Chapter I
. After Moikeha left Tahiti and came to Hawaii, Olopana, through his kind and considerate treatment of the people, became the king of Tahiti. But when Kupohihi, an uncle of Moikeha, heard that Tahiti had become independent with Olopana as its king, he came and sent Olopana away. Olopana therefore set sail for Hawaii with his wife Luukia.
Olopana is said to have so treated the people of Tahiti that he and his wife were thought much of, and when he set out for Hawaii a large number of people accompanied him. Upon the arrival of Olopana and his companions, the people of Hawaii saw that their hands and arms were tatued. The people became so infatuated with the idea that they too had their arms and hands tatued. It is said that this was the first time that tatuing was introduced into these islands.
As soon as Olopana and his people arrived from Tahiti, he caused some of his men to reside on Maui, some on Molokai, and some on Oahu and Kauai. It is said that is the reason why the people of these islands speak differently from those of Hawaii.
On their return Olopana and his wife again took up their residence in Waipio, except at times when Luukia was isolated to other places where she was kept and well treated. These times of isolation came only at Luukia’s monthly periods, when she was removed to Puukawaiwai, a place located between Kawaihae and Waimea. Here a house was built for her surrounded by a wall. This particular spot has always been known as the wall of Luukia and is so called to this day.
HOW LUUKIA LIVED AT PUUKAWAIWAI.
It was customary for Luukia to retire to this house of separation at the approach of her periods of infirmity. During one of her trips to this house of separation, while on her way from Waipio, Luukia met a man by the name of Waiauwia, a person of some note who was living at Waimea. This man became so enamoured of her that he followed her to her house of separation and there made advances on her, to which Luukia replied: “We cannot do such a thing, as I am defiled.” Upon receiving this reply from Luukia, Waiauwia was puzzled to know the meaning of such a thing; he insisted that she grant his request. At this determination on his part, Luukia told Waiauwia: “Don’t come in unto me, for I have my period of infirmity. This is the reason why I am separated from Olopana the king.”
This was the first time that Waiauwia ever heard of such a thing, that men were prohibited from living with women during their monthly periods. Waiauwia was therefore forced to return to Waimea, and there informed his wife that it was against the wish of the gods to have men live with their wives during their periods of infirmity. Some time after this first meeting between Waiauwia and Luukia at Puukawaiwai, Waiauwia again visited Luukia at her house of separation, after one of her periods of infirmity, and this time his desire was at last satisfied and Luukia fell in wrong-doing with Waiauwia.
It is said that Olopana brought the tabu system to these islands. Shortly after this the tabu system was inaugurated throughout the whole group.
ANOTHER STORY ABOUT OLOPANA.
There are several versions of Olopana, as told by the old historians, and there seems to be several Olopanas; but it is said that the Olopana who was the husband of Luukia was the Olopana who was known as the younger brother of Moikeha and that he was a Tahitian, being born and raised there; and that it was in Tahiti that he first met and lived with Luukia; and that Luukia was also a Tahitian. But this version is very rarely spoken of. What are commonly known, however, are these: that Olopana is mentioned in the chant of Kualii, and the Hawaiian people are still using the skirt or pau of Luukia.
KA MOOLELO O MOIKEHA.
MOKUNA I.
Ua olelo nui ia i loko o ka moolelo o Moikeha, no Tahiti mai o Moikeha no ka aina i oleloia o Moaulanuiakea, a he alii nui oia no Tahiti, a ua hoao oia me Kapo, a ua hanau he keiki na laua, a kapa aku la i ka inoa o ka laua keiki o Laamaikahiki. Aka, i ka manawa i hiki aku ai o Olopana me kana wahine me Luukia i Tahiti mai Hawaii aku nei, i ka manawa i makemake ai o Moikeha ia Luukia, nolaila lawe ae la o Moikeha i wahine moekolohe nana. Aka, aole i manao ino o Olopana no ia hana ana, a he like wale no ka manao o Olopana me kana punalua Moikeha.
Mahope iho oia manawa, lilo ae la o Olopana i kuhina nui nona ma na aina apau o Tahiti. I kekahi manawa, hiki ae la ke kuko ino ia Mua no Luukia, no ka mea, ua ake nui o Mua e launa haumia aku me Luukia, aka, aole nae he manawa e hui ai laua. A no ka lilo mau ana o Luukia i ke alii ia Moikeha, nolaila, imihala ae la o Mua i mea e kaawale ai o Luukia mai a Moikeha aku.
I kekahi manawa, he alii puni lealea o Moikeha, hele aku la oia maloko o na aha lealea pahee, olohu, a me kekahi mau lealea e ae. A i ke anaina lealea e akoakoa ana ma ka aha, he mea mau, o ka mea i oi ke akamai ma ka pahee, oia ka mea e uwa nui ai ka aha. I ke anaina lealea e uwauwa ana, ua hiki aku nae ia leo uwa i ko Luukia mau pepeiao.
A i mea e ko ai ko Mua manao ino no Moikeha, nolaila hele aku la o Mua, a i mua o Luukia, olelo aku, me ka ninau aku nae: “E Luukia, ua lohe ae nei anei oe i keia leo uwa o ka aha lealea a ke alii?” (Moikeha). I mai o Luukia: “Ae, ua lohe aku nei wau.” I hou aku o Mua ia Luukia: “He pono auanei kahi oia uwa a oukou e lohe ae la; aole. E olelo hoohilahila ana o Moikeha ia oe no ko wahi huna; aole paha kela piha uwa a ke alii he pono.”
A no keia mea, lilo iho la keia olelo hoopunipuni a Mua i mea oiaio ia Luukia. Nolaila, kupu ae la ka manao huhu o Luukia, aole e launa hou me Moikeha, aole hoi e haawi aku i kona wahi huna ia ia e like me mamua. Ia manawa, kauoha ae la o Luukia i kona mau kahu, e huna loa ia kona wahi huna. A no ia manaopaa o Luukia, hoaha ia iho la o Luukia i ke kaula mai ka puhaka a hiki i na kumu uha, hunaia ka piko o ke kaula. Oia ka mea i kapaia ai ka aha o ka huewai, a me ka aha o na waa, kaukahi a kaulua paha, “Pau o Luukia” mamuli o ka ho-aha ia ana o Luukia, a ke mau nei ia olelo a hiki i keia hanauna.
Ia Moikeha i ka lealea a hoi mai, me ka manao ua pono ka noho ana, aole ka.
Hoi mai la o Moikeha, a launa iho la me ka wahine me Luukia; aka, aole nae i hooki o Luukia i kona pane mai ia Moikeha, aia a hiki i ka manawa e hoohuoi ai o Moikeha no ka huna paa loa ia ana o ko Luukia wahi huna, ia manawa e hoopau ai o Luukia i kona pane ana ia Moikeha. A hiki o Moikeha ma ko lakou hale alii, ia manawa koke no, ike aku la o Moikeha i ke ano e ana o ko Luukia mau helehelena, aka, ua haohao koke no o Moikeha, aka, aole nae i ninau koke aku o Moikeha i ke kumu oia ano e ana.
A ma ka po ana iho, i loko o ko laua manawa moe, he mea haohao ia Moikeha i ka moe pu ana me kona pau, aole hoi i ikeia ia mea mamua i loko o ko laua mau la oluolu. E like me kona (Moikeha) ike ana i ka hana a kela wahine ana, pela no oia i kali ai me ka nana ana i loko o na po eha, aia nae, e mau ana no ka paa mau o ka pau o Luukia; a no ia mea, ma kekahi po iho, makemake ae la o Moikeha e ike ia laua iho ma ko laua kuleana mau. I ka manawa i kupu ae ai ko Moikeha manao e ike me kana wahine, alaila, wehe ae la o Moikeha i ka pau o Luukia, a hemo, i nana aku ka hana o ke kane, ua hoahaia o Luukia i ka aha a paa loa, mai ka puhaka a na kumu uha. Nolaila, ninau aku la o Moikeha ia Luukia, i ke kumu o keia hana a ka wahine, aka, aole nae e hiki ia Luukia ke hai aku. Koi aku la o Moikeha ia Luukia mai ke ahiahi a aumoe, e hai mai i ke kumu o keia hana ana, aka, aole nae i haawiia mai hookahi huaolelo. A no keia mea, ano e ae la ko Moikeha manao, a olelo iho la oia oia wale, me ka i iho: “Kupanaha keia hana au e ka wahine, i ka noho iho nei no ka i ka pono a o ke oki mai nei no ka ia o ka leo; o ke aha la ko’u hewa i kamaahaia iho nei ka’u wahi i manao ai. A heaha la hoi kana, eia hoi wau ke hele nei a huna na maka i kahi e, i ku hoi kuu makaia.”
Ia manawa, hoolale koke ae la o Moikeha i kana keiki hookama, e hoomakaukau na waa, me ka olelo aku o Moikeha i ua keiki la: “E holo kaua i Hawaii, no ka mea, e naauaua ana wau i ke aloha o ka wahine Luukia, a nalo kaupaku o kuu hale Lanikeha nei la, alaila pau ka manao ana ia Tahiti.” Ia manawa, hoolale koke ae la o Kamahualele i na i-hoewaa, a makaukau, alaila, lawe ae la o Moikeha i na kaikuahine ona ia Makapuu laua o Makaaoa, a lawe ae la i na kaikaina ia Kumukahi laua o Haehae, a lawe pu ae la i kona kahuna ia Mookini, a me na kanaka koikoi o ko Moikeha alo, oia o na hookele a me na kahuna punahele, a me na kiu nana e nana ka aina.
Ma ia wanaao, ma ka puka ana o ka hoku hookelewaa, kau ae la o Moikeha maluna o na waa ona, a kau pu aku la no hoi me kona mau hoa holo. Mai ia wanaao a puka ka la, ike mua lakou ia Hilo, ua pono ka holo ana, ia wa ku mai ai o Kamahualele a pule aku la ma ke ano mele e like me ka mea i oleloia ma mua ae. A hiki mai la lakou i Hilo, makemake ae la o Kumukahi laua me Haehae e noho i Hilo, a hoonoho ae la o Moikeha ia laua malaila.
Ia manawa haalele o Moikeha ma ia Hilo a holo mai la lakou ma ka aoao akau o Hawaii, a hiki ma Kohala, makemake ae la o Mookini me Kaluawilinau e noho ma Kohala, nolaila, hoonoho ae la o Moikeha ia laua malaila. Haalele ia Kohala, holo mai la ma ka aoao hikina o Maui a hiki i Hana, makemake ae la kekahi kanaka e noho i Hana, nolaila hoonoho iho la ia Honuaula i laila, mai laila mai hiki lakou mawaena o Lanai me Molokai, mawaho pono o Kawela. Ia manawa ike aku la o Kamahualele i kekahi waa nui e lana ana mawaho o ka lae o Kalaau, nolaila, hookele pono aku la o Kamahualele i na waa ma kahi o ka waa e lana mai ana. A ia lakou i hiki aku ai, aia nae o Kakakauhanui ka mea nona ka waa. O kana hana mau o ka lawaia, a he mea mau no ia ia ka holo ma ia wahi i na la a pau i ka lawaia.
Nana ae la o Moikeha, he kanaka nui a puipui o Kakakauhanui, a he kanaka ikaika a ano koa no hoi. Nolaila lawe ae la o Moikeha ia ia i aikane nana, me ke kauoha iho nae: “E noho oe i anei, e holo ae wau a loaa ia’u kahi kupono o makou e noho ai; aia a hiki mai kekahi hoouna i ou nei alaila hele ae oe.”
