea a pau loa, e hele mai i waho nei.” A hana aku la ua keiki la e like me na olelo a Aukelenuiaiku, loaa iho la na mea a pau loa. Ai iho la na makuakane a pau, na ohua ee moku a me ka poe lawelawe, a ola ae la, pau aku la ka poniuniu pololi, a me ka nawaliwali ana. A ola lakou i keia make ana i ka pololi, holo hou lakou eha malama hou i ka moana, uhauha lakou i ka ai a me ka ia, ka wai, a me na pono a pau loa, i loaa ia lakou mai loko mai o ka laau mana a Aukelenuiaiku.

A pau na malama eha ma keia holo ana i ka moana, hoomaka ka la mua o ka lima o ka malama. Ia wa, hai aku o Aukelenuiaiku i kona ike i na kaikuaana, a me na kanaka a pau o luna o ka moku: “Apopo ike kakou i ka aina, a ku no ia la, o ka inoa o ua aina ala o Holaniku. He nui na me ai o ia aina, ka ai, ka awa, ke ko, ka maia, ka niu, a me na mea a pau loa.”

A hala ka la ana i hoakaka ai, hiki mai ka lua o ka la, o ia kana la i olelo ai e ku i ka aina o Holaniku. I ke kakahiaka nui, ike mua ia mai la ke kuahiwi o ka aina, a awakea, ku lakou i ka aina. Ma keia ku ana, lele aku la na kanaka i uka, loaa ka ai, ka wai, ka ia, ka awa a me na mea e ae, o ka nui o ko lakou manawa i laila, eha po, eha ao. Kau lakou i ka moku a holo aku la.

Ma keia holo ana, eha o lakou malama i ka moana, a pau ia mau malama eha, hai aku o Aukelenuiaiku ia lakou: “Apopo kakou ku i ka aina.” A lohe na kaikuaana, olelo mai lakou, “wahahee oe;” aka, aohe mea nana e hoole mai o Aukelenuiaiku ma kona mau ano ike a me ke akamai, ua ae no ka poe holo moku a pau loa, a o na kaikuaana wale no ka poe hoole, no ko lakou opu inoino ia Aukelenuiaiku.

A kokoke mai la ka la a Aukelenuiaiku i olelo ai, ike aku la lakou i ka aina o Kalakeenuiakane. Ma ia la a po, a ao, a kakahiaka ku lakou i ka aina. O ke ’lii o ua aina ala he wahine, o Namakaokahai ka inoa.

I aku o Aukelenuiaiku i na kaikuaana: “Ia’u ka olelo o ka moku o kakou.” I mai na kaikuaana: “Aole no hoi e kapili i moku nou, alaila no hoi olelo.” I aku o Aukelenuiaiku: “Ina ia’u ka olelo o ka moku, ola kakou, ina ia oukou, make kakou, aole e ola.” Olelo mai na kaikuaana ia Aukelenuiaiku: “Ihea la kau ao ana i neia mea he ikaika a me ke koa, i olelo ai oe maluna o makou e noho malie, a o oe ka waha olelo.” “He oiaio ia, ina he kaua ma ka lima, a ma ke alo, alaila, na oukou ka eha a me ka make; aka, ina he kaua poipu, aole e loaa ia oukou, nolaila au i olelo ai, e make ana kakou.” I mai na kaikuaana: “Aole no au olelo no keia mau mea a pau loa, aia no i ko makou manao, e noho malie no oe.” Ma kea mau olelo a kona mau kaikuaana, noho malie iho la o Aukelenuiaiku, aohe olelo aku.

A kokoke lakou i ka aina, nana mai la ke ’lii wahine, o Namakaokahai, a ike i ka moku e ku ana i ke awa, kena ae la ia i kona mau kaikunane manu eha, e lele e ninau i ka moku i ka hana i holo mai ai. O ka inoa o na kaikunane o Namakaokahai, o Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana.

Lele aku la lakou ma na kino manu, a kau i luna o na ia o ka moku, ninau iho la lakou: “Heaha ka hana a ka moku o ka holo ana mai ianei?” I aku na kaikuaana, “He moku kaua.” A lohe ua mau manu la, hoi aku la lakou a hiki i o Namakaokahai, ninau mai la: “He moku aha kela moku?” “He moku kaua.” A lohe o Namakaokahai, puka mai la a ku i waho, me ka pau ai kaua, a me ke kahili kaua ona.

Aka, mamua ae o ka lohe ana o Namakaokahai i na kaikunane manu ona, olelo aku o Aukelenuiaiku i na kaikuaana ona: “E! auhea oukou, i hele hou mai na manu e ninau i ka moku nei, e hai aku oukou, he moku makaikai keia, aohe moku kaua.” Ia Aukelenuiaiku e olelo ana, hiki mai la na manu i ka moku, a ninau hou mai la: “Heaha ka hana a keia moku o ka holo ana mai i anei?” I aku na kaikuaana o Aukelenuiaiku: “He moku kaua.”

MOKUNA V.

KE KAUA ANA O NA KAIKUAANA O AUKELENUIAIKU ME NAMAKAOKAHAI: KO LAKOU MAKE ANA.

A hoi na kaikunane manu o Namakaokahai mai ka moku aku, alaila, lalau iho la o Aukelenuiaiku i ka pahu laau ana, a kiola i loko o ke kai, no ka mea, ua maopopo ia ia, e make ana na kaikuaana a me ka moku ia Namakaokahai. A haule ka laau i loko o ke kai, lele aku la o Aukelenuiaiku mahope, a au aku la i loko o ke kai. Ia Aukelenuiaiku e au ana, kahea aku ke keiki, mahope; olelo aku o Aukelenuiaiku: “Aole oe e pono ke au mai, noho no peia.”

Ia ia e olelo ana i ke keiki, ku mai la o Namakaokahai i ke kahakai, lalau iho la i kona pau ai kaua, a pau ae la mahope, lalau iho la i ke kahili a kuehu ae la i ka lewa. Ia wa, lilo ae la ka moku a me na kaikuaana o Aukelenuiaiku i lehu, nana aku la o Aukelenuiaiku, aohe ku mai o ka moku, huli aku la no ia au me kana laau o Kaiwakaapu.

Ma keia mau pauku i kakau ia, ua hooko ia na olelo a ka moo ia Aukelenuiaiku, ia ia e noho ana i lalo o ka lua. A ma keia kakau hou ana, e ike kakou i ko Aukelenuiaiku hana ana me kona akua, a me ka lilo ana o Namakaokahai i wahine nana.

A pae aku la o Aukelenuiaiku i uka, kauo aku la ia i ka pauku laau, a waiho i ka ae one, hele aku la ia a malalo o ka ekoko, moe iho la no ka luhi i ke kai. Ia Aukelenuiaiku e moe ana, hiki mai la o Moela, he ilio kiai ia no ka aina, honi aku la ia i ka hauhauna kanaka, a hae aku la, ia ia e hae ana, oili ae la o Namakaokahai i waho, a kahea aku la i na kaikunane manu ona eha, a hiki mai la lakou. I aku la o Namakaokahai: “E imi ae oukou i keia mea a ka ilio e hae nei, he kanaka paha no luna o ka moku, ua pae ae nei paha i uka, akahi ka hae o ka ilio.” I aku na kaikunane: “Hoouna ia aku au kauwa wahine elua.” Ua maikai ia olelo i ka manao o ke ’lii wahine, a kahea aku la o Namakaokahai i na kauwa wahine elua, ia Upoho a me Haapuainanea. A hiki mai la laua i mua o ke ’lii wahine, olelo aku la ke ’lii ia laua: “E imi olua i ka mea a ka ilio e hae nei, ina i loaa ia olua, e pepehi olua a make.”

Ia laua e hele ana e imi, olelo iho la o Lonoikoualii, ke ’kua o Aukelenuiaiku: “E! eia ka make o kaua, ke hele mai nei e imi ia oe, e ala oe.” Ala ae la o Aukelenuiaiku, a aahu iho la i ke kapa lehu ona. Mahope o keia ala ana o Aukelenuiaiku, aoao aku o Lonoikoualii ia ia, penei: “Ina i hiki mai na wahine elua, he mau wahine maikai, o ko laua mau ano nae, he moo, he iole, o Upoho ka iole, o Haapuainanea ka moo. A hiki mai laua, e waiho aku oe i mua o laua i ke aloha o keia aina, penei: ‘E walina hoi ia oe e Upoho, e walina hoi ia oe e Haapuainanea,’ na laua ia e hilahila ia oe, i ka loaa mua o ko laua inoa, alaila, ola oe.”

A pau ka olelo ana a Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku, hiki mai la o Upoho, a me Haapuainanea. Ia laua e hele mai ana, waiho mua aku o Aukelenuiaiku i ke aloha ia laua: “E walina ia oe e Upoho, e walina ia oe e Haapuainanea.” A lohe laua i ka leo aloha o Aukelenuiaiku, hilahila iho la laua, no ka loaa o ko laua inoa ia ia. I aku o Upoho ia Haapuainanea: “I aha la auanei ka kaua uku i ka mea nana i kahea mai i ko kaua mau inoa.” I aku kekahi: “E hookane kaua.” “Ae,” aku la kekahi, “ae;” hele aku la laua a noho ma a kaoao o Aukelenuiaiku.

MOKUNA VI.

KO AUKELENUIAIKU NOHO ANA I LOKO O KA POPILIKIA A ME KA POMAIKAI ANA.

A launa ae la lakou nei ekolu, elua wahine, hookahi kane, o Aukelenuiaiku, a pau ka lakou mau olelo hoinainau, haule iho la lakou konane. Olelo aku o Aukelenuiaiku i na wahine:

“O ke kui keia, o ka holo kela, Moe kawa, hapala ka ele, Na ke kea ka ai, Ku ka ehu o na waa liilii, I ke keiki o Kuaihelani.”

A pau ka nanea ana, olelo aku na wahine ia Aukelenuiaiku: “I hoouna ia mai nei maua e make oe, no ka mea, ua ike ia oe e ka ilio a ke ’lii wahine o makou, e Moela; aka, e hoi ana maua a hoole aku, aole i loaa ia maua, a nana ia e hoouna mai i luna hou.”

A hiki laua i mua o ke ’lii wahine, o Namakaokahai, ninau mai la ia: “Auhea ka olua mea i huli aku nei?” I aku na wahine: “Aole i loaa ia maua, a luna maua o ka pali a me ka laau, aohe loaa iki, a uka maua, a kai maua, aohe loaa iki.” Wahi a laua ia Namakaokahai: “Ua kuhihewa paha ka ilio, i ka hohono o ke koko i luna o ka mea ae kai, he kanaka, nolaila, hae.”

Ia laua e olelo ana, kuu hou ae la ke ’lii wahine i ka ilio ana, ia Moela. Aohe hae a koe aku, hamama ka waha, kaawale o luna me lalo. Ia Moela e hana ana, kahea aku la o Namakaokahai i na kaikunane manu ona eha e hele mai, oia o, Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana. A hiki lakou i mua o ke ’lii wahine, olelo aku la ia: “E imi oukou i keia mea a Moela e hae nei, he kanaka paha, aole paha, heaha la?”

A pau ka olelo ana, ia wa, lele lakou. Ia lakou e makaukau ana e lele, olelo aku o Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku: “E Aukelenuiaiku! eia keia make o kaua, ke lele mai nei; a hiki mai lakou eha, e aloha aku oe ia lakou, e like me ko aloha i na wahine.”

A hiki lakou i mua o Aukelenuiaiku, kahea mai la o Aukelenuiaiku me ka leo aloha, penei: “E walina ia oe e Kanemoe; e walina ia oe e Kaneapua; E walina ia oe e Leapua; e walina ia oe e Kahaumana.” Aloha mai la no hoi lakou ia Aukelenuiaiku: “E walina hoi oe.” Mahope o ke aloha ana mai a Aukelenuiaiku ia lakou, kamailio malu iho la lakou no ka loaa o ko lakou inoa, olelo ae la o Kanemoe: “Kupanaha! i hea la kahi i loaa ai o ko kakou inoa ia ia, a i aha la auanei ka kakou uku ia ia.” I mai la kekahi: “Hookahi no a kakou uku ia ia, o ke kaikuahine o kakou, i wahine nana, alaila, o ko kakou kaikoeke keia.” Ae mai la ko lakou nui, alaila, olelo aku la lakou i keia mau olelo ia Aukelenuiaiku, a he mea oluolu loa ia i ko Aukelenuiaiku manao.

A pau ke kamailio ana me Aukelenuiaiku, hoi aku la lakou i ka hale, a hiki lakou, ninau mai la o Namakaokahai: “Auhea ka oukou mea i huli aku nei?” I aku na kaikunane: “Eia’e mahope, ua hookane aku nei makou nau, i loaa ona kaikoeke no makou, no ka mea, he kanaka maikai, aole kina mai luna a lalo, ua like no me oe, nolaila, ua pono no oe ke lawe o kau kane ia.” Ma keia mau olelo a kona mau kaikunane, he mea oluolu loa ia i ka manao o ke ’lii wahine, o Namakaokahai.