A pau ka lakou olelo ana malaila, haalele lakou ia Kalaau, a holo aku la a hiki i Oahu, a no ka makemake o na kaikuahine e noho ma Oahu, nolaila nonoi aku la o Makapuu laua o Makaaoa ia Moikeha e noho i Oahu, me ka i aku: “Ua makemake ae nei maua e noho maanei, i ike aku ai i ke ao o ka aina, Tahiti.” A no ia mea, mamuli o ka makemake o kona mau kaikuahine, hoonoho iho la ia Makapuu laua o Makaaoa ma Oahu. A koe aku la o Moikeha, o kana keiki hookama o Kamahualele, o na hoewaa elua, o Kapahi o Moanaikaiaiwa, a o Kipunuiaiakamau ma, elua laua, a o na kiu o Kaukaukamunolea ma, elua laua.
Haalele iho la lakou ia Oahu, holo aku la a hiki ma Wailua; ia manawa, ua ahiahi poeleele ko lakou hiki ana aku, nolaila, aole lakou i pae iuka, hekau iho la na waa i ke kai a po a ao; ma ke kakahiaka nui nana aku la na kanaka i keia kaulua e lana ana iloko o ke kai, me ka puloulou alii i luna. Ia manawa pae aku la na waa, hapai ia aku la a kau i uka. I kela wa hoi a lakou i kau aku ai, ua akoakoa nui mai na kanaka i ka heenalu ma ka nalu o Kamakaiwa, a elua mau kaikamahine alii i hele mai i ka heenalu ia manawa, o Hooipoikamalanai a me Hinauu.
Hele aku la o Moikeha ma i kahi e heenalu ia ana; he alii maikai o Moikeha, he ehu kumuuli, he kanaka loihi no hoi. A o Hooipoikamalanai ma hoi, makemake ae la laua ia Moikeha, a manao ae la laua e lawe ia Moikeha i kane na laua. A o Moikeha hoi, ua komo pu no hoi i loko ona ka makemake ia Hooipoikamalanai ma, me ka manao no hoi e lawe i kekahi o laua i wahine hoao nana. A i ka pau ana ae o ka Hooipoikamalanai ma heenalu ana, hoi aku la a hai aku la i ko laua makuakane, me ka i aku: “Ua makemake maua e lawe i kela keiki alii i kane hoao na kekahi o maua.”
A mamuli o ka makemake o na kaikamahine alii o Kauai hooholo ae la ko laua makuakane, e kiiia o Moikeha a e laweia mai ma ka hale o na kaikamahine alii; alaila kiiia aku la o Moikeha, a me kona mau hoa, a laweia mai la. Ia manawa lawe ae la o Hooipoikamalanai a me Hinauu ia Moikeha i kane hoao na laua, a lilo iho la o Moikeha i alii nui no Kauai mahope iho o ka make ana o kona makuahunowai kane.
MOKUNA II.
KA NOHO ANA O MOIKEHA I KAUAI, A ME KANA MAU HANA.
Mahope iho o ko Moikeha hoao ana ia Hooipoikamalanai laua o Hinauu, lilo ae la o Moikeha i alii nui mamuli o ka make ana o kona makuahunowai kane. Noho iho la o Moikeha me kana mau wahine, a loaa mai loko ae o lakou elima mau keiki, he mau keiki kane wale no. A penei no ka mookuauhau o ia hanauna:
KANE. WAHINE. KEIKI.
{ o Umalehu. { Hooipoikamalanai. { o Kaialea. Moikeha. { { o Kila. { { Hinauu. { o Kekaihawewe. { o Laukapalala.
Ma keia mookuauhau o Moikeha, ua laha mai mai ia ia mai a hiki i ka wa i noho alii ai o Manookalanipo na ohana alii o Kauai a me Niihau. Aka, aole nae kekahi poe i hiki ke hoomaopopo mai i ka lehulehu oia mookuauhau ma na lalani pololei.
Mahope iho o keia mau mea, lana ae la kona (Moikeha) manao ma na wahine a me na keiki wale no, a ma na keiki kona manao hilinai nui, me ka pau ana o ko Moikeha manao ana ia Luukia. I kekahi manawa mahope mai, manao ae la o Moikeha i kana keiki, ia Laamaikahiki, ka laua keiki hoi me Kapo. A nui no hoi ko Moikeha aloha no Laamaikahiki. Nolaila, i kekahi manawa hoakoakoa ae la o Moikeha i kana mau keiki elima, a olelo aku la, me ka i aku: “Ke manao ae nei wau e kii kekahi o oukou i ko oukou kaikuaana, e holo mai i Hawaii nei.” A no keia olelo a Moikeha, he me pihoihoi nui loa ia no kana mau keiki, me ka olelo pakahi aku i ko lakou makuakane: “Owau ke kii! Owau ke kii!!” a pela aku; pela mau lakou e olelo ai i ko lakou makuakane.
A ike aku la o Moikeha, ua pihoihoi kana mau keiki, a e ane aumeume auanei lakou ia lakou iho, a nolaila, i mea e akaka pono ai i kekahi o lakou ko lakou mea e holo i Tahiti, hailona aku la oia i kana mau keiki, a ina o ka mea i ku i ka hailona, oia iho la ke keiki e kii ia Laamaikahiki. A no ia manao ana o Moikeha pela, nolaila, olelo aku la oia i kana mau keiki: “Auhea oukou, ke manao nei wau e hailona aku ia oukou, a o ke keiki o oukou i ku i ka hailona, oia ke kii i ke kaikuaana o oukou.” A no keia mea, lawe ae la o Moikeha e hailona ia lakou ma ka muliwai, e like me ko lakou hanau ana. Mamua nae o ka hailona ana a Moikeha i kana mau keiki olelo aku la oia i kana mau keiki, me ka i aku: “E lawe kela mea keia mea o oukou i mau waa lai, hookahi no hana ana a ka mea hookahi, aole e palua. A o ka mea nana ka waa e holo pono mai a komo ma ka olowa o kuu mau uha, oia ko oukou keiki e kii i ke kaikuaana o oukou.”
A pau kana kamailio ana i kana mau keiki, hele ae la o Moikeha a noho ma kapa muliwai, ma ka aoao e huli pono ana i kahi a ka makani e pa mai ana. A o na keiki hoi, hele ae la lakou a ma ka aoao e huli pono ana i ke alo o ko lakou makuakane. Alaila, kuu aku la ka hanau mua i kana waa, aka aole nae i holo pololei aku, ua lalau ma kahi e. A o ka muli iho, kuu mai la oia i kana waa, a ua like no kana me ka ka mea mua. A pela no a pau na keiki eha, aole i ku i ka hailona. A o Kila hoi ka Moikeha hanau muli loa, lawe ae la oia i kana waa, a hookuu aku la i ka wai, ua holo pololei nae kana waa a ma ke alo ponoi o ko lakou makuakane. A ike mai la kona mau kaikuaana ua ku i ko lakou kaikaina ka hailona; alaila he mea e ka huhu o kona mau kaikuaana. A no keia mea imi hala iho la kona mau kaikuaana i mea e make ai ko lakou kaikaina.
I kekahi manawa, hoowalewale ae la kona mau kaikuaana e hele i ke ke-a pua; aka, no ka ike maopopo ana o ko lakou mau makua, ua nui ke aloha ole o kana mau keiki i ko lakou hanau muli, nolaila, aole i ae aku ko lakou makuakane e hookuu i ko lakou kaikaina. Aka, ua nui ka malimali ana o kana mau keiki hanau mua ia ia, me ka imi maalea i mea e puni ai ko lakou kaikaina, aole nae i hookuu iki aku o Moikeha ia Kila mamuli o ke koi mai a kana mau keiki.
I kekahi manawa, mahope mai o ka manawa i aneane ai e hookuu ia Kila i Tahiti, no ke kii ia Laamaikahiki, ia manawa, aneane e hookuu aku o Moikeha ia Kila e holoholo pu me kona mau kaikuaana. A no ia manao ana pela, nolaila, olelo aku la o Moikeha ia ia: “E kuu keiki, ua pau ka’u aua ana ia oe ma ke koi a kou mau kaikuaana, nolaila, e hookuu no wau ia oe, e hele pu me kou mau kaikuaana, malia paha, o kou hele no ia, hele loa, nolaila, e hele pu oe me kou mau kaikuaana, ma ka lakou wahi e hele ai, hele pu aku oe. Aia a pau ae na la kapu heiau, alaila ma ia mau la iho, e hele aku oe i Tahiti.” I mai la o Kila: “Mai hookuu oe ia’u me ko’u mau kaikuaana, mamuli paha make wau; e pono paha ia oe ke haawi aku i akua no lakou, i makau ai lakou i ke akua, i ole ai lakou e pepehi mai ia’u, alaila, pono wau ke hele pu me kuu mau kaikuaana.” A ike ae la o Moikeha he pono io ka ke keiki, alaila hoakoakoa ae la oia i kana mau keiki a pau, a olelo aku la i akua no lakou. Aka, ma keia olelo a Moikeha, aole i ae kana mau keiki pela. Alaila, hoapono iho la o Moikeha i ka Kila olelo, nolaila, aole i hookuu aku oia ia Kila e hele pu me kona mau kaikuaana.
A mahope iho o keia manawa, hoomakaukau ae la o Moikeha no ko Kila holo i Tahiti e like me kona manao mua ana. Mamua nae o ko Kila holo ana aku i Tahiti, olelo aku la o Moikeha ia ia: “I holo auanei oe, a hiki i Oahu kipa aku auanei oe i ou mau makuahine, aia ko laua wahi la ma ka aoao e nana la ia Molokai, alaila kolea aku oe ia laua, alaila aole oe e hoohewahewaia.”
A pau ka Moikeha olelo ana, alaila, wae ae la oia i na kanaka e hele pu me Kila. O Kamahualele, laweia ae la oia i hoa hele no ke alii, ma kona ano keiki hookama. O Kapahi a me Moanaikaiaiwa, laweia ae la laua i mau hoewaa. O Kipunuiaiakamau ma, elua laua, laweia ae la laua he mau hookele, a he mau kipu no hoi. Ina e holo loa ana na waa i mua a aneane e kuia aku paha i uka, alaila e kahea auanei o Kamahualele: “E Kipunuiaiakamau ma, ia olua!” Alaila e kipu auanei laua, emi hou na waa i hope, a nolaila i kapaia ai ko laua inoa mamuli oia ano Kipunuiaiakamau. O Kaukaukamunolea ma, elua laua, ua laweia laua i mau kiu (pailata), o lakou na kanaka o Tahiti mai i hoouna pu ia me Kila. A ma keia holo ana o Kila, makemake ae la kekahi mau kanaka o Kauai e hele pu me ia, o Hooholoku ma, elua laua. A ma ka makemake hoi o Kamahualele, lawe ae la oia ia Kuaiwilu laua o Kuaineno, he eiwa paha ko lakou nui, o ke alii, umi lakou.
A makaukau na kanaka e hele pu ai me Kila, alaila, lawe ae la o Moikeha i na kahuna kilokilo lani, i nanaia ai ka maikai o ko ke alii hele ana. A ma ia ano, ua ikeia he kupono i ke alii ke holo. Aka, laweia ae la o Wanahili, kekahi kahuna, e holo pu me Kila, hui pu, he umikumamakahi ko lakou nui. A ma ka la i manaoia ai he pono ke hele, ma ka wanaao, i ka puka ana o ka hoku hookelewaa holo aku la lakou ma ka wanaao a hiki ma Oahu, ma kahi i kuhikuhi ia ai o na makuahine e like me ka Moikeha kauoha mua. A i na waa e lana ana ma ke kai, kahea aku la o Kila: “Welina hoi ia olua e Makapuu laua o Makaaoa.”