Maanei e olelo iki kakou no ka olelo a ke ’kua o Aukelenuiaiku ia ia, a Lonoikoualii. I aku o Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku: “Ua hala keia mau make o kaua mahope, o ka make koe mamua o kaua, o ka make ia mainoino kaua. I hele kaua a hiki i ka hale o ke ’lii wahine, mai komo oe i loko o make oe, ku no oe ma waho o ka puka, no ka mea, e hoike mai ana na mea make i mua ou. O na mea mua e kuu ia mai i mua ou, na wahine i hele mua ae ai, a i aloha mai laua ia oe, pakele oe (oia keia aloha walina); a hala ia make ou, alaila, kuu ia mai ka ilio; a hala ia make, o na kaikunane mai. A hala ia mau make ia oe, alaila, o na mea ai no kekahi mea e make ai oe. Nolaila, e hoolohe mai oe, ina i hanai ia mai oe i ka ai i loko o ka umeke, mai ai oe, aia i loko o laila ko make. Eia kau ai e ai ai oe, o ka ipu e ulu ana me ke ka a me ka lau, aia i laila ka ai, ka ia, ka wai.” O keia mau mea a pau loa ka ke akua o Aukelenuiaiku i olelo mai ai ia ia, a Lonoikoualii.

A pau ka laua olelo ana, alaila, hele aku la o Aukelenuiaiku i kahi o Namakaokahai, a hiki o Aukelenuiaiku i kahi o Namakaokahai, ku iho la ia ma ka puka o ka hale, aloha mai la na mea a pau ia ia. Mahope o ke aloha ana, kahea mai la lakou ia Aukelenuiaiku, e komo maloko o ka hale, aole keia i komo i loko, ku iho la no o Aukelenuiaiku ma laila. Maanei e ike ai kakou i ke ko ana o na olelo a ke ’kua o Aukelenuiaiku, a i ka mana no hoi o Aukelenuiaiku.

Ia Aukelenuiaiku e ku ana ma ka puka o ka hale o Namakaokahai, kuu ia mai la na wahine elua, oia o Upoho, Haapuainanea. Kena aku la o Namakaokahai: “E Upoho a me Haapuainanea, ka olua make hoi.” Ia wa, huli ua mau wahine nei nana ia Aukelenuiaiku, a ike, o ke keiki i loaa mua ai ia laua, hilahila iho la laua, a holo aku la. Holo o Upoho he wahine iole, a noho i ka poopoo, holo o Haapuainanea, he wahine moo, a pili i ka laau, hala keia make o Aukelenuiaiku.

Mahope o laua, kuu ia mai o Moela, he ilio kiai no ka aina. I ke kokoke ana ia Aukelenuiaiku, hamama ka waha, keke na niho, wehe ke a luna a me ke a lalo, lele mai nanahu ia Aukelenuiaiku. Aole i moku o Aukelenuiaiku, pili e ka ilio i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, a make iho la, lilo iho la ka ilio i lehu. A ike ke ’lii wahine ua make kana ilio, minamina iho la ia me ke aloha, a kulou iho la i lalo e uwe ana i ke aloha.

A make kana ilio, kena ae la ia i kona mau kaikunane eha, ia Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana, i aku o Namakaokahai: “Ka oukou make hoi paha, e lalau iho oukou ia ia nei a lawe aku i mua e ai ai.” A lohe o Aukelenuiaiku i keia olelo, komo aku la ia i loko o ka hale. A ike mai la na kaikunane eha o Namakaokahai, moe a leho iho la lakou. O Kanemoe, kuapohaku ae la ia, a moe iho la ma ka puka o ka hale; o Kaneapua, lilo ae la ia i pauku laau, a waiho iho la; o Leapua, lilo ae la ia i puna; Kahaumana, lilo ae la i ala. O keia mau mea a pau loa, ua hilahila ia Aukelenuiaiku, nolaila, ua pee lakou a pau.

A hala keia mau mea mahope ia Aukelenuiaiku, hiki aku la ia i kahi e ulu ana o ka ipu me ke kulana, a me ka lau, lalau aku la ia i ka umeke a wehe ae la, noho iho la ai, pela ka ia, ka wai. Ia Aukelenuiaiku e ai ana, olelo iho la na kaikunane o Namakaokahai: “Kupanaha keia kanaka o ka mana! ke ai mai nei i ka kakou ai, owai la kona mea i ike ai? No ka mea, ua waiho ia aku nei na mea ai, imua ona, aohe ona ai.”

A pau keia mau mea i ka ike ia e Aukelenuiaiku, alaila, ku mai la na kaikunane o Namakaokahai i luna, me ko lakou mau kino kanaka. Mahope o ko lakou hoao ana ia Aukelenuiaiku, noonoo iho la o Aukelenuiaiku me ka maalea. Kaumaha aku la ia ma ke ano o ke akua, e hoolilo ana ia Namakaokahai a me na kaikunane i akua nona, penei: Kahea ae la o Aukelenuiaiku me ka leo nui:

“E na aumakua o ka po, na aumakua o ke ao; Namakaokahai, Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana, Upoho, Haapuainanea, Moela, E ola ia’u e ka pii kuahiwi, E ka ae kuahiwi, E ola i ka oukou pulapula, E ola ia’u i kanaka o kai, Eia mai ka ai la, Amama, ua noa.”

Ia Aukelenuiaiku e kaumaha ana i ko lakou mau inoa, he mea akaaka loa ia na lakou, a he mea haohao no hoi i ko lakou lohe ana. Wahi a lakou: “Ua pau loa ko kakou mau inoa i ka loaa ia ia, o kakou iho la no ka paha kona mau akua.” No keia haohao o lakou i keia mau hana maalea a Aukelenuiaiku, ninau aku la lakou: “O kou mau akua iho la no ia?” “Ae, o ko’u mau akua no ia mai ko’u man kupuna mai, a ko’u mau makua, a loaa mai au.” A lohe lakou i keia mau olelo a Aukelenuiaiku, kena mai la: “E hana hou mai ana oe?” I aku o Aukelenuiaiku: “He kaao auanei o hoi hou aku, hookahi no kaumaha ana o ke ’kua o ka pono, no ka mea, o ka’u wale no ia e pau nei i ke ’kua:

“Make ke kanaka, kau i luna o ka lele, Make ka puaa, kau i luna o ka lele, Make ka ilio, ka moa, kau i luna o ka lele, Ka maia, ka awa, kau i luna o ka lele, Ka niu, ka ia ula, kau i luna o ka lele.

O keia mau mea a pau loa, he kau wale no i luna o ka lele na ke ’kua, aole au i ike i ka pomaikai a ke ’kua ia’u, ina paha he hanai i kekahi kanaka, ina ua ola na iwi.”

Ma keia mau olelo maalea a Aukelenuiaiku, ua loaa mai ia ia ka pomaikai a me ka pono, a ua pakele oia i ka make a Namakaokahai.

I ka lohe ana o ua poe kaikunane nei o Namakaokahai i keia mau olelo maalea a Aukelenuiaiku, olelo mai la lakou: “I keia la e ike ai oe i ka pono a ke ’kua, a e uku ia ai kau malama ana, a e hoi ai kou mau lilo a pau loa.”

MOKUNA VII.

KA LILO ANA O AUKELENUIAIKU I KANE NA NAMAKAOKAHAI.

Alaila, olelo mai la na kaikunane o Namakaokahai ia Aukelenuiaiku: “E! auhea oe, e hoolohe mai oe i keia mau olelo. I kahea mai ko wahine ia oe e hele aku oe ma laila, mai hele oe, o make oe; i kahea mai e hele aku oe a ma ka puka, mai hele no oe, o make oe; i kahea mai e pii aku oe i luna o ka huamoena, mai pii oe, o make no oe. Nolaila, e hele no oe a ma ka puka noho, nana auanei ia e kahea mai ia oe, a o ko hiki ole aku, alaila, hele mai a loaa oe ma ka puka. Ina i olelo mai ko wahine ia oe, e moe olua, mai ae aku oe, o make oe, aka, e pii ae nae oe a luna o ka umauma, noho iho oe, alaila, kani iho ko uhu, a i ninau kela ia oe no keia kani uhu au, hai aku oe, he ono i ka ai. A ina kela i olelo mai ia oe, e hoi mai ianei e ai ai, alaila, pono, no ka mea, o ko wahine he ’kua, aohe kanaka.” Ma keia mau olelo a na kaikunane o Namakaokahai, he mea oluolu loa ia ia Aukelenuiaiku. Ma keia mau mea a pau, ua hooko ia ka olelo a Aukelenuiaiku i kaumaha ai i na akua a ua kokua ia mai oia. Noho iho la Aukelenuiaiku me Namakaokahai, he kane a he wahine.

A ma keia noho ana o laua, ua loaa ka laua keiki, aole nae i hanau, e hapai ana no, alaila, hele aku la o Aukelenuiaiku i ka auau me kana wahine. Ia laua e auau ana, he mea mau ia Aukelenuiaiku, ka hele e nana i ka pahu o ke ’kua ona, o Lonoikoualii, e waiho ana ma ka ae one. A kokoke o Aukelenuiaiku i kahi o ka pahu e waiho ana, lohe aku la ia i ka leo o kona akua, o Lonoikoualii e kahea mai ana: “E, Aukelenuiaiku e! make kaua, eia o Halulu ka manu ai kanaka mai ka lani mai.” A lohe o Aukelenuiaiku, huli ae la ia a nana i ka lani.

MOKUNA VIII.

KA LILO ANA O AUKELENUIAIKU IA HALULU I KA PALI.

Ua paapu ka malamalama o ka la i na eheu o Halulu. A pau ka Aukelenuiaiku nana ana i luna, lalau aku la ia i ka pahu o kona akua, o Lonoikoualii. Ia ia e lalau ana a paa aku ka lima i ka pahu, ia wa loaa ke poo o Aukelenuiaiku ia Halulu, a komo i kona waha, a lawe ia aku la i luna o ka pali. Aia hoi ma ka pali he ana, kahi o ua manu nei o Halulu e noho ai, lawe ia aku la o Aukelenuiaiku, alaila hoonoho. Aia maloko o ke ana eha kanaka e noho ana, he mea ai no na ua manu la. Ia Aukelenuiaiku i hiki ai i laila, aloha mai la lakou, a minamina loa mai la ia Aukelenuiaiku, no ka make i ka manu ia Halulu.

Ia lakou e kamailio ana, ninau aku o Aukelenuiaiku: “Heaha ka oukou e kamailio nei?” “E minamina ana makou ia oe, i ko kanaka maikai, i ka pau i ka ai ia e ka manu.” Ninau aku o Aukelenuiaiku i ua poe kanaka aia: “Pehea e kii mai ai ua manu la?” “O ka eheu akau mua e kii mai ai, pau elua kanaka i ka ai ia, a hala ia, iho mai ka eheu hema, a loaa elua kanaka, iho mai ka nuku mahope.”

Ninau hou aku o Aukelenuiaiku: “Owai na kanaka o oukou e kii e ia mai ana?” “O maua,” pela ka olelo a ia mau kanaka. “He hohonu no anei ke ana i loko lilo?” “Ae, he hohonu no.” I aku o Aukelenuiaiku: “E nee loa olua a loko lilo noho mai, na ka eheu ia e kikoo aku, alaila ooki au ma ka puka nei, o ka laua nei o ka hoa i ke ahi.”

Ia lakou e kamailio ana no na mea e pili ana i ka make o ua manu nei, komo ana ka eheu akau o ua manu nei, kokolo aku la a loaa ua mau kanaka nei i loko lilo o ke ana, umii mai la ka eheu a paa ua mau kanaka nei. A makaukau ka eheu e lawe mai ia laua, kahea mai laua ia Aukelenuiaiku: “Eia maua i luna o ka eheu kahi i kau ai.” A lohe o Aukelenuiaiku, wehe ae la ia i ka pahu, lalau iho la i ke koi, a ooki iho la i ka eheu o ua manu nei, a moku iho la. A moku ka eheu akau, iho mai la ka eheu hema, ooki iho la no o Aukelenuiaiku, moku, kiola no keia mau kanaka i loko o ke ahi; mahope o ka moku ana o na eheu, iho mai la ka nuku, ooki aku ana o Aukelenuiaiku, kaawale ke poo me ke kino.

A make ua manu nei o Halulu, huhuki ae la ia i na hulu ma ke poo o ua manu la, a kiola mai la i lalo. O keia hulu i huhuki ia ai e Aukelenuiaiku, lele mai la ia a ma ke alo o Namakaokahai, ike iho la ia, o na hulu i ke poo o ka manu, o Halulu.

Maanei, e kamailio uuku kakou no ka manu a me Namakaokahai, i ko laua pili ana ma ke kumu. He kaikunane o Halulu manu, no Namakaokahai, ke ’lii wahine o ka aina o Kalakeenuiakane. A ike o Namakaokahai ua make o Halulu, kona kaikunane, kahea aku la ia i kona mau kaikunane, ia Kanemoe, Leapua, Kahaumana, Kaneapua. I aku o Namakaokahai ia lakou: “Eia o Hinawaikolii, na hulu i ka lae o Halulu, ua make, ua pepehi ia.” A lohe na kaikunane, olelo aku la ia Namakaokahai: “Ua pono no ia ke make, no ka mea, he hana ino kana, he ai i ke kanaka.”