Makapuu laua o Makaaoa. “Owai oe?” “Owau nei o Kila i uka, o Kila i kai, o Kila-pa-Wahineikamalanai, o kama wau a Moikeha.”
Makapuu ma. “Ke ola la no ka o Moikeha?” “Ke ola la no.”
Makapuu ma. “Ka walea ana?”
Kila. “I wale ia Kauai i ka la hiki ae a po iho; i keekee a ka nalu o Makaiwa, i kahuli mai aka pua kukui o Puna, o ka waihalau o Wailua, noho no ia Kauai a make ia Kauai.”
Makapuu ma. “Heaha ka huakai a ke alii i hiki mai ai i o maua nei?” “He huakai imi alii.”
Makapuu ma. “Imi i ke alii owai?” “O Laamaikahiki.”
A haalele lakou ia Oahu, holo aku la a hiki i ka lae o Kalaau i laila ke aikane a Moikeha, o Kakakauhanui. Kahea aku la e like me ke kahea ana i na makuahine. Pela mau aku no kana hana ana a pau na kanaka a Moikeha i hoonoho ai mai Oahu a hiki i Hawaii, a holo aku la i Tahiti. Ma ia holo ana, hiki aku la lakou i Moaulanuiakeaiki, malaila o Kupohihi, he iole kanaka, kekahi makuakane o Moikeha. A no ka pololi o lakou, nolaila lakou i manao ai e kipa ma o Kupohihi la. A e like me ka hana ana i na makuahine, pela no kana hana ana i kona kupunakane. A loaa mai la ka ai ia lakou. Ia hiki ana o lakou i Moaulanuiakeaiki, ike aku la o Kila ia Lanikeha e ku ana i Moaulanuiakeanui, he hale nui no Moikeha, oia hoi kona halealii. A pau ko Kila ma manawa malaila, holo aku la lakou a hiki i Moaulanuiakeanui. A pae aku la na waa i uka, hele aku la o Kila laua me Kamahualele e ike ia Luukia. Ia Kila i hiki aku ai, kahea aku la oia: “Welina hoi ia oe e Luukia.”
Luukia. “Owai oe?” “Owau nei o Kila i uka, o Kila i kai, o Kila-pa-Wahineikamalanai, o kama wau a Moikeha.”
Luukia. “Ke ola la no ka o Moikeha?” “Ke ola la no.”
Luukia. “Ka walea ana?”
Kila. “I walea ia Kauai i ka la hiki ae a po iho, i keekee a ka nalu o Makaiwa, i ke kahuli mai a ke kalukalu o Puna, o ka waihalau o Wailua, noho ia Kauai a make ia Kauai.”
Luukia. “Heaha ka huakai a ke alii i kiki mai ai?” “He huakai imi alii.”
Luukia. “Imi i ke alii owai?” “O Laamaikahiki.”
Luukia. “Aia ko kaikuaana la i loko o kuahiwi o Kapaahu, ua hunaia, aole makou i ike aku ia ia.”
A pau keia mau kamailio ana a Kila me Luukia, hoi aku la i Lanikeha, i ka hale i oleloia no Moikeha; ko Moaulanuiakea halealii. A mahope iho, hele aku la o Kamahualele me Kila ma kahi i huna ia ai o Laamaikahiki, aka, aole nae i loaa ia manawa. A nui na la o ka imi ana no Laamaikahiki, aole he loaa iki. A hoomaha iho la o Kila i ka huli ana ia Laamaikahiki, a i ka la mamua o na po kapu, olelo aku la o Kila ia Kamahualele: “E hoomakaukau aku oe i na waa, a hoi aku kakou, no ka mea, ua pau ka manao e imi aku i ke alii, e pono ke hoi a hai aku ia Moikeha i ka nele. Malia paha o hoouna hou mai oia i mau mea e ae.”
E like me ka manao o Kila, pela no ka Kamahualele hooko ana, aka, he mea makemake ole nae ia i ko Kamahualele manao. A no ia mea, kii aku la o Kamahualele ia Kukelepolani, he luahine kilokilo, he kahuna a Olopana, a laweia mai la i mua o Kila. Olelo aku la o Kamahualele ia ia: “Alia kaua e hoi; e pono ia kaua ke kali ae i ka loaa o ke alii i ka luahine, he kahuna keia a Olopana, malia paha, o hiki ia ia nei ke kuhikuhi mai i kahi i noho ai ko kaikuaana.”
Olioli iho la o Kila i keia olelo, a he mea malihini loa no hoi ia ia Kila. Aka, ninau aku nae o Kila, ia Kamahualele, me ka i aku: “Heaha ia mea he kahuna? A pehea kana hana?” A no keia olelo a Kila, kuhikuhi pono aku la o Kamahualele i ke ano o ke kahuna a me kana oihana. A no ia kuhikuhi pono ana a Kamahualele pela, alaila, koi aku la o Kila e hana mai i kana oihana i ike aku ai o Kila ia Laamaikahiki.
MOKUNA III.
KA WANANA ANA A KA LUAHINE IMUA O KILA, A ME KE KUHIKUHI ANA I KA MEA E LOAA AI O LAAMAIKAHIKI.
Mamuli o ka makemake nui o Kila e loaa o Laamaikahiki, nolaila, hoakaka maoli aku la o Kukelepolani i mua o Kila, me ka i aku: “Hookahi la i koe, e loaa no ia oe o Laamaikahiki i loko o kuahiwi o Kapaahu; aia a lohe aku kakou i ke kani mai o Hawea, oia ka pahu a ko makuakane a Moikeha, aia kani mai ua pahu la, alaila, e lawe ae oe i kanaka, a hai aku i luna o Lanikeha, ka heiau a ko makuakane; aia a hai oe i ke kanaka ike oe i ko kaikuaana, no ka mea, he pahu hai kanaka ia ke hiki i ka manawa e kani ai, ke hiki aku nae i na po kapu, no ka mea, apopo a po iho, kapu loa, he po kauwila mau ia mai ko makuakane mai.”
Ia la a ke kahuna luahine e olelo la, ma ia po iho a ao ae, a ma ka po o ia la iho, ma ka pili o ke ahiahi, ia manawa kani ana ka pahu a Laamaikahiki. Ia manawa kena ae la o Kila ia Kamahualele i kanaka, i mea e kau aku ai i ka lele, e like me ka olelo a ka luahine kahuna. Ia po no, ma ka manawa i kani ai o ka pahu, hele mai la o Kukelepolani imua o Kila, a olelo mai la: “Ua lohe ae nei oe i ke kani a ka pahu? Ua hiki mai ka manawa e ike ai oe i ko kaikuaana, ano e hele mai oe mahope o’u, ma kuu wahi e hele ai, malaila no oe e hahai mai ai.”
Ia manawa, hele aku la o Kila me ua kahuna luahine nei, a ao ua po nei, mai ia la ae a ahiahi, hiki aku la laua ma kahi e kokoke aku ana i kahi a Laamaikahiki i noho ai. I aku la o Kukelepolani: “Maanei kaua e noho ai a hiki i ka manawa e kani hou mai ai ka pahu, alaila komo aku kaua i ka puka o mua, he hale ia e hoomanamana ai i na akua. A hiki auanei kaua ma ka puka o ka mua; alaila, komo aku auanei oe i loko, a pee ae oe malalo o kuono o ka hale mua. Malaila oe e noho ai a hiki i ka manawa e komo ai ko kaikuaana i loko o ka hale, alaila, nana aku oe, a o ka mea nana e komo ae a hookani i ka pahu, oia no o Laamaikahiki; a ike aku oe, alaila, mai wikiwiki aku oe, kali aku oe a kai ka aha, oia ko manawa e kahea aku ai.”
Noho iho la laua a hiki i ka manawa i kani ai ka pahu, ma ke ahiahi, mahope iho o ka napoo ana o ka la. Ia manawa, hele aku la laua nei a ku ma ka puka o ka mua. Ia manawa komo aku la o Kila i loko, a noho iho la ma kahi a Kukelepolani i kuhikuhi ai. A komo aku la o Kila iloko o ka mua, alaila, hookaawale ae la o Kukelepolani ia ia ma ke kaawale, e like me ke kanawai mau o na wahine ma ia hale, aole e hoolauna aku na wahine ma ka hale kapu.
Ia Kila maloko o ka mua, aole i upuupu mahope iho o kana komo ana aku, ia manawa, komo mai la o Laamaikahiki, a ku imua o ka pahu, alaila, nana aku la o Laamaikahiki o ka hiki mai o na kahuna, no ke kai ana o ka aha. A ma ia wa komo mai la na kahuna nana e kai pu i ka aha me ke alii. I ke kahuna e hoomaka ana e pule, a i ka pau ana ae o ka pule a ke kahuna, ia manawa, hoomakaukau ae la na kahuna me ke alii e kai i ka aha.
Ia manawa, hele mai la o Kila, a kahea mai la: “Welina hoi ia oe e Laamaikahiki.”
Laamaikahiki. “Owai oe?” “Owau nei o Kila i uka, o Kila i kai, o Kila-pa-Wahineikamalanai, o kama wau a Moikeha.”
Laamaikahiki. “Ke ola la no ka o Moikeha?” “Ke ola la no.”
Laamaikahiki. “Ka walea ana?” Kila. “I walea ia Kauai i ka la hiki ae a po iho, i keekee a ka nalu o Makaiwa, i ke kahuli mai a ka pua kukui o Puna, o ka waihalau o Wailua, noho no ia Kauai a make ia Kauai.”
A no keia hana a Kila, ninau pono aku la o Laamaikahiki: “Heaha kau huakai i hiki mai ai i o’u nei?” I aku la o Kila: “I hoouna ia mai nei wau e ka makuakane o kaua e kii mai ia oe, e holo aku e ike mai ko kakou makuakane ia kakou apau. No ka mea, ua hele mai nei wau e like me ke kauoha a ko kakou makuakane, a hiki iho nei wau maanei; aka, aole nae he loaa. A nolaila, ua hoomakaukau e hoi, e ole ka luahine, loaa iho nei oe.” A no keia olelo a Kila, hoomakaukau koke ae la o Laamaikahiki e holo me kona kaikaina i Hawaii nei e like me ka makemake o Moikeha. I ka manawa i manao ai o Laamaikahiki pela, alaila lawe ae la oia me kana mau kahuna, a lawe pu ae la no hoi me ke akua, o Lonoikaoualii.
Holo mai la o Laamaikahiki, me kana mau kahuna, a me na kanaka i holo pu aku me Kila, a ma ia holo ana, i ke kokoke ana aku i Kauai, ia manawa hookani ae la o Laamaikahiki i ka pahu. Ia manawa lohe ae la o Moikeha i ka leo o kana pahu, alaila manao ae la oia, ua holo aku o Laamaikahiki me kona kaikaina. Ia manawa hoomakaukau ae la o Moikeha i ka aina a me ka hale, no ka hiki aku o ke alii Laamaikahiki. A hiki aku la o Laamaikahiki me Kila, lilo ae la o ua Laamaikahiki nei ma ka lima o ke kahuna nui o Kauai o Poloahilani, a hoihoi ia aku la i loko o ka heiau, me kona akua o Lonoikaoualii. Ua oleloia, na Laamaikahiki i lawe mua mai ke akua ma Hawaii nei.