Ma keia make ana o ua manu nei ia Aukelenuiaiku, okioki iho la lakou i ka io, a koala aku la i luna o ke ahi, a ai iho la lakou. Mahope o laila, imi iho la lakou i alanui e hoi ai i lalo nei, aka, e noho ana ia wa, ko Halulu lua, he manu no, o Kiwaha ka inoa. Haawi mai la ia ia Aukelenuiaiku i alanui. Oia ke anuenue poomuku, ekolu ano, he lenalena, he ula, he omaomao. A malaila lakou i hoi ai a hiki i lalo.

Ma keia mau hana o pau a Aukelenuiaiku, ua mahalo na kanaka eha ia ia, no kona malama ana ia lakou i loko o ka make, a me ke alanui kahi o lakou i hoi ai i lalo, a ua aloha lakou ia ia.

KA HOI ANA O AUKELENUIAIKU I LALO, ME NA KANAKA.

A hiki o Aukelenuiaiku i lalo me na kanaka, lawe ae la o Kiwaha i ke alanui anuenue i ka pali, mahope o laila, ninau aku o Aukelenuiaiku i na kanaka: “Heaha ka oukou mau mea ono?” I mai lakou: “He ko ka’u, he uwala ka’u, he maia ka’u, he kalo ka’u.” Olelo aku o Aukelenuiaiku ia lakou: “He kapu ke ko na kuu keiki, ina e ai, o kona manawa ia e make ai, pela ka uala, ka maia, ke kalo, nolaila, mai noho oukou a lalau i keia mau mea a pau loa ke hele kakou ma ke alanui, o make oukou.” A pau ke ao ana o Aukelenuiaiku ia lakou, alaila, hele aku la lakou. Ma keia hele ana aole lakou i malama i na olelo a Aukelenuiaiku. O ke kanaka puni ko, lalau aku la ia i ka puna o ke ko, a make iho la ia; pela lakou a pau loa eha, ua make lakou, mamuli o ka lakou mau mea i ono ai, a papale i na olelo ao a Aukelenuiaiku.

A pau lakou i ka lilo i ka make, koe iho la o Aukelenuiaiku, hoi aku la ia a hiki i ka hale, ike mai la ka wahine me na kaikoeke, uwe mai la, a halawai ae la lakou me ka oluolu aloha. Mahope o keia halawai ana, noho pu iho la laua, he kane a he wahine, ma keia noho ana ua uhi ia ko laua mau manao i ke aloha a me ke manao, a hala ka wa loihi o keia noho ana. Ua uhi ia ka manao o ke ’lii wahine no kana kane, a ua pau kona manao maluna o Aukelenuiaiku. Nolaila, haawi mai la o Namakaokahai, kana wahine i ka ea o ka aina, a me na mea a pau loa i loko o ko Aukelenuiaiku lima, a me kona mau kino ano akua kekahi.

I kekahi la, komo aku la o Aukelenuiaiku i loko o ka hale e ai ai, ia ia e ai ana’ wehe malu ae la o Namakaokahai i ka pahu o ke ’kua o Aukelenuiaiku, a nana iho la i loko, e waiho ana ke koi a me ka pahi i loko, lalau iho la ia ma ka oi o ke koi a hamo iho la, moku ae la ka lima, a kahe ke koko, nolaila, pane iho la o Namakaokahai: “Kupanaha! he mea maikai no ka hoi ka kuu kane e huna nei;” a pau kona nana ana, huna iho la ia. A pau ka ai ana o Aukelenuiaiku, hoi mai la ia a noho. Hoomaoe aku la o Namakaokahai iaia: “Ea! heaha kau mau mea maikai o ka hele ana mai?” Lalau iho la o Aukelenuiaiku i ka pahu a wehe ae la, lalau iho la i ke koi a me ka pahi, a haawi aku la ia Namakaokahai, me ka olelo aku: “O keia mau mea elua, na mea maikai a’u i lawe mai ai mai ka aina o Kuaihelani mai, a oia mau mea elua a me kuu akua, akolu mea maikai loa.” Ninau mai kana wahine: “Heaha ka waiwai a me ka hana a keia mau mea?” “He oki i ka laau a moku, a pela ka pahi, he mea okioki no na mea uaua a pau loa.” A lohe o Namakaokahai i keia mau olelo a Aukelenuiaiku, olelo aku la ia i kana kane: “E! o kau mea maikai, o ka’u mea maikai, hooili na ka kaua keiki.”

Ma keia wahi aku, e ike kakou i ka mana o Namakaokahai, a me kona make ole i nei mea oi o ke koi, a e maopopo no auanei ia kakou he ano aku no kona. A pau ko laua kamailio ana no ke koi a me ka pahi, olelo aku o Namakaokahai i kana kane ia Aukelenuiaiku: “E oki mai oe ia’u i ke koi.” I aku o Aukelenuiaiku: “Kupanaha oe! o oe no ka’u wahine ponoi, a pehea la wau e ooki aku ai ia oe, a make iho; e aho, i ke kanaka e au e ooki ai i ke koi a moku, a i ole ia he hoa hakaka, aole o oe o ko’u io ponoi.” I mai ka wahine: “Kahaha! e haawi hoi paha auanei oe i ke koi ia hai, lilo hoi ka mea maikai a ka kaua keiki, nolaila, e hoao mai no oe ia’u.” A no ko Namakaokahai paakiki loa, ae aku kana kane; ma keia ae ana o kana kane, ua lilo ia i mea oluolu loa ia Namakaokahai. Mahope o keia ae ana o Aukelenuiaiku e ooki aku ia Namakaokahai i ke koi, hoolei loa aku la na wawae o Namakaokahai a pololei, ooki iho la o Aukelenuiaiku i ke koi.

MOKUNA IX.

KA HOIKE ANA O NA WAIWAI A AUKELENUIAIKU ME KA NAMAKAOKAHAI.

Ua olelo ia ma ka mokuna mua iho o keia moolelo, o ke koi, a me ka pahi, ka Aukelenuiaiku mau waiwai, a ma keia kakau ana, e olelo ia ana ke oki ana o Aukelenuiaiku i kana wahine i ke koi. Ia Aukelenuiaiku i ooki ai ia Namakaokahai i ke koi, moku ae la kona mau wawae a kaawale loa, a ma keia moku ana o kona mau wawae, he mea lealea iho la ia i ko Namakaokahai manao. I aku o Namakaokahai ia Aukelenuiaiku: “U! akahi ka ka mea maikai nui wale au, e oki hou mai ana oe”; a lohe o Aukelenuiaiku, ooki aku la ia i ke koi, a moku na oloolo wawae, pela no ka Aukelenuiaiku ooki ana a hiki i ke poo. Mahope o keia okioki ana, ua kaawale loa kela wahi keia wahi o ke kino o Namakaokahai, aka, aole nae he pau o ka olelo ma kona waha.

A pau loa ke kino o Namakaokahai i ka moku i ke koi a Aukelenuiaiku, ninau ae la ke poo o Namakaokahai ia Aukelenuiaiku: “Ea! pau ae la kau mea maikai e ke kane?” “Ae, ua pau loa ae la, no ka mea, a moku keia mea he kanaka, he make kona hope.” Mahope o keia olelo a Aukelenuiaiku, pane mai o Namakaokahai: “Ae, pau ae la kau mea maikai, o ka’u mea maikai koe.” Ma keia olelo a Namakaokahai, hoi ae la kona kino a hui ma kahi mua, pela na wahi a pau loa i kaawale, a ola ae la ia e like me mamua.

Kahea aku la ia i kona mau kaikunane eha, oia o Kaneapua, Kanemoe, Leapua, Kahaumana. A hiki mai la na kaikunane i mua o ko lakou kaikuahine, o Namakaokahai, i aku la ia: “E aha la wau, e pali paha wau?” Ae aku la na kaikunane, “ae, e pali oe.” Ia wa, ku ana ua pali, lele koae, laumania, nanao, nihinihi; hamo ae la o Aukelenuiaiku me ka makau a me ka hopohopo. Alaila, oili ae la o Namakaokahai a ku ana maluna o ka welau o ka pali, a nana iho i ke kane me ka ninau iho: “E aha ana oe?” I aku ke kane: “E mahalo iho ana au, o kau mea maikai, o ka’u mea maikai, na ka kaua keiki ia.” Ma keia olelo a Aukelenuiaiku, he kanaaho wale ae no, he makau kona e noho ana.

Ia Namakaokahai e ku ana i luna o ka pali, kahea iho la i na kaikunane ona eha: “E aha la wau, e kai paha?” Ae aku na kaikunane, “ae, e kai oe.” Lilo ae la ka aina i kai, he nalu ma na wahi a pau loa, aohe wahi kaawale i koe, a o Aukelenuiaiku, i loko o ka manawa e poi nei ka nalu, oili ae la o Namakaokahai, a ninau mai la i ke kane: “E Aukelenuiaiku, e aha ana oe?” I aku ke kane: “E mahalo ae ana au i keia mea maikai au.”

A mahope o ke kai, kuu iho la o Namakaokahai i ke kino ahi ona, pau ae la ka aina i ke ahi a puni, aohe wahi i koe. A o ke kane hoi o Aukelenuiaiku, aia i loko o ka lapalapa o ke ahi kahi i noho ai. Alaila, ninau iho ka wahine: “E aha ana oe e Aukelenuiaiku?” “E mahalo ae ana au i keia mea maikai au o ke ahi.”

O keia mau mea ekolu, o ka pali, o ke kai, o ke ahi he mau kino lakou no Namakaokahai, ma kona ano akua, koe nae ke kino lele ona, ua haawi aku ia i kana kane. A o ke kino lele o Namakaokahai, ua aua ia i kana kane, aole i haawi aku, no kona manao, o lele auanei, nele ia i ke kane ole, nolaila, aua ia. Aka, o na kaikunane ona, ua manao lakou e hoike malu i ko lakou kaikoeke ia kino.

MOKUNA X.

NO KA HAAWI MALU ANA O NA KAIKOEKE O AUKELENUIAIKU, IAIA I KE KINO LELE.

Maanei, e hoolohe kakou i na olelo ninau a na kaikoeke o Aukelenuiaiku eha, a e nana kakou i ko lakou aloha i ko lakou kaikoeke, a e hoomanao iho i na olelo mua i hala, penei: “I keia la e ike ai oe i ka pono o ke ’kua.” Ninau mai la na kaikoeke o Aukelenuiaiku: “Ea! ua haawi mai anei ko wahine ia oe i na kino ona a pau loa?” “Ae,” pela o Aukelenuiaiku. “Na kino hea ka mea a ko wahine i haawi mai ai ia oe?” “O ke kino pali, o ke kino kai, o ke kino ahi.” I aku na kaikoeke: “Aole i pau loa mai la na kino o ko wahine, koe aku la ke kino lele ia oe.” “Ae, ua aua kuu wahine ia mea, aole i haawi mai ia’u.” I aku na kaikoeke: “No ka manao o ko wahine, o lele loa oe a nalowale, aole e hoi hou mai, nolaila, aua kela.” Mahope o keia mau olelo i aku na kaikoeke: “E ao kakou ia oe, i ke kino lele o ko wahine, i ike oe, eia nae, mai olelo oe i ko wahine.”

I ka po, moe iho la o Namakaokahai i ko laua wahi, o Aukelenuiaiku hoi a me na kaikoeke he hale e aku, a ma ia hale, ma laila lakou i ao ai ia Aukelenuiaiku i ka lele. I aku lakou ia Aukelenuiaiku: “E lele oe a luna o ka ipu kau;” lele ae la o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o ka ipu. “E lele hou oe a kau i luna o ka lohelau o ka hale.” Lele ae la no o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o laila, a mai laila iho, haule hou ana i lalo.

Ma keia haule ana o Aukelenuiaiku, ua lohe o Namakaokahai, ala mai la a kahi a na kaikunane e ao ana ia Aukelenuiaiku, ninau mai la: “E aha ana oukou?” “E kui ana makou.” “Pehea ia mea?” “Penei: O Kanemoe ma o mai e ku ai kui mai, a o Kaneapua maanei aku e kui ai, a hina iho nei o Kaneapua, oia ka halulu au i lohe aku la.” A lohe o Namakaokahai, i mai la ia: “U! Eia no ka hoi he mea maikai aku no koe a kuu kane, o ka huna mai nei ka ia ia’u, aohe hai mai; hoehaa no hoi oe e ke kane la.” Mahope o laila, hoi aku la o Namakaokahai i ko laua hale e moe ai. A hoi keia, lele hou ae la o Aukelenuiaiku i luna o ka lohelau aohe kau, haule iho la i lalo, pahu ana, lohe hou o Namakaokahai i ka halulu, hele mai la ia a hiki, olelo mai la i na kaikunane: “E o’u poe kaikunane, e ao ana paha oukou i kuu kane i ka lele i luna?” “Aole, e hakoko ana makou.” “Pehea ia mea?” “Penei: Ma o mai kekahi maanei aku kekahi apo na lima, alaila kulai, a o ka mea e hina ana, oia ka halulu au e lohe la.”