Noho iho la o Laamaikahiki ma Kauai, a mahope, holo aku la ma Maui a noho ma Kahikinui. Ua kapaia aku ia wahi mamuli o ko Laamaikahiki inoa. A no ka makani o ia wahi, haalele aku la o Laamaikahiki ia laila, holo aku la a ma ka aoao komohana o Kahoolawe. A malaila kahi i noho ai a hiki i kona manawa i hoi aku ai i Tahiti. Ua olelo ia no ka holo ana o Laamaikahiki i Kahoolawe, ka mea i kapaia ai ka moana ma ke komohana o Kahoolawe, “o Kealaikahiki”. Noho iho la o Laamaikahiki ma Kahoolawe, a no ka pono ole o ka manao o na kahuna, nolaila haalele ai o Laamaikahiki ia Kahoolawe, a hoi aku la i Kauai; a make o Moikeha, ili iho la ka aina ia Kila, hoi aku la o Laamaikahiki i Tahiti.
MOKUNA IV.
KA NOHO ALII ANA O KILA, AME KA HUAHUA ANA O KONA MAU KAIKUAANA.
Mahope iho o ko Moikeha make ana, laweia aku la kona kupapau ma ka pali o Haena, a hiki i ka manawa a Kila i hoihoi ai i Tahiti. Ia manawa mahope iho, noho iho la o Kila ma ko Moikeha noho ana, e like me ka makemake o kona makuakane, a me kona mau makuahine, a me ka makuakane o na makuahine.
A ma ia lilo ana o Kila i alii no Kauai e like me ka noho ana o kona makuakane, aka aole nae i maikai loa kona noho alii ana, no ka mea, ua huahua ae la kona mau kaikuaana, no ka lilo ana o Kauai ia Kila. Aka, ua huipuia ko lakou inaina me ko lakou hoomauhala mua ana, no ko Kila holo ana i Tahiti. A i ka hiki ana o kekahi hana nui ma o ke alii la, nolaila, olelo aku la oia i kona mau kaikuaana; aka, aole e hiki i na kaikuaana ke hoolohe aku ma ka Kila mea e kamailio aku ai. Aka aole i pono iki ko Kila noho alii ana ma ia manawa.
A no ia mea, noonoo nui iho la na kaikuaana i mea e nalo ai ko lakou huhu i ko lakou kaikaina; nolaila, kukakuka ae la lakou ma ke kaawale, a hooholo iho la; penei lakou i hai aku ai i mua o Kila i ka lakou mea i hooholo ai, he mau manawa loihi mahope mai o Moikeha: “E Kila; e pono paha e kii kakou i na iwi o ko kakou makuakane, e hoihoi mai, a nau e lawe aku i Tahiti.” A ike iho la o Kila he pono ka manao o na kaikuaana, nolaila ae aku la oia mamuli o ko na kaikuaana manao. Aka, o ko Kila manao mua no ia i manao mua ai me kona mau makuahine.
A ike aku la na kaikuaana o Kila, ua ae maoli mai ke kaikaina i ka lakou mea i kuka mua ai, nolaila, hoomakaukau ae la lakou i na waa e holo ai i Haena, no ke kii i na iwi o ko lakou makuakane. A ike aku la na makuahine o Hooipoikamalanai laua o Hinauu i na keiki e hoomakaukau ana i na waa; nolaila hele aku la a halawai me na keiki, i aku la: “E hoomakaukau ana keia mau waa e holo i hea?” I aku la na keiki: “E kii ana makou i na iwi o ko makou makuakane a hoihoi mai, a na Kila e lawe aku i Tahiti.” Ninau hou aku la ko lakou mau makuahine: “Ehia oukou e holo ana?” Hai aku la ka olaua mau keiki: “O makou no hoi paha me ko makou kaikaina.”
A lohe ae la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu i keia mea, olelo aku la i na keiki: “Ina i holo oukou me ko oukou kaikaina alaila o maua pu kekahi o na makuahine ke holo me oukou.” I aku la na keiki: “O ke aha ka olua e holo ai; e holo olua e hoopiha waa, o hiki ole mai anei ia makou?”
I aku la na makuahine: “Aole maua e hookuu aku i ko oukou kaikaina, no ka mea, aole he pono o ka oukou noho ai aina ana, he poe hana ino oukou; he uku auanei hoi ka oukou hele ana, o malama pono oukou i ko oukou pokii.”
A no keia olelo a na makuahine o ua mau keiki alii nei, manao iho la na keiki e aneane ae oleia ana ko lakou makemake; nolaila, hoohiki aku la kana mau keiki hanau mua, ma ka inoa o ko lakou akua. A ike mai la o Hooipoikamalanai ma, ua hoohiki aku kana mau keiki, nolaila, hookuu mai la ko lakou makuahine ia Kila mamuli o ke koi hoohiki a kana mau keiki. A i ka manawa o ka holo o ua mau keiki nei, lawe ae la lakou ia Kila; a ma ka wanaao o ka po, holo mai la lakou i Oahu nei, a no ka makani maikai mai Kauai mai ia po, ua ike koke lakou ia Molokai; aia no nae ko lakou kaikaina maluna o ka pola o na waa. A no ka ikaika o na hoe waa, ua puka koke lakou i Kauwiki, ma Hana; i ke aumoe o kekahi po ae hiki lakou i Waipio, ma Hawaii.
A ma ia po koke no, i loko o ko lakou manawa hiamoe ia Kila hoi e hiamoe ana, haalele aku la lakou ia Kila ma Waipio me ko iala ike ole mai. Aka, lawe ae la lakou i kekahi keiki ano opiopio i like me Kila ka ili, a hoi aku la lakou i Kauai. Ma ia hoi ana a lakou, a hiki i Puuloa, pepehi ae la o Umalehu, ke keiki mua loa a Moikeha, i kela keiki a lakou i lawe mai ai mai Waipio mai, a lawe ae la i na lima, i mea na lakou e hoike aku ai i ko lakou mau makuahine, me ka olelo aku: “Ua pau i ka mano.”
A ia lakou i hoi aku ai, hele aku la lakou i mua o ko lakou mau makuahine, me na lima a lakou i lawe mai ai o kela keiki a lakou i pepehi ai, me na poo o lakou i manewanewa ia, ma ka ako mahiole ana i ka lauoho, he mea e hoomaopopo ana i ko lakou kanikau ia Kila. A hiki aku la lakou i ko lakou mau makuahine, me ka moe kanikau ana, a maloko o ko lakou uwe ana, manao aku la o Hooipoikamalanai, ua make ko lakou kaikaina, a i ole la ia, e uwe ana la i ko lakou makuakane.
I mai la o Hooipoikamalanai ma: “Owai ko oukou i poino?” I mai la na keiki: “Ua pau o Kila i ka mano, ia makou no i hele aku nei, a loaa na iwi o ko makou makuakane (Moikeha) hana makou apau, kau makou maluna o na waa, hoi mai makou a na pali hulaana, kahuli makou, ia manawa no ka pau ana o Kila i ka mano, a koe mai na lima ia makou, oia na lima a kakou e ike la.”
A lohe na makuahine o lakou i keia olelo, kanikau hele aku la o Hooipoikamalanai, e hoonaauaua ana ia laua iho me Hinauu. I aku la o Hooipoikamalanai ma i ka laua mau keiki: “Auhea la hoi na iwi o ko oukou makuakane?” I mai la kana mau keiki: “Ua lilo i ka moana, ia kahuli ana no o makou, lilo makou ia Kila kahi i aumeume ai, aole o makou manao ae i kela.” A mahope iho o keia manawa, kanikau hele aku la o Hinauu ma i ke aloha o Kila a puni o Kauai, a huipu aku la me na makaainana i ke kanikau.
MOKUNA V.
NO KO KILA HAALELE IA ANA MA WAIPIO A ME KONA NOHO ANA MALAILA.
Ia Kila ma i hiki aku ai i Hawaii ma Waipio, i na kaikuaana i ike aku ai, e hiamoe loa ana o Kila; alaila, hoolale koke ae la o Umalehu i kona mau kaikaina, ia Kaialea, Kekaihawewe, a me Luakapalala, e hapai na waa, oi hiamoe o Kila. E like me ka manao o ko lakou kaikuaana, malaila wale no e hoolohe ai na kaikaina. Ia lakou i hapai ai i na waa a lana i loko o ke kai, a kau mua aku la na hoewaa, a me na keiki alii, ia manawa, lohe ae la o Kila i ke kamumu o na waa; ia wa ala mai la o Kila, a nana aku la, ua lana na waa i loko o ke kai, me ka manao hoi o Kila e kiiia aku ana oia mahope. I nana hou aku auanei keia (Kila) e holo loa ana na waa mawaho o kuanalu. Alaila, kahea aku la o Kila: “Pehea wau? Pehea wau-e?”
Kahea hou mai o Umalehu: “Pela iho a kii hou mai makou.” I nana aku auanei keia, nalo ana na waa malalo o ka lae o ka pali o Maluo. O ko lakou hala loa aku la no ia; noho iho la o Kila i kaha one o Waipio. Ua hookoeia ke ola o Kila ma Waipio mamuli o ka manao o Kaialea, a me Kekaihawewe, a me Laukapalala. No ka mea, o ko Umalehu manao, e lawe e pepehi ia Kila ma ka moana, aka, ma ko Kaialea manao, a me ko Laukapalala manao, e hoihoi i Waipio, a oia no ke kumu i hiki ai i Waipio.
A hala aku la na kaikuaana o Kila, noho iho la o Kila ia koena po, e noonoo ana i ka hana a kona mau kaikuaana. A kokoke i ka wanaao, a no ka loihi o kona ala ana ia po, nolaila, ua pauhiaia oia e ka hiamoe nui. A ia ia e hiamoe ana, ua hiki ae ka la, a mehana iki ae, ike ia mai la ua o Kila e hiamoe ana i kaha one. Hele mai na kamaaina a ike i keia keiki maikai e moe ana, ua pauhia i ka hiamoe. A nolaila, hoala ia ae la, me ka ninau iho o na kamaaina, i kona wahi i hele mai ai a me ke ano o kona hiki ana malaila. Alaila, hai aku la oia i ka moolelo e like me ka hana a kona mau kaikuaana. A no ia mea, hoihoi ia aku la e na kamaaina ma kauhale kamaaina.
Ia noho ana a Kila ma Waipio, hoopili aku la o Kila malalo o na kamaaina, ma na mea a na kamaaina e olelo mai ai, malaila wale aku no o Kila. O ke kahumu a me ka mahiai kana mau hana nui e hoounauna ia ai e na kamaaina ona. Pela mau kana hana ana a hala ekolu paha puni. I kekahi manawa, i ka wa i hoounauna aku ai kona mau kamaaina ia Kila e pii i ka wahie i luna o ka pali, nolaila, pii aku la oia ma Puaahuku kana wahie. I ka manawa o Kila i luna o Puaahuku, he kahuna ka mea nana i ike aku i loko o Pakaalana i ka pio mau o ka onohi alii. A no ia mea, hoomanao ae la ua kahuna nei he alii. A pela mau ka hana ana a ke kahuna. Aka, aole i hoomau ka hoailona alii ia Kila i na la a pau, he kakaikahi wale no. A ma kekahi manawa, hewa iho la o Kila ma ka noho ana me na kamaaina mau ona. Ua manaoia ua o Kila, ua lawehala i ka mea a na kamaaina, no ka ai ana i ka aikapu, i na mea hoi i manao ia no mua. Aka, aole i lawehala iki o Kila ma ia mea. A no ia mea, holo aku la o Kila i loko o Pakaalana, ka puuhonua no ka poe e manaoia ana he lawehala.
Ia manawa ike hou mai la ke kahuna ia Kila, e like me kana ike ana i luna o Puuahuku. A no ia mea, olelo aku la ua kahuna nei ia Kunaka, oia ke alii o Waipio ia manawa, mahope iho o ko Olopana holo ana i Tahiti. I aku la, ua kahuna nei: “E lawe ae oe i kela keiki i keiki na kaua; aole kela he keiki e, he alii kela.” A ma ka olelo a ke kahuna, he hoolohe wale aku no ka ke alii. A no ia mea, lawe ae la o Kunaka ia Kila, i keiki nana, a kapa aku la i kona inoa o Lena. A no ka lilo ana o Kila i keiki na Kunaka, haawi ae la oia ia Waipio a pau loa ia Kila. A maluna o Kila ka hooponopono ana, maluna o ka aina a me na kanaka.
Ia manawa i lilo ae ai o Waipio ia Kila ka hooponopono, a me ka ai aina ana, nolaila, e kuahaua aku ana o Kila i na kanaka e mahiai. A na Kila i hoomaka ke koele, mai ia ia mai ka hoomaka ana o ke koele a hiki i keia manawa. I kekahi manawa, makemake ae la o Kunaka i kana keiki, no ka hoonoonoo ma ka hana.
A mahope mai, i ke kau ia Hua, oia ka manawa i olelo ia: “Koele na iwi o Hua i ka la”, ia manawa, he kau la nui loa ia a puni na aina mai Hawaii a Kauai; o na aina wai keia, hao lia ae la e ka la, maloo; maloo ka ai, aole wahi mea ulu ma na kuahiwi. Aka o Waipio, oia wale no ka aina i maloo ole ka wai, a o ka aina ai hookahi no hoi ia, o ka ilina iho la no ia o Hawaii, a me Mani. A no keia kau la, ua wi na aina a pau mai Hawaii a Kauai. O ka limu ka ai, a ane pilikia loa na aina i ka wi. Aka, o Waipio, aole lakou i wi iki a hiki i ka pau ana o ka wi. I kekahi manawa, hele nui ae la ko Hawaii, Maui, a me na aina a pau i ka ai i Waipio.
Aka, lohe ae la na kaikuaana o Kila, aia ka ai ma Waipio, manao ae la ko lakou kupunakane, a me ko lakou makuahine e holo i ai i Waipio; aka, aole nae e hiki ia lakou ke ae e hele, no ka mea, ua hana hewa aku lakou ia Kila malaila, oia no ko lakou mea i kanalua ai, o hele auanei lakou, o ike mai o Kila ia lakou, nolaila pono ole. Aka no ka paipai nui o ko lakou makuahine i na keiki e holo, hoole loa aku na keiki. A no ka paakiki loa o na keiki ma ko lakou manao, nolaila, ninau pakahi aku la ko lakou mau makuahine i ka laua mau keiki, no ka makemake e holo i ai i Waipio. Aka ua hoole na mea a pau o na keiki ana; a ma kekahi manawa mahope mai, ninau pinepine aku no i na keiki; ekolu keiki i hoole, a hookahi mea i ae e hele i ka ai i Waipio, o Kaialea.
MOKUNA VI.
KA HOLO ANA O KAIALEA I WAIPIO A ME KONA HALAWAI ANA ME KILA.
Ia Kaialea i holo ai i Waipio ma Hawaii, a hiki aku la oia ma laila me kona mau hoa holo, ua papa ae la o Kila i na kanaka apau o Waipio mai uka a kai, mai kela pali a kela pali o Waipio, aole e haawi wale i ka ai, ina haawi he kanaka, o ka make ka hope, a i na he ai ahupuaa, a pau kona ai ahupuaa ana, a pela aku. Aka, ia Kaialea no e holo aku ana, ike e aku la no o Kila i na waa ona, manao ae la no o kekahi o kona mau kaikuaana ko luna o na waa.
A i na waa i kau aku ai i uka, ike aku la o Kila i kona kaikuaana. A nolaila i mea e maopopo ai ia Kila ko lakou hana ino ana ia ia, nolaila kena ae la o Kila i na ilamuku e hao i na waa o Kaialea, oia hoi, o ka la a Kaialea i hiki aku ai, he mau la kapu ia, aole he holo waa ma ia la. A mamuli o ke kauoha a Kila hao ia ae la na waa e na kanaka alaila manao ae la o Kaialea i kona hewa, nokamea, ua kauoha ia mai e ko lakou makuahine a me kona mau kaikuaana aole e noho loihi i Hawaii. A no keia haoia ana o na waa, manao ae la o Kaialea, aole e hiki i Kauai, manao ae la oia i ka pilikia o ko ka hale poe. A lilo aku la na waa ma ka lima o na ilamuku, hoi aku la oia me kona mau hoewaa ma na hale kamaaina. Ia manawa o lakou ma na hale o na kamaaina, lohe ae la lakou ua kapu ka ai, no ka mea ua papaia e Kila. Aole nae i lohe iki lakou i ko Kila inoa ma Waipio ia manawa.
I kekahi la ana ae, hoouna ia mai la kekahi mau kanaka mai a Kila mai e kii mai ia Kaialea e laweia iloko o kahi paa o ke alii. A ma ia manao ana o Kila pela, nolaila, kiiia mai la o Kaialea, a laweia aku la ma kahi paa o ke alii. Ia manawa, o Kaialea i hiki aku ai i mua o ke alii o Kila, ike aku la oia ia Kila, alaila manao ae la ia i kona make, no ka mea, i iho la o Kaialea i loko ona: “E make ana ka wau, no ka mea, ua lawe mai makou ia ia a haalele maanei.” Aka, no kona lohe ana ’ku he inoa e kana i lohe ai (o Lena) malaila oia i haohao ai.
Ia wa o Kaialea ma kahi paa i mua o ke Alii, ninau aku la oia: “Mai hea mai oe? A heaha kau hana i hiki mai ai maanei?” I aku la o Kaialea: “No Kauai mai wau, a no ka pau ana o ko makou mau aina i ka wi, aole he ai, nolaila hoounaia mai nei wau e holo mai i Hawaii nei i ai na makou, a oia wale no ko’u mea i hiki mai ai maanei; aole hoi i manao e, e haoia ana na waa.”
I aku la o Kila, ka mea i kapaia o Lena: “Aole anei oe i holo mua mai maanei i keia manawa mamua aku nei?” Ia manawa, manao ae la o Kaialea aole e hai aku i keia ninau, o hai aku auanei oia, ua hiki mua ma Hawaii, manao oia o make io auanei, no ko lakou lawe malu ana i kekahi keiki kamaaina a lakou i pepehi ai. Nolaila, hoole aku la oia, aole i holo mua i Hawaii.
Mamua nae e ko Kaialea manao ia ana e hoopaa ma kahi paa, ua kuka mua aku nae o Kila me kona hoa aikane paha o ke alo alii, a penei kana kuka ana: “Ina i hiki mai o Kaialea maanei, alaila, na’u auanei e ninau aku ia ia. A i hoole mai auanei kela i ka’u mea e ninau aku ai, alaila, kuhikuhi ae wau ia oe, nau e nana ae.” A i ka manawa i hoole mai ai o Kaialea i ka Kila ninau ana aku, alaila, olelo aku la o Kila i kona hoa kuka: “E! e nana ae oe ia ianei, a e ninau pono aku paha ia ia.” A nolaila, nana aku la ua hoa nei o Kila ia Kaialea, a ninau aku la: “Aole anei oe i hiki mua ma Hawaii nei mamua aku nei? Aole anei oukou i lawe aku i kekahi keiki o Waipio nei me oukou?” A no keia ninau a keia hoa o Kila, nolaila, aole e hiki ia Kaialea ke ae aku i na mea i hana ia e lakou e like me ka lakou hana ana. A nolaila, hoole aku la o Kaialea: “Aole makou i hiki mua ma keia wahi, akahi no wau a ike iki ia Waipio nei.” A no keia mea, ninau maoli aku o Kila: “Owai kou mau makua?” Aole no i hai iki aku o Kaialea i kona mau makua ma ka oiaio, aka, hai aku la no oia he inoa e. O hai auanei keia i kona mau makua, manao keia o akaka loa kona make, no ka mea, ua ninau maoli ia mai oia.
A lohe ae la o Kila i ka hoole ana mai o Kaialea, alaila, i mea e maopopo ai ia Kaialea, nolaila kena ae la o Kila, i ka ilamuku, me ka i aku: “E hoopaa aku i keia kanaka; apopo, e kau aku ia ia ma ka lele, no ka mea, o keia kanaka no ka mea nana i pepehi ia Kila, a na ianei no i haalele i ko lakou kaikaina i ka moana. Mai nakiikii nae i ke kaula ia ianei, e hookuu no pela ma ka hale, a hiki i kuu manawa e kauoha aku ai e make, alaila make.” Mamuli o ke kauoha a ke alii, nolaila, laweia aku la o Kaialea a hoonohoia ma ka mua, me ka malama maikai ana, a me ka hanai ana i ka ai. Aka, o na mea ai a pau i laweia aku na Kaialea, aole e hiki ia ia ke ai, no ka mea, ua kaumaha i ka make. Aka, aole nae pela ko Kila manao, “e kau ma ka lele.” I mea e ike maopopo ai o Kaialea i ka hewa oia hana ana a lakou.
A ma kekahi la ae, ka la i manaoia ai e kau o Kaialea ma ka lele, ma ka wanaao i ka wa e kai ana ka aha, keu ana ka alae. Ia manawa no e keu ana ka alae, a hewa ana no na kahuna: “Hewa hoi! Ola hoi ke kanaka!! No ka mea ua hewa ke kau ana o ka aha. Aole hoi wa a lele wale, o ka pau no la hoi ia.”
Ma ke kakahiaka nui ana ae, hele aku la na kahuna a hai aku la i ke alii i ka hewa o ke kai ana o ka aha. I mai la o Kila: “Ina ua hewa ke kai ana o ka aha, alaila e ola ke kanaka, aole e make i keia la.” Hele aku la o Kila a olelo aku la i ka ilamuku, me ka i aku: “Aole e kau aku i keia kanaka ma ka lele, e hoihoi aku ia ia ma kekahi hale alii e aku, me ka malama pono loa ia; aia no a hiki i ka wa e kauoha hou ia aku ai no ka make.”
A no ia mea, hoihoi ia ae la o Kaialea ma kahi hale alii e ae; aka, aole nae i pau ko Kaialea manao ana i kona make, no ka mea ua lohe aku no ia i ka oleloia e make ana no. I kela manawa ma kahi o Kaialea e malamaia ala, he mea mau ia Kila ka hele aku e hoohuahualau. Aka, no ka paakiki loa o Kaialea, nolaila, hoounaunaia aku la o Kaialea ma na hana a pau.
Mahope iho o keia mau la, noonoo iho la o Kila, o pau io auanei kona mau makuahine i ka make i ka pololei, nolaila, hoounaia aku la kekahi mau kanaka, e lawe aku i ai i Kauai. Aka, i ka lawe ana a na kanaka aole i hiki loa aku ia ai i Kauai; a Kaunakakai no i Molokai pau loa ka ai i ka hookamakamaia i ka wahine; nolaila hoi hou na waa a hiki i Waipio me ka olelo aku ia Kila, ua hiki i Kauai. Pela mau no ka hana ana a ua mau kanaka nei, a nui na holo ana me ka hiki ole i Kauai.