Ma keia mau olelo hoi aku la no o Namakaokahai moe i ko laua hale. Lele hou ae la o Aukelenuiaiku, maloko ae o ka hale, a hoea maluna o kaupoku, a puka i waho o ka hale. Ma keia puka ana, lele no o Aukelenuiaiku a nalowale i ka lewa kiekie loa, aole hiki i na kaikoeke ke ike ae. Mahope o keia lele ana, hoi iho la o Aukelenuiaiku, a hiki i lalo, i aku na kaikoeke, “ua ike oe i ka lele.” A loaa ke kino lele ia Aukelenuiaiku, aohe mea i koe me kana wahine me Namakaokahai, ua pau loa i ke kane.

Ia laua e noho pu ana, he kane a he wahine, ua aaki ke aloha me ka hoopaa i ko laua mau kino, a ua akaka loa ka hapai keiki o kana wahine akua, o Namakaokahai. Eia nae, aole i hanau, e hapai ana no i loko o ka opu, ua kapa o Namakaokahai i ka inoa ke hanau ae, o Kauilanuimakehaikalani, oia kela uwila a kakou e ike nei i loko o ka wa ua. A o ka Aukelenuiaiku inoa hoi i kapa iho ai no ua keiki nei, o ka inoa o ke ’kua ona, o Lonoikoualii.

A no ka nui loa o ko Namakaokahai aloha i ke kane, ia Aukelenuiaiku, nolaila, pili paa loa laua, i ke kau a me ka hooili, i ka la a me ka ua, i ka wa wi a me ka wa maona, i ka po a me ke ao, i na la a pau loa. Nolaila, ua hooili aku o Namakaokahai i kona waiwai a pau loa, mai luna a lalo, mai uka a kai, mai ka mea uuku a ka mea nui, mai loko a waho, maluna o kana kane.

MOKUNA XI.

KA HOOILI ANA O NAMAKAOKAHAI I NA MEA A PAU MALUNA O AUKELENUIAIKU KANA KANE; KE KAUA ANA O KUWAHAILO ME AUKELENUIAIKU I KA LANI.

Ia Aukelenuiaiku e noho pu ana me kana wahine, me Namakaokahai, ua makaukau ko ka wahine manao e hooili i na mea a pau maluna o Aukelenuiaiku. Nolaila, kahea aku la o Namakaokahai i na kaikunane ona ia, Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumama.

A hiki mai la lakou, olelo aku ko lakou kaikuahine, i aku la ia lakou: “E pii oukou i luna a olelo aku i kuu makuakane a me kuu kaikunane, o Kuwahailo, ka makuakane, o Makalii, ke kaikunane, e olelo aku oukou. Ua hooili au i na mea a pau no kuu kane. O luna, o lalo, o uka, o kai, o ka hao pae, o ke meki ku i ka honua, o ka palaoa, o ka ea makaulii, o ka maulele i ka aina, o ka huhui hoku. A e olelo aku no hoi oukou i kuu makuakane a me kuu kaikunane, ua pau loa keia mau mea a pau maluna o kuu kane, i ka hooili ia, a e lawe pu aku oukou i kuu kane i ike mai laua.” Ma keia mau olelo a Namakaokahai, he mea oluolu loa ia ia lakou. Ma keia wahi a kakou e hoolohe nei, e noonoo iho kakou me ka manao oiaio, i luna o ka lani, keia lele ana o Aukelenuiaiku me na kaikoeke.

Mahope o ko Namakaokahai olelo ana mai ia lakou, lele aku la lakou a ke kua, hiwi hoomaha, ma ia lele hookahi ana, ua hala aku o Aukelenuiaiku i ka lani. Ma keia lele ana o Aukelenuiaiku, hiki mua aku la ia i kahi o kana wahine, o Namakaokahai, he wahi kapu loa ia, aohe mea hele ma laila. Ia Aukelenuiaiku e ku ana ma kahi kapu o Namakaokahai, nana aku la o Kuwahailo, a olelo iho i loko ona: “Auwe! make kuu kaikamahine, ke hiki nei ke kupu i luna nei, no ka mea, aohe kanaka nana e pii mai o luna nei, hiki no ke kanaka, ua make o lalo.”

Ma keia lele ana o Aukelenuiaiku i luna i ka lani, aole ona manao he kaua, a he hakaka, ua lele oia me ka nanea walewale. Aka, maloko o ka olelo a kona akua ia ia, a Lonoikoualii, he kaua, penei na olelo: “E Aukelenuiaiku e! make kaua, eia la he kaua ko luna nei. E aahu oe i ko kapa lehu mai ko poo a ko manea wawae, mai lohi oe o make auanei.” Ma keia mau olelo a ke ’kua ia Aukelenuiaiku, ma laila i maopopo ai he kaua ko luna.

Mahope o ka olelo a ke ’kua ia Aukelenuiaiku, oili mai la ka momoku ahi mai loko mai o ka lima o Kuwahailo a a ana i ka honua. O ka inoa o ua momoku ahi la, o Kukuena, a mahope ona kuu ia mai la ka pohaku o Ikuwa, he pohaku koeleele, oia ka hekili. A pa keia mau mea i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, he mea ole laua, he opala, he mea uhauha na ka makani. Ma keia moolelo, ua olelo ia, i ka wa i pa ai ka hekili i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, nolaila mai ka nakeke o ka hekili a hiki i keia la.

A mao ae la ka momoku ahi a me ka pohaku, nana aku la o Kuwahailo ia Aukelenuiaiku, e ku mai ana no, aole i make. He mea kaumaha loa ia i ko Kuwahailo manao ana, a he mea inoino loa i kona ike ana aku e oia mai ana kona enemi, ke ahikanana o Kuaihelani. Ia wa, kuu hou o Kuwahailo i ka lua o ka momoku ahi, oia o Mahuia, a kuu hou i ka lua o ka pohaku, oia o Welehu, o ka lua ia o na hekili ikaika loa, nakeke, opaipai ka lani, naueue na kukulu o ka honua, haki kaikoo o ka moana, nakaka na pohaku, kahako ka pali, lele ke koae. I ka pa ana i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, ua lilo ia i mea ole, heaha la kona ano, he puahiohio paha.

A hala keia make a Kuwahailo, i nana aku ka hana i ka oioi o Kuaihelani, e ku mai ana no, aole i make, i iho o Kuwahailo: “Ka! akahi no ka make ole o nei kanaka, no ka mea, o ka pau no keia o na mea make, aohe make iho.”

Maanei e hoomaha iki kakou i ka hoolohe ana no Kuwahailo, a me Aukelenuiaiku, a e kamailio kakou no na kaikunane o Namakaokahai, na kaikoeke o Aukelenuiaiku. Ma keia lele ana o lakou mai ka honua ae a ka lani, ua pakeu aku ko Aukelenuiaiku lele i ko na kaikoeke. No ka mea, hookahi la, hookahi po o ka lele ana, o Aukelenuiaiku mai ka honua ae a ka lani; elima la, elima po o ka lele ana o na kaikoeke, hiki i ka lani. Maloko o ka manawa lele o na kaikoeke, ko Kuwahailo manawa i kaua ai me Aukelenuiaiku i ka lani. A hiki na kaikoeke i luna ma kahi kaawale i ko Kuwahailo wahi, ike mua ia mai la ka momoku ahi o Kukuena, a me ka pohaku koeleele o Ikuwa e lele mai ana i mua o lakou. Uwe iho la lakou i ko lakou kaikoeke i ka make, holo aku la lakou a moe leho i ke kahawai ala, a pau ka lele ana mai o ke ahi a me ka hekili, mao ae la, ike aku la lakou ia Aukelenuiaiku e ku mai ana. Ia lakou e nana ana ia Aukelenuiaiku, kahea aku la lakou e hele mai a moe a leho pu iho me lakou ma ke kowa o ka ala, no ka mea, hookahi make i koe, oia kela ahi hope a me ka hekili a Kuwahailo. I aku o Aukelenuiaiku ia lakou: “Moe ia no oukou ma laila, maanei no wau e ku ai, a pepehi aku ia Kuwahailo.” A hala na make a Kuwahailo i hope, oili aku la na keiki a ku ana i mua o Kuwahailo. Ninau mai ko lakou makuakane: “Pehea ko oukou kaikuahine?” “Aia no ke noho la.” “A nohea hoi nei kanaka kupua?” “O ko hunona ia o ke kane ia a Namakaokahai.” A lohe o Kuwahailo i keia olelo a na keiki, ku iho la ia me ka makau a me ka haalulu, a noonoo iho la ia i kana mea e hana aku ai ia Aukelenuiaiku, ka ihu kaeaea o Kuaihelani. I aku la ia i kana hunona: “E, i mua ou wau i hana aku ai i ka hewa, a me ka pono ole, a nolaila, ke waiho aku nei au i ka mohai i mua ou, elua lau kanaka (ewalu haneri ia).” A hiki o Kuwahailo me na lau kanaka elua i mua o Aukelenuiaiku, ninau mai o Aukelenuiaiku: “He kanaka aha keia?” Olelo mai kona makuahunowai: “He mohai ia oe.” I aku o Aukelenuiaiku: “Ua oki ke kanaka no ka moopuna, a no ka aina no hoi.”

Mahope o laila, hai aku la na keiki ia Kuwahailo: “He olelo ka makou i hoouna ia mai nei e ko kaikamahine e hai aku ia oe.” Ninau aku o Kuwahailo: “Heaha kana olelo ia oukou?” Eia kana olelo ia makou: “O luna, o lalo, o uka, o kai, maluna ko hunona, malalo aku oe e noho ai, a me na mea a pau loa.” Ma keia mau olelo a na keike he mea oluolu loa ia i ko Kuwahailo manao, ae mahope o keia olelo ana, ahaolelo iho la lakou. Ma keia ahaolelo ana, hele mai la o Makalii e halawai me Aukelenuiaiku. Ma keia hele ana mai o Makalii, hele pu mai la me kana wahine me Malanaikuaheahea.

Maanei e kamailio uuku no ka wahine a Makalii. O keia wahine o Malanaikuaheahea, he wahine maikai a me ka nani loa, o kona kino ke nana aku, ua like me ka ula o ke ahi ka ula. I kona ku ana a hele mai kona hale noho mai, ua paku ia ka malamalama o ka la, a pouli, nee mai la ka uakoko, uhi mai la ka ohu, kokolo mai la ka noe, halii mai la ke awa, kahe mai la ka wai ula, olapa ka uila. Mahope o keia mau mea, ike ia mai la ke kino o Malanaikuaheahea, e hele mai ana ma luna o ka welelau o ka lima o na kanaka, ua nani loa me ka hiwahiwa ua wahine la ke nana aku, nokamea, ua hoohinuhinu loa o Makalii i kana wahine, a ua nani loa. O ka la, ua pau ia ma hope ona, o ke anuenue malalo o kona mau wawae. A ike o Aukelenuiaiku i keia mau mea a pau i mua ona, a me ka wahine a Makalii, ua maule kona manao, ua poniuniu kona lunaikehala, a ua maule kona noonoo kanaka, nolaila, olelo o Aukelenuiaiku, e hoi i lalo nei.

MOKUNA XII.

NO KAUMAIILUNAOHOLANIKU.

A hiki o Aukelenuiaiku i mua o kana wahine a me ka laua keiki noho iho la laua he kane a he wahine, a hala elua malama. Ia wa, moe iho la o Aukelenuiaiku i ke awakea, a i loko o keia moe ana, ike aku la ia ma ka moe uhane i ka uhane o kana keiki, o Kaumaiilunaoholaniku. O keia keiki a Aukelenuiaiku, oia no kela keiki a lakou i holo pu mai ai mai Kuaihelani mai, a kela kaikuaana huhu o Aukelenuiaiku, a Kekamakahinuiaiku. A ike o Aukelenuiaiku i ka uhane o ua keiki la, uwe iho la ia i loko o kona wa hiamoe, a puoho ae la me ia uwe no.

Ma keia ala ana, kau mai la ka halialia ia Aukelenuiaiku, no ke keiki a me na kaikuaana, nolaila, uwe hamama ae la ia. Ia Aukelenuiaiku e uwe hamama ana, ninau aku la kana wahine o Namakaokahai: “Heaha hoi kau e uwe nei?” “E uwe ana au i ke aloha i kuu keiki.” “Ua loaa keiki no ka oe?” “Aohe na’u, na ko’u kaikuaana, i ka la a makou i ku mai ai ianei ka make ana. A maloko o kuu moe uhane, ike aku nei au i kona uhane, e pii mai ana mai loko mai o ke kai, oia ka maka mua o na uhane a pau loa.”

A lohe kana wahine i keia mau olelo a kana kane, i mai la ia: “Ua ola ko keiki.” I aku o Aukelenuiaiku: “Pehea e ola ai?” I mai kana wahine: “Aia a hoolohe oe i ka’u olelo, alaila, ola ko keiki.” “Pehea au e hoolohe ai?” “E lawe oe i ka ai a me ka ia a waho, i laila oe e ai ai, malama o ike mai ka uhane o ko keiki i ko ai aku, hele mai. A i hiki mai ka uhane o ko keiki i ko alo, mai hopu oe, a i hele a ku ma ko kua mai hopu no oe, aka, i hele mai a noho i luna o ko uha, alaila oe hopu ae, ola ko keiki a me ou kaikuaana, aole e make, no ka mea, e pii ana ka uhane i ke kuahiwi, i ka ai pioia.”

Mahope o keia mau olelo, hana aku la o Aukelenuiaiku e like me na olelo a kana wahine, ia ia e ai ana launa mai la ka uhane o ke keiki. I aku ka wahine ia Aukelenuiaiku: “E wikiwiki kau ai ana i noho paa mai ka uhane o ko keiki.” Ia Aukelenuiaiku e ai wikiwiki ana, poai mai la ka uhane o ke keiki ma kona mau aoao a pau loa, ma ke kua a ma ke alo. No keia kokoke loa o ka uhane o ua keiki la, hopu aku la o Aukelenuiaiku, ia wa, nalowale ka uhane o ke keiki. I aku ka wahine: “Aole e loaa ko keiki, ua wikiwiki oe i ka hopu, ina oe i hoolohe i ka’u olelo, ina ua ola ko keiki. Ua make loa aku la ka uhane o ko keiki.”

Ma keia olelo a kana wahine, he mea kaumaha loa ia i ko Aukelenuiaiku manao, a ua hoomaopopo loa iho la ia e like me na olelo a kana wahine, e make io ana no ka uhane o ke keiki. Nolaila, hooke ai iho la o Aukelenuiaiku, maloko o na la elima, a me na po elima, aohe ai i ka ai, aohe inu i ka wai, pela no a pau na mea e ae, no ka nui o ke aloha i ke keiki.

A ike o Namakaokahai i ko Aukelenuiaiku hooke ai, i aku ia i kana kane: “Heaha kou mea i haalele ai i ka ai?” I aku ke kane: “Ua ike no oe e ka wahine i ke kumu o ko’u hooke ai ana, oia no ka uhane o kuu keiki; nolaila, aia a pau ae kuu kaumaha, alaila, ai aku no wau i ka ai.”

No keia mea, komo mai la ke aloha i loko o ka wahine no kana kane, nolaila, olelo aku la ia i ke kane: “Aia a nui ko ikaika, ola ko keiki, a me ou kaikuaana, aka, i emi ko ikaika, aole e ola ko keiki a me ou kaikuaana.” I aku o Aukelenuiaiku i ka wahine: “Heaha ia mea a’u e hana aku ai me ka ikaika?” “O ka wai ola loa a Kane. Ina i loaa ia oe, ola ko keiki a me ou kaikuaana.” Ma keia olelo a kana wahine, lalau iho la o Aukelenuiaiku i ka ai a me ka ia, a ai iho la, o ke kumu o ka ai ana, o ka lohe ana i ka mea e loaa ai o ka uhane o ke keiki, a me na kaikuaana ona. Mahope o ka ai ana, ninau aku o Aukelenuiaiku i ka wahine: “Mahea ko’u alanui e kii ai i ka wai ola loa a Kane?” I aku ka wahine: “Eia ko alanui e hele ai; mai ke alo o kaua a ka hikina a ka la malaila oe e hele ai, loaa ka wai ola a Kane.”

MOKUNA XIII.

NO KA IMI ANA O AUKELENUIAIKU I KA WAI OLA LOA A KANE.

Maanei e ike ai kakou i ko Aukelenuiaiku mana a me kona hele ana i ka aina malihini e huli i ka wai ola a Kane. Olelo aku ka wahine i kana kane: “Maluna o keia kaha pololei oe e hele ai, malaila oe e lele pololei ai, mai lele oe ma ka hema o ke kaha, o hala oe i ka lewa, make oe. A mai lele oe ma ka akau o ke kaha o haule oe i ka nenelu make oe, aole oe e ola. O keia mau olelo a pau loa, e hoopaa oe ma ko naau.” A pau na olelo a ka wahine i kana kane, lalau aku la o Aukelenuiaiku i ka pahu o kona akua o Lonoikoualii, hookomo ae la maloko o kona poaeae, aahu iho la i ke kapa lehu mawaho ona. A makaukau ko Aukelenuiaiku hele, lele aku la ia a aloha i ka wahine, honi iho la laua, a pau ke aloha ana o Aukelenuiaiku me kana wahine o Namakaokahai, lele aku la ia ma ka hikina a ka la.

A hala ka mahina hookahi o ko Aukelenuiaiku lele ana, hemo ae la o Namakaokahai a waho o ka hale, nana ae la. Mahope o keia nana ana, noho iho la o Namakaokahai hookahi mahina hou, alua mahina, hemo ae la a waho nana, i nana ae ka hana, e lele ana no ke kane. Noho hou iho la ia kakali, hookahi mahina hou, a hala ia mahina, nana hou ae la ia, aohe ike ia o Aukelenuiaiku. Ma keia nalo ana o Aukelenuiaiku mai ko Namakaokahai maka aku, manao iho la ia ua make kana kane, no ka lele ana ma waho o ke kaha pololei. Ma kona noonoo, ua haule o Aukelenuiaiku i ka nenelu o ka lewa nuu a me ka lewa lani. Mahope o keia, uwe hamama ae la o Namakaokahai i ke aloha i ke kane. Ma keia uwe ana, lohe aku la na kaikunane i keia leo uwe, hele mai la lakou e ike, ninau mai la: “Heaha kau e uwe nei?” “O ke kaikoeke o oukou ua make.” Ma keia wahi, e kamailio iki kakou no na mea a pau loa, i ko lakou uwe ana a me ke kanikau ana no Aukelenuiaiku.

A hiki na kaikunane i mua o Namakaokahai, kena aku la ia: “E kii i na mea a pau o luna, e iho mai e kanikau no Aukelenuiaiku, oia ka po, ke ao, ka la, ka hoku, ka hekili, ke anuenue, ka uwila, ka waipuilani, ka ohu, ka ua noe, ka mahina oia o Kaukihikamalama, he kupunakane no Namakaokahai. O lakou a pau loa, ina aole lakou e hiki mai e uwe i kuu kane, pau loa lakou i ka make ia’u.” Mahope o keia olelo ana, ua kiina na mea a pau loa, a ua akoakoa mai lakou i loko o ka wa pokole loa, no ka makau o make ia Namakaokahai.

A hiki mai keia poe, kena hou aku la o Namakaokahai: “E kii i ko ka lani poe, oia keia, Kuwahailo, Makalii, Kamalanaikuaheahea, Kukuena, Mahuia, Ikuwa, Welehu. O keia poe a pau loa, e iho mai lakou i lalo nei e uwe kanikau ai kuu kane, ina aole lakou e hiki mai i ka’u kauoha pau lakou i ka make ia’u. A e olelo aku oukou i kuu kaikunane ia Makalii, pau ka hele ana mai o ka wahine maluna o ka lima o na kanaka, ina ia e hoole i keia, make ia ia’u i keia la.”

Mahope o keia mau olelo, ua makaukau na mea a pau loa, a ua akoakoa i loko o ka wa pokole. O ka hana a keia poe a pau loa, o ke kanikau i ke kane a ke ’lii wahine, oia no o Aukelenuiaiku. Ma keia kamailio ana, e hoi hou kakou e olelo no ka lele ana o Aukelenuiaiku.

Ma keia lele ana o Aukelenuiaiku, aole oia i lele pono maluna o ke au o ke kaha pololei, nolaila, ua haule loa kona lele ana ma ka nenelu o ka lewa, a kokoke loa e make. A ma keia lele ana hoi, ua lolohi loa ko Aukelenuiaiku lima i ka paa i ka pahu o kona akua, o Lonoikoualii, nolaila, hoololi ae la ia ma kekahi aoao, ma keia hoololi ana, ike iho la o Lonoikoualii ke ’kua, ua haalele laua i ke au o ke kaha, kahi a Namakaokahai i olelo mai ai. Nolaila, olelo ae la o Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku: “Ke lele nei kaua ma kahi e, aole maluna o ke au o ka aina, aia ke a mai la ke ahi i ka honua, ua pau na mea a pau loa i lalo, a, hookahi wale no mea i koe i luna nei.” Ninau aku o Aukelenuiaiku: “Owai ka mea i koe i luna nei?” I aku o Lonoikoualii, kona akua: “O kela mea e kau mai la, e lele pono oe a laila, puliki oe a paa loa, alaila, ola kaua.” E pono e olelo uuku kakou no kela mea a ke ’kua o Aukelenuiaiku e kuhikuhi nei, i maopopo. O ke kupunakane ia o Namakaokahai, o Kaukihikamalama (he mahina). O kona mea i lohi ai i lima, a ike ia ai e Lonoikoualii, o ka hoomakaukau ana i o nona e lele ai mai luna mai a ka honua. Aka, mamua o kona makaukau ana e lele, ua paa i ka hopu ia e Aukelenuiaiku, a ma keia hopu ana a Aukelenuiaiku, ua puahilohilo ka mahina ke nana aku. O ke kumu i puahilohilo ai o ka mahina, o ka puliki ana o Aukelenuiaiku, pela ka mea i olelo ia maloko o keia moolelo.

A kau o Aukelenuiaiku a me Lonoikoualii i luna o ka mahina, ninau ae la ka mahina me ka hookae ia Aukelenuiaiku: “Nawai ke kupu o oe e na kanaka hookano? Aole i pii ia ko’u kua e ka’u moopuna ponoi, e Namakaokahai, a ia oe, pii ia ana ko’u kua.” “Nau no ke kupu, owau nei la.” “Na’u na wai?” I aku o Aukelenuiaiku: “Nau no.” Olelo ae o Kaukihikamalama: “Oi ana kahi o ka pili ana?” “Owau ke keiki a Kapapaiakea laua o Iku.” I mai o Kaukihikamalama: “O ka hanai no oe a Kapoino laua o Kamooinanea?” “Ae, owau no.” I aku ka mahina: “Mai make e kuu haku.” Ma keia kamailio ana a Aukelenuiaiku me Kaukihikamalama i ka lani, ua lohe o Namakaokahai i lalo nei i ko laua olelo ana. Ia wa, akahi no a maopopo ia ia o Aukelenuiaiku keia, no ka mea, o ka inoa o Aukelenuiaiku ia lakou, o Kanakaokai. Nolaila, olelo ae la o Namakaokahai i kona makuakane, a me kona mau kaikunane: “Kupanaha! kai no he kanaka e keia, aole ka; eia no ka o Aukelenuiaiku, ke keiki a Kapapaiakea laua o Iku, ka hanai a Kapoino laua o Kamooinanea.”

Mahope o laila, kahea ae la o Namakaokahai ia Kaukihikamalama e lele mai, me ka moopuna, oia o Aukelenuiaiku. A hoi mai la o Aukelenuiaiku i ka honua, kena ae la o Namakaokahai i na mea hoomalamalama a pau loa e lele i luna o ka lani, i malamalama o Aukelenuiaiku ke hoi mai, oia ka la, ke ao, ka uwila, ke ahi.

A hiki o Aukelenuiaiku i lalo nei, uwe iho la lakou, a pau ka uwe ana, makaukau o Kuwahailo, Makalii, Malanaikuaheahea, Kaukihikamalama, e hoi. A pau lakou i ka hoi i luna o ka lani, noho iho la o Aukelenuiaiku me Namakaokahai he manawa loihi loa, ma ke ano o ke kane a me ka wahine; a mahope o laila olelo aku o Namakaokahai i ke kane: “E imi hou ae oe i ka wai ola loa a Kane.” Ae aku o Aukelenuiaiku i keia olelo a kana wahine, alaila, olelo aku o Namakaokahai: “Ke hoomoe nei au i keia auhau, mai ka puka o ka hale o kaua a ka hikina a ka la, nolaila, e nana pono oe me ka malama loa. Maanei oe e hele ai, mai keia kihi a kela kihi, maluna pono o ke au o ka aina a me ke kaha pololei loa, mai lele oe ma keia aoao, a ma kela aoao, o make oe.”

A pau ke kamailio ana a Namakaokahai ia Aukelenuiaiku, lele aku la ia i ka lani, a ku ma ke kae o ka lua, aia i lalo o ia lua ka wai ola loa a Kane. O ka loihi nae, o ka manawa o ka lele ana, eono mahina. Ma keia ku ana o Aukelenuiaiku i luna o ke kae o ka lua, lele aku la ia a kau ana i luna o Kanenaiau, he kiai ia i hoonoho ia malaila e nana a pepehi aku i ke kupu hiki ma laila, na Kamohoalii i hoonoho aku i laila. Ia Aukelenuiaiku e ku ana ma kona kua, ninau ae la ia me ka huhu hookae: “E! hookano wale oe? nawai ke kupu o oe? Aole i pii ia ko’u kua e ka’u moopuna e Kamohoalii, a ia oe ka hoi pii ia ko’u kua.” I iho o Aukelenuiaiku: “Nau no.” “Na’u na wai?” “O ke keiki au a Kapapaiakea laua o Iku.” “O ka moopuna oe a Kapoino laua me Kamooinanea?” “Ae,” aku o Aukelenuiaiku, “ae.”