A o ko Kauai poe hoi, ua kali ia mai la o Kaialea, aole he hoi aku, nolaila, hoouna ia kekahi mau kanaka e Hooipoikamalanai ma e huli ia Kaialea. Ia huli ia ana a hiki i Hawaii ma Waipio. Ia manawa a lakou i hiki aku ai, ninau ia mai la lakou nei, ko Kauai poe, i ke kumu o ko lakou hiki ana i laila. Aka hai aku la lakou, “he huakai imi alii, e imi ana ia Kaialea.” A no kea mea, hai aku la na kamaaina: “Ua make o Kaialea, aia maloko o ka heiau, ua oleloia nae e kau ana i ka lele, aka, aole nae i ikeia ke kau ana i ka lele, ua make malu paha, ua kiola ia paha maloko o ka lua pau.”
Lohe iho la lakou nei i keia hua make, ake nui aku la lakou nei e ike i na hoewaa, ka poe i hele pu mai me Kaialea. Aka, kuhikuhi ia ae la na hale, hele aku la lakou nei a hiki i laila, halawai pu iho la, akahi iho la no a pono na hoewaa o Kaialea i ka ike ana mai i ko lakou poe o Kauai. A halawai iho la lakou, alaila, haiia mai la ia lakou nei ke ano o ko lakou noho ana ma Waipio, me ka i mai: “Ua make o Kaialea aia i loko o Pakaalana; o ka makou ike ana no i ka pae ana mai i uka nei, o ka haoia ae la no ia o na waa o makou, a lawe pu ia aku me Kaialea, oia noho wale iho no ka makou, e ole na hale kamaaina pono makou. Aole makou i ike aku i ke alii (Kaialea). Akahi iho la no a pono ua hiki mai la oukou. Eia nae, ua kapu ka ai o Waipio nei.”
A lohe aku la o Kila, ua hiki aku kekahi mau waa mai Kauai aku, nolaila, hoounaia mai la he mau kanaka mai a Kila mai, e kii mai i ua mau kanaka Kauai nei. Nolaila kiiia mai la, a laweia aku la i mua o Kila. I ka manawa i hiki aku ai ua poe kanaka nei i mua o Kila, ninau mai la o Kila: “Mai hea mai oukou?” Hai aku la lakou: “Mai Kauai mai makou.” “Heaha ka oukou huakai i hiki mai ai i anei?” Pela aku o Kila. Alaila, hai aku la lakou. “I imi mai nei makou i ko makou alii ia Kaialea; ua kali mai nei na makuahine o lakou, aole he hoi ae, nolaila hoounaia mai nei makou e imi mai, a anei iho nei, lohe iho nei makou ua make, a nolaila, e hoi makou a olelo aku, ua make ke alii.”
I mea e ike maopopoia ai o Kila, nolaila, kena ae la o Kila i na ilamuku e hopu i keia mau kanaka a lawe aku i luna o Pakaalana. Nolaila lawe ia aku la lakou ma ke ano lawehala maoli, a hoopaaia aku la ma kahi e hoopaa ia aia o Kaialea. I kela manawa, hookahi kanaka i koe ma na waa, e malama ana i na waa, lohe ae la oia, ua laweia kekahi poe o lakou e make i loko o Pakaalana, nolaila, pee malu aku la oia ma kahi nalo maloko o na hale kamaaina, a mahope iho, halawai iho la lakou me na hoewaa mua o Kaialea, kuka iho la lakou e hoi malu i Kauai, a hooholo ae la lakou pela, e hoi malu i Kauai.
A o na kanaka mua i noho ai me na kamaaina ma Waipio, kela poe hoewaa hoi o Kaialea, hai aku la lakou i ko lakou mau kamaaina i noho pu ai, me ka olelo aku “e hoi ana i Kauai.” A no ia mea, he mea aloha nui loa ia i na kamaaina, no ka mea, ua loihi ko lakou noho pu ana. I mai nae na kamaaina: “Heaha no hoi ka oukou e hoi ai?” I aku na malihini: “Aole e hiki ia makou ke noho, ina o ko makou noho ana, o ko makou make no ia, oia hoi he pono kahi a ke alii.”
A no ia mea, manao ae la na kamaaina he pono ka lakou la olelo, nolaila, ae aku la na kamaaina, mamuli o ko lakou la manao, no ka mea, ua ike maoli ae la na kamaaina i kela pilikia nui. Aka, ma ia la no, huhuki ino ae la na kamaaina me lakou nei i ke kalo, a hooili maka aku la i ka ai maluna o na waa i ka po ana iho a hoi aku la i Kauai.
MOKUNA VII.
KA HALAWAI ANA O NA KANAKA HOU I HOOUNAIA MAI AI E HOOIPOIKAMALANAI, ME KAIALEA.
I ua mau kanaka nei i laweia ai, a hoonohoia aku la ma kahi e paa mai ana o Kaialea, aka ma ke kaawale no kela, a ma ke kaawale no lakou nei. Ia ike ana mai o Kaialea ia lakou nei, haloiloi honua mai la kona mau waimaka, me ka uumi ana i kona uwe no ke aloha. A ike ae la na ilamuku o ke alii i ka uwe ana o Kaialea, hele aku la e hai ia Kila, a hele mai la o Kila a ma kahi e noho ana o Kaialea, ninau aku la: “E uwe ana anei oe?” Ae aku la o Kaialea: “Ae.” Ninau hou aku la o Kila: “Heaha kou mea i uwe ai?” I mai la o Kaialea: “E uwe ae ana wau i ko’u ike ana aku ia lakou la, no ko’u ike ana aku nei i kanaka o ko makou aina, nolaila wau e uwe iho nei.” Hele aku la o Kila ma kahi e paa ana ka poe hou mai, a hoi hou mai la me ka olelo ole aku la ia lakou, a hiki ma kahi no a Kaialea e noho nei, ninau hou aku la: “Aole anei oe na Moikeha?” I aku la o Kaialea: “Aole wau nana, he alii ia, a he kanaka wau.” A no keia mea, olelo aku la o Kila, me ka i aku: “Aole loa ana oe e hemo mai anei aku, a hai mai oe i kou mau makua, alaila oe e hoi aku. Aka, ina e hai mai oe, i keia la no oe e kuu ia aku ai.”
Ike iho la o Kaialea ua olelo maopopo loa aku o Kila i ka mea e pakele ai o Kaialea, alaila, hai mai la oia ma ka oiaio. I aku la o Kila: “Ehia oukou a ko oukou makua?” I aku la o Kaialea: “Ekolu makou a Hooipoikamalanai me Moikeha. O ko’u mua aku ka mua a ko makou makuahine hookahi, a owau aku, a o ko’u muli mai o Kila, akolu makou; a elua hoi a ko makou makuakane me ke kaikaina o ko makou makuahine, o Kekaihawewe ka mua, a o Laukapalala ka muli, alima wale no makou, he mau keiki kane wale no, a o ko makou hanau muli loa o Kila.”
Ike aku la o Kila, ua hai maopopo mai o Kaialea ma ka oiaio, nolaila, ninau hou aku la o Kila: “Auhea ko oukou kaikaina?” I aku la o Kaialea: “Ua hala i Tahiti, ua lawe ia no e ke kaikuaana e Laamaikahiki.” A no keia olelo ana a Kaialea pela, kena koke ae la o Kila i ka ilamuku, me ka i aku: “E hoopaa koke ia ia nei i loko o Pakaalana! No ka mea, aole i hai pololei mai nei, ke i mai nei, aia ko lakou kaikaina i Tahiti.” A no ia kena ana a ke alii pela, nolaila lawe ia aku la o Kaialea i loko o ka heiau o Pakaalana.
A paa aku la kela, hele aku la o Kila mahope aku, a ku aku la ma ke kumu o ka lele, ia Kaialea e paa mai ana. I aku la: “Maanei keia e paa ai, a hiki i ka la e kauila ai ka heiau, alaila, e lawe aku ia ia a kau ma ka lele.” Aole nae ia o ko Kila manao maoli, aka, i mea e puiwa ai, alaila e hai maopopo mai ma ka oiaio, pela wale no e pono ai ia Kila. A o na kanaka hoi i hoopaa pu ia ai mahope aku, hookuu ia aku la lakou ma na hale kamaaina.
A o na kanaka hoi i hoi malu ai i ka po, na hoewaa i holo pu mai me Kaialea, a me kekahi kanaka i hoouna hopeia mai e Hooipoikamalanai, hoi aku la lakou a hiki i Kauai; ninau mai la o Hooipoikamalanai: “Auhea hoi ko oukou nui?” I aku la lakou: “I mai oukou-e, he pono keia hoi ana mai nei, aole paha he pono. O Kaialea, aia ke paa la i loko o Pakaalana, a o ka poe hou ae nei hoi, ke paa pu la lakou, aole i ikeia ko lakou ola; ina no i make la, make mai la no. Na ke akua ko lakou ola, ke ola mai o nei mau la.”
A lohe ae la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu i keia mea, kaumaha loa iho la ko laua naau. I iho la laua: “He mea kupanaha, ke uhai mai nei ka ponalo ia kaua; alua paha auanei keiki a kaua e make. E pono no paha ia kaua ke hele luahine i ka moana a ike aku i kahi i waiho ai na iwi o ka kaua keiki, a make aku kaua ma kahi e make ai o ka kaua keiki. O ahaina kaua ke hele a make aku, aole o kaua ua loihi ko kaua mau la.” A no ia manao paa o Hooipoikamalanai e holo i Hawaii, lawe ae la laua i mau hoa holo no laua a nui, i mau moepuu e make pu aku ai me Kaialea. Ua manewanewaia ke poo o na kanaka a me Hooipoikamalanai ma.
Ia holo ana aku a lakou nei a hiki ma Waipio, o ka la no hoi ia, a kekahi la ae kauila ka heiau, ka la i manaoia ai o Kaialea e kau ma ka lele. A hiki aku la lakou, ike ia mai la hookahi kaulua e kau ana ka puloulou alii. Ia wa ike aku la o Kila i na makuahine a me na kaikuaana o ia nei, nolaila, hoolale ae la o Kila e hoomakaukau na hale. Alaila kiiia aku la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu a hoonohoia ma ka hale alii o Kunaka ma Pakaalana. A o na kaikuaana hoi o ia nei, hoonohoia aku la lakou ma ka hale e. Hoomanawanui ae la o Kila i ke aloha o kona mau makuahine, a uumi iho la i ke aloha, hele aku la ma ka wai e auau ai i mea e nalo ai kona uwe ana. Aka o Hooipoikamalanai ma, ua hoohewahewa loa ae la laua ia Kila, no ka mea, ua hookanaka makua ae la.
A pau ka uwe ana a Kila maloko o ka wai, hoi aku la a halawai pu me kona mau makuahine, me kona huna ana ia ia iho. I aku la o Hooipoikamalanai ma: “Ke makemake nei maua e hoihoi mai i ka maua mau keiki ma kahi hookahi e noho pu ai, no ka mea, aole o maua makemake e kaawale aku ma ka hale e.” Nolaila, kiiia aku la na kaikuaana o Kila, a noho iho la ma kahi hookahi me ko lakou mau makuahine.