A lohe kela i keia mau olelo a Aukelenuiaiku, aloha mai la ia: “E walina hoi ia oe e kuu haku. Heaha kau huakai o ka hiki ana mai?” Olelo aku o Aukelenuiaiku: “I kii mai nei au i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” Ninau mai o Kanenaiau: “Ua pau loa nae paha?” I aku o Aukelenuiaiku: “Aole i pau.” I mai la kela: “Nana ia i kuu piko.” Ia Aukelenuiaiku e nana ana i ka piko, kuhikuhi mai la kela i ke ala e lele ai. “Auhea oe, mai lele ma keia aoao o pa oe i ka ohe, no ka mea, ina e pa ka ohe, o ka halulu no ia o ka ohe, a lohe ko kaikuaana, paa ka wai, aole e loaa mai ia oe. Nolaila, maanei oe e lele ai, alaila, loaa ia oe ka wai ola loa a Kane.”

A pau ka olelo ana ia Aukelenuiaiku, mahope o laila, lele aku la o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o Hawewe. E like me na olelo i kela mau mea i hala aku, pela no ka olelo ana maanei. I mai o Hawewe: “E kuu haku, heaha kau huakai o ka hiki ana mai?” “I hele mai au e imi i ka wai ola a Kane.” Ia wa, olelo mai o Hawewe: “Mai lele oe ma ka aoao hema, o pa auanei ka lama ia oe, halulu, o ia halulu a lohe ko kaikuaana i lalo, loaa ole ka wai ola a Kane ia oe. Nolaila, maanei oe e lele ai, alaila, loaa ia oe ka wai ola a Kane.” O keia mau kanaka elua, he mau kupunakane no Aukelenuiaiku, ma ka aoao o kona makuawahine, o Kapapaiakea. O ka nui a me ka loihi o ka manawa o Aukelenuiaiku i lele ai, mai ke kanaka mua a keia kanaka hope elua mahina o ka lele ana.

A haalele o Aukelenaiaiku i ke kamailio ana me Hawewe, lele hou mai la o Aukelenuiaiku a kau i luna o Kanenaenae. A pau ka Aukelenuiaiku olelo ana nona a me kona mau makua, komo aku la ia olelo ma ko Kanenaenae pepeiao, maopopo ua pili loa o Aukelenuiaiku ia ia. Alaila, uwe iho la ia ia Aukelenuiaiku; a pau ka uwe ana, ninau aku la ia: “Heaha ka huakai a kuu haku o ka hiki ana mai?” I aku o Aukelenuiaiku: “I kii mai au i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” Ninau mai o Kanenaenae: “Ua pau loa nae paha?” “Aole i pau loa.” “Ae, ua loaa; nana ia i kuu piko i pololei.” Ia Aukelenuiaiku e nana ana, i mai la kela: “Mai lele auanei oe ma keia aoao la, o pa oe i ka loulu, halulu. O ia halulu a lohe ko kaikuaana i lalo, paa ka wai ola a Kane, aole e loaa mai ia oe, nolaila, maanei oe e lele ai. Ma keia lele ana au a hiki oe i lalo i ko kupunakane, a nana oe e olelo mai, alaila, loaa ka wai ola ia oe.”

Mahope o keia olelo ana a laua, lele mai la o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o Kuemanu. Olelo iho o Aukelenuiaiku: “Nau no ke kupu owau.” Ninau mai kela: “Na’u na wai?” “O ke keiki au a Kapapaiakea laua o Iku.” A lohe o Kuemanu i keia mau olelo, uwe iho la ia ia Aukelenuiaiku, a ninau ae la: “O ka moopuna no oe a Kapoino laua o Kamooinanea?” “Ae,” aku o Aukelenuiaiku, “ae, owau no ka laua moopuna.” Alaila, ninau mai la o Kuemanu: “Heaha kau huakai nui o ka hiki ana mai?” I aku o Aukelenuiaiku: “I hele mai au e imi i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” “Ae, ua loaa; o iho i lalo i ko kupunawahine, aia i lalo kahi i noho ai i ke kumu o ka pali, oia o Luahinekaikapu, ua makapo nae. A hiki oe, e pulehu maia ana kela, hookahi kauna maia, i lalau auanei kela hookahi, lalau oe hookahi, pela a pau na maia eha. Alaila, nana ia e lalau iho a nele, olelo iho, penei: ‘Nohea la hoi keia kalohe i hiki mai nei?’ Alaila, lalau kela i ka lehu a lu ma ka aoao akau, holo oe ma ka aoao hema e ku ai, a pau ia, lu hou kela ma ka aoao hema, holo oe ma ka aoao akau e ku ai. Mahope o laila, nana aku oe i ka lalau i ka lehu a honi i ka ihu, a i kihe kela ma keia nana ana, ua honi i ka hohono kanaka, alaila, malama oe ia oe iho, o make oe i ka luahine. Nana aku oe, hookahi make i koe; lalau kela i ka ie hohoa a hili ia oe, holo oe ma ka hema, a huli ma ka hema e hili ai, holo oe ma ka akau. A hala keia mau mea, alaila, holo oe a pii i luna o ke kua e noho ai.”

Maanei, e waiho kakou i na olelo o ka launa ana o Aukelenuiaiku me ke kupunawahine, a kona kupunakane i aoao mai ai, a e olelo kakou no ka pau ana o na mea make a ka luahine ia Aukelenuiaiku, a me na olelo hope.

A pau na mea make a ke kupunawahine, alaila, pii ae la o Aukelenuiaiku a noho iho la i luna o ka uha, ninau ae la ke kupunawahine: “Na wai ke kupu o oe?” I aku o Aukelenuiaiku: “Nau no.” “Na’u na wai?” “Owau no ke keiki a Kapapaiakea a me Iku.” A lohe ke kupunawahine, olelo ae la ia ia Aukelenuiaiku: “O ka moopuna no oe a Kapoino laua o Kamooinanea?” “Ae,” aku o Aukelenuiaiku, “ae.” Ia wa ninau mai la kona kupunawahine: “Heaha ka huakai nui a kuu haku o ka hiki ana mai ianei?” “I kii mai nei au i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” Ninau aku ke kupunawahine ia Aukelenuiaiku, “ua pau loa nae paha?” “Aole.” “E ka moopuna, e nana mai oe ia’u, aohe maka, ua makapo, aohe ike aku, aole paha auanei e loaa ka wai ola loa a Kane.”

Ma keia mau olelo a kona kupunawahine, ua komo mai ke kanalua ia Aukelenuiaiku no ka hooko ole ia o kona makemake. Nolaila, noonoo iho la o Aukelenuiaiku a maopopo ia ia, i aku la ia i ke kupunawahine: “E hele kaua i waho”, a lohe ke kupunawahine, ae mai la ia. Alakai aku la o Aukelenuiaiku a hiki i waho, hoomoe iho la i ke kupunawahine malalo o ke kumu niu, pii ae la o Aukelenuiaiku i luna o ka niu, a loaa elua muo hou o ka niu. Mahope o ka hahaki ana a Aukelenuiaiku i na muo niu elua, kahea iho la ia i ke kupunawahine: “E Luahinekaikapu e! nana ae ko maka i luna i ka lewa.” Ia Luahinekaikapu e huli ana ke alo a nana i ka lani, ia manawa i kiola ai o Aukelenuiaiku me ka ikaika loa, i na muo niu elua i na maka o Luahinekaikapu, alaila, puoho ae la ia a uwe iho la me ka leo nui: “Auwe kuu make!!” Kahea iho o Aukelenuiaiku: “Mai uwe oe, hamau, anaanai ia ko maka, malama o mohala ae ike ko maka.”

A lohe ke kupunawahine i ka olelo a kana moopuna, a Aukelenuiaiku, anai koke ae la ia i na maka. Ma keia anai ana, ua loaa mai ka ike i kona mau maka e like me mamua. Kahea iho la o Aukelenuiaiku: “Pehea ko maka?” “Ua ike au.” Mahope o laila iho iho la o Aukelenuiaiku mai luna iho o ka niu, a hiki i lalo.

Olelo aku o Luahinekaikapu ia ia: “E kii oe i ka pohuehue a me ka akoko,” a loaa mai la ia mau mea i mua o ke alo o kona kupunawahine, kui iho la ia me ka nanahu, ke kukui, ka lepo, a wali; a pau loa keia mau mea i ka akoakoa. I aku ke kupunawahine i ka moopuna: “Akahi no kaua a hana ia oe.” Maanei e maopopo ai keia mau mea i hana ia, eia ke ano, he mea hamo i ka lima o Aukelenuiaiku i like me ko Kamohoalii lima.

Mahope o keia mau mea, pena iho la o Luahinekaikapu i ka lima o Aukelenuiaiku a eleele loa, i like me ko Kamohoalii lima ka eleele; no ka mea, o ka poe nana i kiai ka wai ola a Kane, ua maa lakou i ka eleele o ka lima, no ka mea, o ka wai ua paa i ka pulama ia me na kiai, a o ka lima i paele ole ia a lalau, aole e loaa mai ka wai.

Mahope o ka paele ana i na lima o Aukelenuiaiku, olelo aku ke kupunawahine i ka moopuna: “Maanei kaua e noho ai, a pau ka hana ana mai o ka awa, alaila, hele aku oe a ka puka. A hiki oe ma ka puka, alaila haawi mai ka wai ia oe, he wai aumiki ia, hoolei aku no oe, nanao hou aku no ko lima, a i haawi hou mai auanei ia oe i ka wai i loko o ka huewai, alaila, o ka wai ola ka hoi ia a Kane, lawe mai oe.”

Ma keia mau olelo a ke kupunawahine i olelo ai i kana moopuna, hana aku la no ia e like me ia mau olelo kuhikuhi. A hiki o Aukelenuiaiku ma ka puka o ka wai ola, noho iho la ia a liuliu, nanao aku la na lima ona, i loko, ma keia nanao ana, ua haohao loa ka poe e noho ana e kiai i loko o ka puka, no ka mea, aole lakou i ike ia mea mamua.

Ma keia haohao o lakou, noonoo iho la i ka mea e pono ai, nolaila, lalau lakou i ka ai a kau mai la i luna o na lima; kiola ae la ka lima o ia nei i ka ai. Haawi mai la lakou i ka ai, a kau i ka lima o ia nei, kiola ae la no ka lima o ia nei, haule i lalo; nolaila, noonoo iho la lakou i ke ano o keia lima paele e nanao nei. I mai kekahi kiai: “Malama paha no ka wai ola a Kane keia lima e nanao nei.” “Ae,” mai la kekahi, “ae.” Ia wa lalau aku la lakou ia Huewaiakaula, kahi i waiho ai o ka wai ola a Kane, a haawi iho la i ka lima o Aukelenuiaiku.

A loaa ka huewai ia Aukelenuiaiku lawe ae la ia a luna, hahaki ae la ia i ka nuku o ka huewai, ninini iho la i ka wai i loko o kona huewai, a mokumoku ae la i ka aha, o ka huewai oia o Paleaikaahalanalana.

Mahope o keia mau mea a pau loa, lele ae la o Aukelenuiaiku i luna ma kahi e, aole hoi i lele aku ma kahi o kona kupunawahine, o Luahinekaikapu. Aka, ua ike no nae kona kupunawahine i keia lele ana, nolaila, uwe iho la ia i ke aloha i kona kaikaina o Kamooinanea, a me Lonoikoualii, ko laua kaikunane.

Nolaila, haku iho la ia i mele aloha no kona kaikaina. Penei ua mele la:

“Kuhi aku au i Napili, I ke ala a Kanemakua i hele mai ai, Ka haku, ka lauoho o Kuliliikaua, He kanaka no o Lono e! He hopu manawa no Ulaula i ke ahi, He kaua ia Kuluheiua, Make ai ua loku, Hee ai na paka, O ka ua kilikili ka, O ka ua hoomau Hoomau ka ua i Kamakalana, Pili i ka hulu o Maui, Poowai o Ikumailani. He kau he kau hoowiliwili, He kau he kau hookookoo, O oki ka piko moku ka ewe. O oe ka ia, e ala e Lono, Ka honua au i luna nei e Kane e, Ka omo wai o na piliwai, Ke lu ia ae la e Lonowaimakua. E ka ua, e ka ua, Aloha olua e lele la e, Aloha ka makani kehau noe o Kuaihelani.”

Ia ia e uwe ana me keia mele, e lele ana no o Aukelenuiaiku. Ma keia le le ana ua komo ia i loko o ka lama, a ua pa kona kino i ka lama, nolaila, ua o ka lama a hiki i lalo i o Kamohoalii la. Alaila, ala ae la o Kamohoalii a hoolono o ka hiki aku, a hala elua mahina, aohe hoea aku i lalo. Lele hou aku la no o Aukelenuiaiku a koma i loke o ka loulu, halulu ana, o ka hele no ia o ka halulu o ka loulu a lohe o Kamohoalii i lalo. Lele hou no o Aukelenuiaiku a komo i ka ohe, owe a me ka halulu, lohe hou no o Kamohoalii, aka, ua puka loa o Aukelenuiaiku i luna o ka lua.

Maanei, e hoomaha uuku iho kakou i ka olelo a me ka hoolohe no Aukelenuiaiku, a e hoolohe kakou no Kamohoalii. Ia Aukelenuiaiku i hiki ai i kahi o ka lama e ku ana, ua hiki aku ke o ana o ka lama i na pepeiao o Kamohoalii, aka, ua kakali oia no ka hiki aku a hala elua mahina. Mahope o keia mau malama elua, ua lohe hou ia ka halulu o ka loulu, nolaila, noonoo iho la o Kamohoalii malalo mai keia kalohe, aole maluna aku nei. No ka mea, o ka halulu o ka loulu, ua like ia me ka hekili, o ke o o ka lama, ua like me ke kani o ka pu, o ka owe o ka ohe, me ke kai e poi ana i ka pali; ma ke ano okoa o ke kani o keia mau mea, malaila i maopopo ai malalo mai keia kalohe. Nolaila, ninau aku la ia i ka poe nana i malama o Huewaiakaula: “Auhea ka huewai a me ke koko aha o ka hue?” I mai na kiai: “Ua kii mai oe a lawe aku, aole e kala wale.” I aku o Kamohoalii ia lakou: “Aole au i kii aku.”

Mahope o keia olelo ana, lele aku la o Kamohoalii a loaa o Kuemanu, ke kiai o ka lewa, ninau aku la ia: “Aole anei oe i ike i ke kanaka kalohe?” I mai la o Kuemanu: “Ua ike au malalo mai nei, o ko kaikaina o Aukelenuiaiku, i kii mai nei i wai ola no ke keiki a me na kaikuaana.” A lohe o Kamohoalii, olelo aku la ia: “He kanaka hana ino ia. Aole ia o ka hana pono ana a ke kaikaina; o ka hele mai a launa, he alo he alo, kamailio pono ana, eia ka kana ke kii aihue. Aole au ahewa no kona lawe ana i ka wai ola, eia wale no, no ka hana ino ana ona i ke kupunawahine o maua ia Huewaiakaula, a me ke kupunakane o maua o Paleaikaahalanalana.” Eia ke ano, o ka hahahi i ka nuku o ka huewai, o ka mokumoku ana i ka aha o waho e paa ai.

A pau kana kamailio ana me Kuemanu, ia wa o Kamohoalii i hao ai i kona mana ma ka lele, aole o kana mai o ka lele, me ko Kamohoalii manao e loaa o Aukelenuiaiku, alaila, hana ma ka aoao keiki kane. A hiki o Kamohoalii ma ke kae o ka lua, ninau aku la ia i ke kiai ia Kanenaiau: “Aole anei oe i ike i ke kanaka malalo mai nei?” “Ua ike au o ko kaikaina, o Aukelenuiaiku.” “Pehea ka loihi o ka manawa o ka lele ana aku mai anei aku?” “Hookahi makahiki me na mahina eono.” A lohe o Kamohoalii i keia olelo, lalau aku la i ka laau a Kekuaokalani, o Hoolehelehekii, a hoi aku la i lalo o ka lua.

MOKUNA XIV.

NO KA HOOLA ANA O AUKELENUIAIKU I KE KEIKI, A ME NA KAIKUAANA.

A hiki o Aukelenuiaiku i ka moana i make ai ke keiki, me na kaikuaana, nini iho la ia i ka wai ola i loko o ke kai a kokoke e pau ka wai, he hapalua paha ke koe. Ia Aukelenuiaiku e nini ana, ike aku la o Namakaokahai i ke kane e nini ana i luna o ke kai, aole nae he ola o ke keiki a me na kaikuaana. Kahea aku la ka wahine: “E Aukelenuiaiku e, hoi mai.” A hiki mai la o Aukelenuiaiku, olelo aku ka wahine: “Halaoa oe e ke kane.” Ke ano o ia, mahaoi oe e ke kane. Wahi a ka wahine: “Kai no o ka imi kau a loaa na’u e hana aku, alaila, ola ko keiki me ou kaikuaana. Aole ka! O ka hoi mai no kau a hana naaupo; e pau loa aku la ka wai, aole e ola ko keiki a me ou kaikuaana.”

Eia ka mea hou, ia Aukelenuiaiku i hiki ai ma ka hale, a launa me ka mea aloha he wahine, mahope olaila, hanau ka laua keiki, oia o Kauilanuimakaehaikalani. Elua ano o ke keiki, he ano akua, a he ano kanaka. Ma ke ano o ua keiki la, he pohaku mai luna o ke poo a lalo o na wawae, a ma ke alo hoi, he kanaka mai luna a lalo o ke kino.

I aku o Namakaokahai i ke kane: “Ho mai na’u e hoola ko keiki, a me ou mau kaikuaana.” Ae mai la o Aukelenuiaiku. Holo aku la lakou a ka moana i make nui ai, lana iho la lakou i laila. Olelo aku ka wahine i ke kane: “E ninini iho oe i ka wai ola a ka poho o ko lima, na’u ia e lalau a kapi aku i luna o ke kai.” Mahope o keia olelo, hooko iho la o Aukelenuiaiku. Lalau aku la o Namakaokahai me ka manamana o kona lima a kapi ae la, a pau ke kapi ana, hoi mai la lakou me ka nana ole i hope, a pae i uka. Alaila, huli aku la lakou a nana i hope, aia hoi e ku mai ana ka moku ia manawa, a e pii ana na kanaka i luna o na kia, e lawelawe ana i ke kaula me na pea.

Mahope nae o ka pae ana o Aukelenuiaiku ma i uka, olelo aku o Aukelenuiaiku i ka laua keiki ponoi me Namakaokahai, oia o Kauilanuimakaehaikalani: “E! i pae mai ou makuakane me ko kaikuaana, a i hakaka olua ea, mai olelo ino oe, no ka mea, he keiki leo kapu, he keike punahele, pane ka leo, make ke kanaka, kau i ka lele, no ka mea, o’u kaikuaana la, he manene wale ke lohe i na olelo pono ole, nolaila, e noho malie loa oe, mai pane iki, o ka noho oluolu ko olua pono, pela hoi makou, ko olua mau makua.” Ma keia mau olelo a ka makuakane, he ae wale no ka ke keiki.

Ia Aukelenuiaiku e olelo ana no ke keiki, pae mai la na kaikuaana a me ke keiki i uka o ka aina. Uwe iho la lakou a pau me ke aloha, hoi aku la a ka hale noho iho la. Mai ka make ana, a ke ola hou ana, ekolu makahiki ka loihi. Mahope o ko lakou hui ana, haawi aku o Aukelenuiaiku i ka aina a pau i na kaikuaana.

Eia ka lua, o ka wahine o Namakaokahai, haawi aku la ia i kona mau kaikuaana, o lakou ka mea mana maluna o ka wahine, me lakou ka moe ana, ka hele ana, ka noho ana. Penei ke ano o ka wahine i na kaikuaana; hookahi po, hookahi ao, e moe ai me kekahi kaikuaana, pela a pau like lakou, aka, o ko lakou mua loa, oia o Kekamakahinuiaiku ke kaikuaana huhu o Aukelenuiaiku, elua ona po, elua ao e moe ai me ka wahine a lakou, alaila pau.

Mai ka hoomaka ana o keia moolelo e malama ia a hiki i keia la, owai la ka mea like me ka mea hala ole me Aukelenuiaiku ka haawi wale aku i kona punawai momona no hai? Aole he mea like.

Maloko o keia mau olelo haawi a Aukelenuiaiku i ka aina a me ka wahine, aohe ona kuleana pono i koe, ua lilo ia i kuewa hoopili wale. Ia ia e noho haahaa ana, hookahi ana hana, he kamakoi ma na lae kahakai i na manawa a pau loa, a ua lilo loa ia i mea makaukau ia hana. Ia ia e hana mau ana i ke kamakoi, ua halawai mai o Pele laua o Hiiaka me ia, he mau kaikaina laua no Namakaokahai. Ia lakou e halawai ana ma kahi o Aukelenuiaiku e kamakoi ana, ua hoalualu loa ia ko Aukelenuiaiku manao e ko laua mau helehelena kino, oia o Pele a me Hiiaka. A he mea poina ole i ko Aukelenuiaiku manao ko Pele helehelena a me ko Hiiaka; ua lilo ia mea he mea hana ino i ka manao, a he mea hiaa loa i ka noho ana ma ka hale.

Ma ka olelo mua a kakou i olelo ae nei, ua lilo loa o Namakaokahai i na kaikuaana, a ua nele o Aukelenuiaiku i ka wahine ole, aka, o ko Namakaokahai manao, aole i pau kona aloha ia Aukelenuiaiku, e mau ana no e like me mamua. Ia Aukelenuiaiku ma ka hale i ka po, aole ana mea e ae e manao lana ai, a e noonoo mau ai, o na mea palupalu mau wale no a kela mau kaikamahine puu kuolo. Nolaila, hoolalau ka Aukelenuiaiku hana i ke aho, ka makau, ke kamakoi, e hamo ai me ka lohi au, a me ka apa.

Ma keia mau hana a Aukelenuiaiku, he mau hana hoonalonalo i kana wahine ia Namakaokahai, i ike ole ia mai kona manao huna o loko. Ekolu la o ko Aukelenuiaiku hele ana i ka lawaia, alaila, komo mai la ka noonoo i kana wahine no keia mau hana ana. He mea mau ia ia ka hele ana e lawaia i ka wa kakahiaka nui o ka la, a hiki i ka wa poeleele o ke ahiahi, hoi mai. Ma keia hele ana a Aukelenuiaiku, ua poina ia ia ke kaulai ana i kana aho, aole i hana e like me mamua ke kaulai i ke aho a maloo. A no ka maloo ole o ke aho, ua lilo ia i mea na kana wahine e noonoo ai. No keia mea ua lilo ia i mea kaumaha no Aukelenuiaiku.

A hala keia la, hiki hou mai kekahi la, he mea mau no ko Aukelenuiaiku iho ana i ka makoikoi i kai, a hiki i ke ahiahi, hoi aku la me ka wahine. Mamua ae nae o kona hoi ana me ka wahine, hou iho la i ke aho a me ka makau i loko o ka wai, i mea e manao mai ai ka wahine i ka lawaia. A hiki o Aukelenuiaiku i ka hale, hookahi ana hana o ka milikaa i ke aho me ka makau, no kona hana mau ia mea he milimili, i aku ka wahine, penei: “Aia no hoi ka mili a ke kane i ke aho, a he loaa ka ia, e hele nei, ola la hoi ke kiai hale; o kau hana no ka milikaa i ke aho me ka makau, aole nae he ia ke hoi mai. Poho ka la ia oe.” I aku ke kane: “Ua manao anei oe e ka wahine, he mea hopuhopu wale ka ia o ka moana, o kii aku a lawe mai? Kai no o ke aho, ka makau, o ko’u kuleana no ia, aohe o ke kii aku a lawe mai, aia i ko ka ia manao ka ai ae i ka’u a me ka ole.” A mahope o keia kamailio, hele hou no o Aukelenuiaiku e lawaia, a ahiahia poeleele, hoi mai la, elua no wahi ia, he mau wahi aloiloi. I aku ka wahine: “Kupanaha oe, po ka la ke hele, o na wahi ia iho la no ia.”

A hele hou o Aukelenuiaiku i ka lawaia, loaa hou ia ia ka apiki ma keia hele ana. Ua pau loa kona kino i ke nahu ia, a o kona ai, ua uwau ia a weluwelu, a ahiahi, hoi mai la me na wahi ia elua. A hiki i ka hale, nana aku la o Namakaokahai i ke kino a me ka ai, ua pau loa i ka uwau ia. Olelo nanenane aku la: “Ae, elua no ia nanahu o kai, he mano, he puhi. E ke kane, kupanaha ka pau o kou ili i ke nahu ia, a me kou ai i ka uwau ia. Aole hoi au mano me ka puhi e hoi mai nei.” Alaila, olelo mai o Aukelenuiaiku me ka maalea loa: “He mea kupanaha, ia’u i hiki ai i kai, hana iho la au i ka makau a paa i ka maunu, kuu aku la i loko o ke kai. Ma keia kuu ana, ua mau i ke akoakoa o lalo, e luu aku ana au a hiki i lalo, a ea i luna, aole au i eha i keia luu ana, hoi au a luna, kuu hou i ka makau, e mau hou iho ana. Ma keia mau ana o kuu makau, luu hou no wau, o ka lua ia, a mahope, mau hou no, o ke kolu ia o ka mau ana. Ma keia luu ana, loaa mai ia’u ka eha; ia’u i hoomaka ai e luu, e mio aku ana ke kai ia’u a hala i lalo loa, loaa au i ke akoakoa, kuolo ia kuu kua a weluwelu. A pau ke kuolo ana, pii ae la au a komo i keia halehale pupuhi, i laila, kuolo ia au e ka nalu i o i anei a pau kuu aho. Ina owau a he keiki no ka uka lae laau, ina ua make, aole la oe e ike i ko’u make ana. Ehia ka hoi mea aloha o ko kaua noho ana o ke ao.”