Ia lakou i akoakoa aku ai, ninau hoohuahualau aku la o Kila i kona mau makuahine: “He mau keiki no nae paha kau?” Hooipoikamalanai ma: “Ae, he mau keiki ka makou; elua maua wahine, hookahi kane, elima mau keiki a makou, ekolu a’u me ka maua kane. Oia nei (Umalehu) ka maua hanau mua, a o kona muli iho, oia keia e paa mai nei (Kaialea), a o ka muli (o Kila) ua make ia, i holo no me kona mau kaikuaana i Haena, i kii i na iwi o ka’u kane, ko lakou makuakane hoi, ua pau ia i ka mano, a o na lima ka’u e paa nei. A elua hoi a ia nei (Hinauu) me ko lakou makuakane, elua maua wahine hookahi kane. A o ka ia nei mau keiki o laua nei, Kekaihawewe a me Laukapalala. A no ke kui ana ae nei o ka lono e make ana o Kaialea, nolaila, hele mai nei maua e moepuu aku mahope o ka maua keiki. Aka hoi i na e ae oe (Kila) o maua ke make mahope o Kaialea, alaila e ola o Kaialea.”
I aku la o Kila: “E make io ana no ke keiki a olua, apopo e kau ana i ka lele, aole a’u olelo i koe, ua waiho aku au i ka ilamuku ke ola a me ka make.”
Mahope iho o keia mau olelo ana, ninau aku la o Kila i na kaikuaana: “Auhea ko oukou kaikaina o Kila?” I aku la lakou: “Ua pau i ka mano e like me ka olelo a ko makou makuahine ia oe.” A no ia olelo ana pela, kena koke ae la o Kila i na ilamuku e paa i loko o ka heiau; a hoopaa puia aku la ma kahi hookahi me Kaialea. A no keia mea, pono ole iho la ko Hooipoikamalanai ma manao, no ka mea, ua pau loa na keiki i ka pilikia. I iho la laua o laua wale: “Mai pono no ka hoi e nohoia aku nei i Kauai, ina la no la hoi aole e pau na keiki i ka pilikia, e make pu aku no la hoi kakou pono loa.”
I kekahi la ae, hoouna aku la o Kila i na kanaka, e hele aku e kuahaua mai i na mea a pau o Waipio, e hele mai e nana i ke kau ana o na kanaka (Kaialea ma) i ka lele. Pela ka olelo e kuahaua aku ai, e akoakoa mai no ke kau ana i ka lele. Aole nae pela ka manao maoli o Kila, e makemake ana e hoike ia ia iho i mua o kona mau kaikuaana, a me kona mau makuahine, i ike ai kona (Kila) mau kaikuaana i ke ino o ka lakou hana ana no ko lakou kaikaina. No ka mea, aole paha e hiki ke hoomanawanui loihi, ua mokumokuahua loko o Kila no ke aloha i kona mau makuahine.
MOKUNA VIII.
KA HOIKE ANA O KILA IA IA IHO I MUA O KONA MAU MAKUAHINE A ME KONA MAU KAIKUAANA.
Mahope iho o ke kuahaua ana, ma kekahi la ae, he la kauila nui ia no ka heiau; ma ia po iho nae, hele mai la ke alii, a me na kahuna nui o ke alii, a me ka poe e pili ana i na kahuna nui no ke kai ana a ka aha i ka hale i kapaia he mua. I ke kai ana o ka aha ia manawa i mua, a hiki i ke kau, ma ka waenakonu o ka po, ua maikai ke kai ana o ka aha, aole i loaa ke kina. A ma ia hope iho, ma ka pili o ka wanaao, komo ae la o Kunaka, a me Kila, a me ke kahuna nui hoi i loko o Pakaalana, a kai hou aku la i ka aha, o Oneoneoihonua; a kokoke i ka wanaao keu ana ka alae.
Ia manawa, olelo aku la ke kahuna nui ia Kunaka laua o Kila: “Ua hewa ka aha, a o hoi he wa a malamalama ae, lele wale ka aha, o ka maikai no la hoi ia; nolaila, aole he kanaka o ka lele i keia la.” Aka ua manao mua no o Kila e hewa ana no ka aha, no ka mea, aole he manao ona e make ana o Kaialea.
Ia kakahiaka, komo ae la o Kila me Kunaka, a lawe ae la o Kila i kona mau makuahine, i loko o ka heiau. Ma ka puka ana ae o ka la, lawe ia mai la o Kaialea, a me kekahi mau kaikuaana ona, e paaia ana ma ka lima o na ilamuku. Laweia mai la a kukulu ma ke kumu o ka lele. Ia manawa, hele mai la o Kila a ku ma ka anuu, a hoike mai la ia ia iho i mua o kona mau kaikuaana, a me na makuahine, a me na lii, a me na mea a pau.
Ia manawa a Kila e ku la, ku mai la na makuahine a nonoi mai la ia Kila: “Eha a maua mau keiki e make ana i keia la, i ewalu mau moepuu mahope o lakou, a o maua, umi moe puu.” Ia manawa, aole i hoolohe aku o Kila ma ka laua olelo, no ka mea, ua manao no o Kila aole e make ana. Ia Kila ma ka anuu, huli pono aku la o Kila ma ke alo ponoi o kona mau kaikuaana, a olelo aku la:
“Owau no keia o Kila i uka, o Kila i kai, o Kila-pa-Wahineikamalanai, o kama wau a Moikeha. Ua kuhi wau ua pau ko oukou manao lokoino ia’u, aole ka, laweia mai wau e oukou a haalele maanei, hoi malu aku oukou, kahea aku wau mahope; a hala aku oukou, noho hoopilimeaai aku wau malalo o na kamaaina o Waipio nei, ma ka na kamaaina olelo e mahiai, malaila wau e hoolohe ai, olelo mai e kahuumu, malaila wale aku no wau; olelo mai e pii i ka wahie i kela pali (Puaahuku) pii aku no wau; pela mau ko’u noho hoomanawanui ana, a loaa ko’u makua o ia nei (Kunaka), pau ko’u noho hoopilimeaai ana, loaa ia’u ko pono nui; e ole e hoomanawanui malalo o na kamaaina, loaa keia pono a oukou e ike nei. Ua pono no la hoi ia, ina owau ka oukou i hana ino, aole, lawe malu ia aku e oukou ko onei keiki punahele, a pepehiia e oukou, me ko oukou olelo aku i ko kakou mau makuahine, owau ia mau lima, ua pau i ka mano. Aole o keia hana ana a oukou, ua pakele oukou ia’u, o ka oukou pepehi ana i ko Waipio keiki kamaaina nei, aole oukou e pakele ia’u, aia no i ka poe nana ke keiki ko oukou ola, a me ko oukou make.”
Ia manawa ike ia ae la o Kila he keiki alii, a mihi iho la na kamaaina ana i noho hoopilimeaai aku ai.
Mahope iho o ko Kila hoike ana iaia i mua o kona mau makua a me na mea a pau, loaa iho la ia Hooipoikamalanai ma ka hewa o kana mau keiki; alaila kena koke ae la laua e kau aku i ka laua mau keiki hanau mua ma ka lele i hoomakaukau ia no lakou, a e hooko aku i ka make maluna o kana mau keiki. A no ia mea, kaliia iho la ko lakou make a kekahi la ae, ma ia po ana iho, noonoo iho la o Kila i mea e pakele ai kona mau kaikuaana i ka make. Aka ua maopopo no ia Kila, aole e make ana.
Ia po, olelo aku la o Kila i kona mau makuahine: “E ola o Umalehu ma, no ka mea, o ko lakou hoonoho ana ia’u ma Waipio nei, oia ka mea i ola ai ko oukou pololi, ina paha ma ka moana ko lakou hoolei ana ia’u ina hoi paha aole e loaa wahi ai ia oukou; ko’u manao e ola lakou la.” Ma keia olelo a Kila i kona mau makuahine, aole i maliu aku kona mau makuahine mamuli o kana olelo kaua, ua holo ko laua manao ma ka make o ka laua mau keiki. Ike maopopo aku la o Kila, ua wela ka inaina o kona mau makuahine, nolaila, waiho iho la o Kila i kona manao pela i loko ona, aia a hiki i ka wa e kaiia mai ai kona mau kaikuaana i mua o ka lele, alaila, hai ae oia i kona manao huna.
A ma kekahi la ae, komo ae la na ’lii i loko o ka heiau, a laweia mai la o Umalehu ma a hiki i ke kumu o ka lele, ia manawa, ua paa kona mau kaikuaana i ka pouamanuia. I ka manawa i hoomaka ia ai e pepehi o Umalehu ma, ia manawa komo pu aku la o Kila ma kahi i manao ia ai e pepehi kona mau kaikuaana, me ka i aku: “Owau mua ke make, a mahope ae o’u mau kaikuaana.” A ike aku la kona mau makuahine, ua oi aku ke aloha o Kila i kona mau kaikuaana, nolaila, hooki ae la o Hooipoikamalanai ma i ko laua manao e make ka laua mau keiki.
MOKUNA IX.
KA NOHO ANA O HOOIPOIKAMALANAI MA WAIPIO, A ME KA HOI ANA I KAUAI.
Noho iho la o Hooipoikamalanai ma me kana mau keiki ma Waipio a nui na la; a hiki i ka manawa i ea ae ai ka ai o na aina a pau, alaila hoi aku la lakou i Kauai. Hooponopono hou ae la o Kila me kona mau kaikuaana a me ko lakou mau makuahine i ka noho ana o ka aina. Aka, o ka manao o Hooipoikamalanai ma, e noho no o Kila e like me ka Moikeha kauoha, o Kila no maluna o kona mau kaikuaana, a o na kaikuaana no na noho hale. Ma ia manao o na makuahine, aole pela ko Kila manao. O ko Kila manao, o na makuahine no maluna o ka aina, a o kana mau keiki no na noho hale, ku kaawale ae no o Kila, no ka mea, ua pono no o Kila i kona aina o Waipio. A no ka like ole o ko Kila manao me ko na makuahine, nolaila, noho iho la o Hooipoikamalanai ma i alii no Kauai, a hiki i ka make ana. A o Kila hoi, hoi aku la oia i Waipio me Kunaka, kona makua hanai.
A make aku la o Hooipoikamalanai laua o Hinauu, a koe iho la na keiki. Aka, noho alii iho la na keiki mahope iho o ka make ana o na makuahine. Ia manawa, kipi ae la o Keoloewa, kekahi alii o Kauai i na keiki a Moikeha, a lanakila ae la o Keoloewa, nele iho la na keiki i ka aina ole, lilo ae la ia Keoloewa. Mahope iho o ia manawa, kii aku la o Keoloewa ia Kila i Hawaii ma Waipio e hoi i alji no Kauai; aka, he mea pono no ia i ko Kunaka manao, nolaila, hoi aku la o Kila me Keoloewa, a noho iho la i alii nui no Kauai, a o Keoloewa no kona kuhina. I ka manawa a Kila i noho hou ai i alii no Kauai, aole i liuliu, hiki mai o Laamaikahiki mai Tahiti mai, o ka lua ia o ko Laamaikahiki hiki ana ma Hawaii nei.
KA HOLO ALUA ANA MAI O LAAMAIKAHIKI.
Noho o Laamaikahiki i Tahiti mahope iho o kona hoi ana aku mai Kauai aku ma kana holo mua ana mai, a lohe aku la oia ia Hawena ua make o Moikeha, nolaila, manao ae la oia e kii mai i na iwi o kona makuakane (Moikeha). A nolaila, ua holo mai la o Laamaikahiki mai Tahiti mai, a ma Kau kona hoea ana mai, a lana na waa ma Kailikii, ma ka poeleele ana iho.