Ma keia kamailio ana, ua maopopo loa i na Anekelope maka palupalu a pau loa, e nana ana i keia moolelo, he kalohe io no o Aukelenuiaiku. A ua pili mai no ia hana mua i ka poe o neia mau la e hooipoipo ana, a nolaila he hana no ia a ke keiki Aukelenuiaiku e loaa ana i kona mau hooilina o keia mau la hope nei. A maanei no hoi e ike ai kakou i ko ka wahine puni ole.

MOKUNA XV.

KA HAKAKA ANA O NAMAKAOKAHAI ME NA KAIKAINA, OIA O PELE A ME HIIAKA.

Ma keia mau olelo a Aukelenuiaiku, aohe nalowale i kana wahine, ia Namakaokahai. I aku ka wahine: “E maalea, kuhi ana anei oe he naaupo au, i kau mau hana, a me kau mau olelo hoopunipuni? Ua maopopo ia’u, he wahine kau o kai e iho mau nei oe i na la a pau loa. Nolaila, eia ko’u manao ia oe: “E noa ko kino ia hai, mawaho, a o ka ili a me ka io, na’u ia na ka mea waiwai, aole o’u makemake e uwau, a e hana ino ia oe.”

Ma keia mau olelo a ka wahine, heaha la ia ia Aukelenuiaiku, he mea ole. Hoomau aku la no ia i ka iho i ke kamakoi, a ma keia iho hou ana a Aukelenuiaiku, a hoi mai aohe kino i koe i ka uwau a me ke nahu ia, a pela me ka ai i ka uwau ia. A ike ka wahine, o Namakaokahai, i ka pau loa o ka ili o ke kane i ka uwau ia, a me ka hoolohe ole no hoi o ke kane ia ia, ke ao aku, nolaila, haalehe ia i ka huhu i ke kane, a lilo kona huhu i na kaikaina, ia Pele a me Hiiaka.

Maanei, e nana pono kakou i ka huhu aloha ole o Namakaokahai i kona mau hoahanau o ka pupuu hookahi, a me ka lewalewa. A hoomaka o Namakaokahai i ka huhu, lalau aku la ia i na kaikaina a pepehi. Ma keia pepehi ana o Namakaokahai, lele mai na kaikunane kokua i na kaikaina, pau pu i ka eha. Lele liilii na kaikunane me na kaikaina ia Namakaokahai, a ua lanakila loa ia maluna o lakou. Nolaila, makau na kaikaina a hele aku ma kahi e e noho ai. Ma keia noho ana ma laila, kii aku la no o Namakaokahai hookuke i na kaikaina. Ma ka manao o na kaikaina, ua pau ae la no ka huhu o ko laua kaikuaana o Namakaokahai. No ka huhu ino loa o ko laua kaikuaana, nolaila, hoohiki iho la laua, aole e hoi hou i hope, aole hoi e noho i ka aina hookahi me ko laua kaikuaana, no ka makau i ka huhu. Nolaila, ma keia kipaku ana, noonoo iho la laua i kahi e hele ai a noho, a ua loaa no ia laua, o Kauai.

Ma keia hele ana a laua, hiki laua ma ka aina o Kauai a noho iho la, me ko laua manao e haalele ko laua kaikuaana i ka hahai ia laua. O kahi a Pele laua o Hiiaka i noho mua ai o Kauai, o Puukapele, aia ma ka hikina o Mana. Ia laua e noho ana i laila, hoa ae la laua i ke ahi ma laila; ma keia a ana o ke ahi, ua holo aku kona malamalama i kahi kiekie o Nuumealani, oia kahi a Namakaokahai e noho ana nana i na kaikaina. Ua like paha ke kiekie o ia aina me ke kuahiwi o Kaala.

Ia Pele ma e ho-a ana i ke ahi a ike o Namakaokahai, ia wa no o Namakaokahai i hiki ai i Kauai a hakaka me na kaikaina; ma keia hakaka ana kokoke e lanakila o Pele ma laua o Hiiaka, aka, no ka nui loa o ko Namakaokahai ikaika, ua pio laua ia la. Nolaila, kipaku ia mai laua mai Kauai mai, a hele a noho i Oahu. No keia hakaka ana ua kapa ia kela aina o Puukapele a hiki i keia la.

Mahope o keia haalele ana ia Kauai, hele mai la o Pele laua o Hiiaka a noho i Kealiapaakai ma Moanalua, Oahu, malaila laua i eli iho ai a kaka i ka lepo, a noho iho la ma laila. Ua lawe pu mai laua i ka manu a me ka paakai, a ma laila i haule ai keia mau mea, o ka paakai a me ka manu. Nolaila, kapa ia keia mau inoa elua, o Kealiamanu, a me Kealiapaakai.

Haalele laua ia Aliapaakai no ka papau, hele aku la laua a noho i Leahi. Ia laua e noho ana ma Leahi, hoao iho la laua i ke kohi i ka lepo a no ka papau, haalele laua a hele hou aku la, mai Leahi aku a hiki i Molokai, ma Kalaupapa, noho iho la laua i laila.

Ma keia noho ana i laila, kohi iho la laua i ka lepo, a loaa ke kai o lalo, haalele iho la laua ia Molokai. Ua kapa ia nae ia lua a laua i kohi ai o Kauhako. Malaila aku laua i hele ai a noho ma Haleakala ma Maui. Kohi iho la laua i ka lua a hamama i luna o ke kuahiwi. Na Pele laua me Hiiaka, ke a o Hanakaieie ma Kahikinui.

Maanei kakou e olelo ai no Namakaokahai. Ia Pele laua o Hiiaka ma Kauai, ia wa lakou i hakaka ai me ka ikaika loa, a pio o Pele laua o Hiiaka, hookuke ia mai laua. Ia laua e hele ana ma ka hookuke a Namakaokahai, hoi aku la o Namakaokahai a noho i Nuumealani. Oia ka aina kiekie e nana ana ia Maui. Ia Namakaokahai e noho ana i Nuumealani, ike mai la ia ia Pele laua o Hiiaka, e hoa ana i ke ahi i luna o ke kuahiwi o Maui. Alaila, haalele o Namakaokahai ia Nuumealani, hele mai la a hiki i Maui. Hakaka iho la lakou, a make loa o Pele, hoi aku la o Namakaokahai a noho i luna o Nuumealani. Mahope o laila, nana hou mai la oia i Hawaii; ma keia nana ana, e a hou aku ana ke ahi a Pele i Mauna Loa, nolaila, haalele o Namakaokahai i kona manao pepehi ia Pele laua o Hiiaka.

Maanei, e olelo uuku ia ko Pele ano. Ua make loa o Pele ma keia pepehi ana a ko laua kaikuaana, aka, ua hele uhane aku o Pele a hiki i Hawaii, a ma laila oia i ola hou ai. A na Pele laua o Hiiaka i kohi kela lua o Kilauea, e pili la ma ke kuahiwi o Mauna Loa. A ua lilo ia wahi i kuleana alokio no Pele a hiki i keia la, aole mea nana e hoole. Ma keia hoi ana o Namakaokahai mai kona pepehi ana ia Pele a make loa, hoi aku la ia a hiki i kona aina ponoi, o Kalakeenuiakane, noho iho la me na kane a me na keiki.

A hala ka wa loihi, hakaka na keiki a elua. O ke kumu o ka hakaka ana, i pai ia ka lae o Kauilanuimakaehaikalani e kona kaikuaana, ke keiki a ka mua loa o Aukelenuiaiku, oia kela keiki leo kapu loa. Olelo hoakaka: o keia mau keiki a elua, hookahi keiki kanaka, hookahi keiki akua, o ke keiki akua, o Kauilanuimakaehaikalani. Ia laua e hakaka ana, olelo aku o Kauilanuimakaehaikalani, penei:

“Ka poe make iki, He poe ai oukou na ka ilo, He poe iwi kuakea, Na ko’u mau makua oukou i hoola, He poe oukou a moe ana i lalo o ke kai; Ua popo na maka.”

Ma keia mau olelo a ua keiki la, ua huhu loa na makua. Nolaila, hehu mai la na makua i ka hoi i Kuaihelani ko lakou aina, a ike ko lakou kaikaina a me ka wahine e hoi ana, kaohi mai laua e noho aole make e hoi, aka, he mea ole ia i ko lakou manao. A makaukau lakou e hoi, hoi mai la lakou a ka moana, loohia lakou i ka poino a me ka make, nolaila, ua pale hou lakou i lalo o ka moana a make iho la. A maanei, ua pau loa ka olelo no lakou, ua make aku la, a e olelo kakou no na mea i koe, no Namakaokahai, a me Aukelenuiaiku.

A liuliu ko laua noho ana, he kane a he wahine, a mahope o keia noho oluolu ana, nonoi aku o Aukelenuiaiku i kana wahine o Namakaokahai, penei: “E kuu wahine, ua nui na la i hala ia kaua o ka noho pu ana, a ua kokoke e make ma keia aina malihini; nolaila, ke nonoi aku nei au ia oe, e ae mai oe ia’u e holo au e ike i na makua o kaua.”

MOKUNA XVI.

KA HOLO ANA O AUKELENUIAIKU I KUAIHELANI.

Mahope o ko Namakaokahai ae ana ia Aukelenuiaiku e holo i Kuaihelani, hele aku la o Aukelenuiaiku e hai aku i na kaikoeke i kona hele, oia o Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana. I aku o Aukelenuiaiku i na kaikoeke: “E hele ana au i ka aina o Kuaihelani e ike ai i na makua o kakou.” A lohe na kaikoeke, ae mai la; a o Kanemoe, o ka mua loa, oia kai olelo mai e holo pu me Aukelenuiaiku, i Kuaihelani.

E pono nae e olelo kakou no Kanemoe mamua, i ole oukou e haohao e ka poe e heluhelu ana. Ua olelo ia maloko o keia moolelo, ua hana o Kanemoe ma kona maalea. He mea makau loa ia ko Namakaokahai leo e kona mau kaikunane, a no ka makau o Kanemoe ia Namakaokahai, nolaila, noonoo iho la ia penei, e hiki ia ia ke hana i kona uhane i kino okoa, i pani nona e noho ai mahope i ka wa e hea mai ai o Namakaokahai. Nolaila, ua hana ia ko Kanemoe uhane maanei i kino maoli, nolaila, e hoolohe kakou i ka moolelo.

Unuhi ae la o Kanemoe i kona uhane, a noho iho la me he kino kanaka ala, Kahea aku la o Kanemoe e like me ka Namakaokahai kahea ana penei: “Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana.” O like mai la lakou a pau loa, o na kino maoli ekolu, o ke kino uhane hookahi, ua like no na leo o lakou aole nae i ikaika loa, nolaila, noho hou laua mamuli o ka Kanemoe olelo, e olelo ana, “a ikaika ka leo o ka uhane, alaila, holo kaua Kuaihelani.”

A pau keia mau mea ia laua, holo aku la laua a noho i Kuaihelani. Elua po, elua ao, hiki laua i Kuaihelani. Ma ko laua hiki ana i Kuaihelani, nana aku la laua, aohe ku mai o na hale, aohe kanaka maalo mai, aohe mea kani, aohe maikai o ka aina, he nahelehele wale no. A ike laua i ke kanaka ole, iho aku la laua i lalo i ka lua o ka moo e noho ana, oia o Kamooinanea, kela kupunawahine o Aukelenuiaiku, a kakou i olelo mua ai ma ka hoomaka ana o keia moolelo.

A hiki laua i ka lua, kahea iho la o Aukelenuiaiku: “E Kamooinanea e!” Aole he leo i olelo mai, nolaila, manao laua ua make. O ke kumu nae o keia lohe ole o Kamooinanea, ua hookui ke koa o ka honua me ke koa o kona lae, nolaila, lohe ole i ka leo kahea o ka moopuna o Aukelenuiaiku. Ia wa ku ae la o Aukelenuiaiku a hehi iho la me kona ikaika loa i luna o ke koa e pili ana i ka honua a me ka lae o kona kupunawahine, a haihai iho la, a waiho wale ke kino o ke kupunawahine o Kamooinanea.

A ike ia ke kino o Kamooinanea, ua hele a wiwi, aohe kino, kahea iho la o Aukelenuiaiku: “E Kamooinanea e!”

“O”, ae la o Kamooinanea, “O”. Nana ae la ia, o kana moopuna o Aukelenuiaiku, aloha ae la ia: “E walina oe.”

Olelo ae ke kupunawahine: “Heaha ka huakai i hiki mai ai?”

“I hoi mai e ike ia oukou.” Ninau hou aku o Aukelenuiaiku: “Auhea o Iku ma?”

I mai o Kamooinanea: “Aia i Kauai kahi i noho ai. O ke kumu o ka hele, o ka naauauwa ia oukou i na keiki, no ka pau loa i ka hele. I ka hiki ana aku nei o ko makuakane o Iku, i Kauai, kaua iho la laua me ko Kauai alii, me Kukoae, a lanakila o Iku, noho iho la ia he ’lii no Kauai. A mahope o keia noho ana, ua kaua hou laua no ko kaikuahine, i ka wahine maikai, a ua pio ko makuakane o Iku ia Makukoae.”

Oia ka pau ana o keia moolelo.

THE HISTORY OF MOIKEHA.

##