A penei ka moolelo o kona hiki ana ma Kau. I ke ahiahi, lohe aku la na kanaka i ke kani o ka leo o ka pahu, a me ka leo o ka ohe kaeke. Nolaila, puiwa koke ae la na kanaka i keia mea e kani nei, a i ka puka ana aku e nana, lohe pono loa aku la na kanaka, aia no luna o na waa keia mea e kani nei. A no ia mea, olelo ae la na kanaka: “He mau waa no ke akua, no Kupulupulu, a nolaila keia mea kani.” A no ia mea hoomakaukau aku la na kanaka i ka ai, a me ka puaa, i makana na ke akua.
A ma ke ao ana ae, ike maopopo ia aku la na waa me na kanaka maluna o na waa. Alaila, kahea aku la na kanaka o uka: “E ka mea kani-e! Eia ka ai me ka puaa. He makana na ke akua.” Aka, aole i liuliu ko Laamaikahiki ma lana ana ma Kailikii, a o ka holo mai la no ia ma Kona. Ma ia holo ana mai a Laamaikahiki mai Kau mai a hiki ma Kona, o kana hana mau no ia o ka hookani i ka pahu, a me ka ohe. A e like me ke kahea ana a ko Kau poe, pela no ko Kona poe kanaka, a pela no ka lakou hana ana. Ma keia holo ana a Laamaikahiki, ua olelo ia nana i hoomaka mua ka hula kaeke ma Hawaii nei.
Holo aku la o Laamaikahiki a hiki ma Kauai, a halawai me kona kaikaina me Kila, a kuka iho la me kona kaikaina no ka lawe ia Moikeha i Tahiti. Kiiia aku la na iwi o Moikeha ma Haena, a laweia mai la. Noho iho la o Laamaikahiki ma Kauai, a ao aku la i ka hula i na kanaka, pela mau ko Laamaikahiki kaapuni ana a puni neia mau aina. Pela i laha ai ka hula kaeke ma keia mau moku. A hoi aku la o Laamaikahiki i Tahiti.
Ia manawa a ua o Laamaikahiki i hoi ai, lawe ae la oia ia Kila i Tahiti, a lawe pu ia aku la me na iwi o ko lakou makuakane, a waihoia aku la ma ka aina hooilina o Moikeha ma kahi i olelo ia o kuahiwi o Kapaahu. A malaila lakou i noho ai a hiki i ko lakou make ana. Aole i lohe hou ia kekahi Moolelo no lakou ma ia hope mai.
MOKUNA X.
KA MOOLELO O OLOPANA, A ME KANA WAHINE.
Ua oleloia he alii nui o Olopana no ka mokupuni o Hawaii, a o Luukia kana wahine, ma Waipio ko laua wahi noho mau. Aka, ekolu nae Olopana i kamailio ia mawaena o kekahi poe. O ka Olopana i oleloia iloko o ka moolelo kaao o Kamapuaa. A o ka Olopana i oleloia no Tahiti, a o ka Olopana ka mea nona keia moolelo. Aka o ka Olopana nona keia moolelo, oia no ka Olopana i holo mua i Tahiti me kana wahine me Luukia, a oia no ka mea i olelo ia iloko o ka moolelo o Moikeha. A penei no ka moolelo no Olopana a me Luukia. Aole nae e hiki ke lawe mai i ka mookuauhau no ko Olopana hanauna, no ka mea, aole i maopopo; o ka noho alii ana no Hawaii a me ka hiki ana i Tahiti, oia wale no ka mea i ike ia ma ko Olopana moolelo. A penei no ia: Noho alii iho la o Olopana me Luukia kana wahine, no ka Mokupuni o Hawaii. Aia na kanaka a pau malalo o laua. A i ka manawa i wai kahe nui ai o Waipio, oia ka wai kahe nui ana i halana ia ai ka aina, a lilo na hale a me na kanaka i ka moana, ia manawa ka lilo ana o Olopana laua me Luukia a noho i Tahiti. Aka, aole nae i ike ia ko laua mea i hiki ai i Tahiti, aka, ma ka lohe ana o ko Hawaii nei ia Moikeha ma, aia o Olopana ma i Tahiti, nolaila, ua manaoia e ko Hawaii nei, ua lilo maoli i ka moana ma ka au ana a pae ma Tahiti. No ka mea, mai ka hoomaka ana o ka wai nui ma Waipio a hiki i kela manawa i loheia ai ia Moikeha ma ka haohaoia ana.
Ma ka manao ana hoi o kekahi poe kahiko, maluna o na waa ka holo ana a hiki i Tahiti. A no ka nui loa o ka hoopaapaa o na makaainana o Hawaii no Olopana, nolaila, holo aku la o Ulu ko Kau alii maluna o ka waa naku akaakai. Ma kela holo ana o Ulu maluna o kona waa akaakai aole i ikeia ko Ulu hiki ana i Tahiti, aole no hoi i loheia, aka, he kahuna ka mea nana i holo aku e imi mahope o ka Ulu holo ana, a waena moana, ike mua ke kahuna ua make, nolaila hoi mai ke kahuna. Mahope iho oia manawa, aole he alii o Hawaii, nolaila lilo ae la o Kapukini, ke alii o Puna, i alii no Hawaii a puni. A o Olopana hoi, noho aku oia i Tahiti me kana wahine me Luukia i ka manawa e noho alii ana o Moikeha me kana wahine me Kapo. A ike ae la o Moikeha ua maikai o Luukia imua o kona mau maka, nolaila lawe ae la o Moikeha i wahine moekolohe nana, e like me ka mea i olelo ia ma ka moolelo o Moikeha, Mokuna I. (E pono ke nana malaila.)
A o Olopana hoi; mahope iho o ko Moikeha haalele ana ia Tahiti a holo mai i Hawaii nei. He nui na hana maikai a Olopana ia manawa, a no kana mau hana maikai he nui, hahai ae la na kanaka malalo ona, a noho alii ae la oia no Tahiti. Aka, i ka manawa i lohe ai o Kupohihi ka makuakane pili koko o Moikeha, ua kuokoa ae la o Tahiti malalo o Olopana, nolaila, kiiia mai la o Olopana e hookuke. A no ia mea, hoi mai la o Olopana i Hawaii nei, me kana wahine me Luukia. He nui ke aloha o na kanaka ia Olopana no kana mau hana maikai, a nolaila, ua nui ke aloha ia Luukia o na wahine. A ma keia mea, ua nui na kanaka i holo pu mai me Olopana ma ia hoi ana mai i Hawaii nei.
Ma ia hoi ana mai o Olopana, ua kakauia na lima i ka uhi, a no ka ike ana o ko Hawaii nei i ka uhi o Olopana, a me na kanaka o Tahiti i holo pu mai ai me laua, nolaila, hoopili aku la lakou i ke kakau i ka uhi. Ua oleloia, oia ka hoomaka ana o ke kakau uhi ma keia pae aina.
I ka manawa i hiki mai ai o Olopana me na kanaka o Tahiti mai, hoonoho ae la o Olopana i na kanaka ma Maui, Molokai, Oahu, a me Kauai, a nolaila ka mea i ano e ai ka leo o na kanaka o keia mau aina, aole he like o na olelo ana ma ka leo. Noho ae la o Olopana ma Waipio me kana wahine a i kekahi manawa, hookaawale ae la ia Luukia ma kahi kaawale loa, me ka malama pono loa ia o ka maluhia. A ia a hiki i ka wa e hana-wai ai o Luukia, hoihoi ia mai la oia a hoonoho ma Puukawaiwai kahi e pili la me Kawaihae a me Waimea. Malaila ko Luukia halepea, ua paia i ka pa a puni, nolaila i kapaia ai ka inoa o ua wahi la o Panoluukia, o kona inoa ia a hiki mai i keia wa.
KE ANO O KO LUUKIA NOHO ANA MA KELA WAHI PUUKAWAIWAI.
He mea mau ia Luukia ka hoi ma kona halepea ke kokoke aku i ka manawa e hanawai ai. I kekahi manawa, i ke kokoke ana o Luukia e hanawai pii mai la oia mai Waipio mai. Aka, e noho ana kekahi kanaka koikoi ma Waimea, o Waiauwia kona inoa, manao ae la oia e moe me Luukia. Nolaila, hele aku la oia (Waiauwia) ma kahi o ka halepea o Luukia, a nonoi aku la e moe me ia. I mai nae o Luukia, aole e hiki ke moe laua, no ka mea, aole i pau ka haumia. A ma keia olelo a Luukia, haohao iho la o Waiauwia i keia mea. Aka, hoopaa aku la no o Waiauwia, me ka makemake no e moe laua. A no ia mea, olelo mai o Luukia, me ka i aku ia Waiauwia: “Mai komo mai oe maloko nei, ua hanawai wau, nolaila wau i kaawale ai me ke alii (Olopana).”
Akahi no a loheia keia mea e Waiauwia, he mea kapu no na kane ka noho pu me na wahine i ka manawa e hanawai ai. Nolaila, hoi aku la o Waiauwia, a hai aku la i kana wahine, he mea kapu loa ka noho pu ana o na kane me na wahine ke hiki i ka manawa e hanawai ai na wahine.
I kekahi manawa, mahope mai o ko Waiauwia halawai mua ana me Luukia ma Puukawaiwai, hele hou aka la ua o Waiauwia ma ka halepea mau o Luukia, kahi hoi i halawai mua aku ai laua, kahi i haiia mai ai ke kapu. Ia manawa, ia laua i halawai hou ai, mahope iho o ka pau ana o ko Luukia hanawai ana; hai aku la o Waiauwia i kona makemake e launa me Luukia. A mamuli oia ano, haule iho la o Luukia i ka hana hewa me Waiauwia.
Ua oleloia na Olopana i lawe mai ke kapu ma Hawaii nei. Ma ia hope mai laha ae la ke kapu ma keia mau Mokupuni a pau.
KEKAHI KAMAILIO ANA O OLOPANA.
He like ole ke kamailio ana a ka poe kahiko no ka moolelo o Olopana, no ka mea, aole hookahi Olopana i oleloia. Aka, ua oleloia, o ka Olopana nana o Luukia, ua oleloia oia ka Olopana kaikaina o Moikeha, no Tahiti no ia, a ma Tahiti no kona wahi i hanau ai, a malaila no ia i hoao ai me Luukia, a no Tahiti no o Luukia. Aole nae he nui loa o ke kamailio ana pela. Aka o ka mea maopopo, no ka mea, ua hoomaopopoia ma ka moolelo o Kualii. A ke malamaia nei e keia lahui ka pa-u o Luukia.
THE LEGEND OF KILA.
Moikeha was the father and Hooipoikamalanai was the mother of Kila, whose birthplace was the land of Kapaa. There were three children in the family, of which Kila was the youngest. While very young it was their custom to resort to the Wailua River and there learn the art of canoe sailing. In the wrestling matches Kila, though the youngest, always prevailed over his older brothers. One day, in order to determine which one of his sons was the strongest, bravest and most skillful in the art of canoe sailing, Moikeha decided to give them a test. After calling his sons to come before him, he said: “I want you all to go to the other side of the river and set your canoes down in the water and let them sail toward me. The one who will be able to so steer his canoe as to hit me in the navel will surely be the most prosperous amongst you.”
After arriving at their stations the first-born set his canoe down and steered it to his father, but it missed the mark. The second son then in his turn set his down and steered it for the mark, but it missed also. Kila then in his turn started his, and it sailed directly to Moikeha and hit his navel. Moikeha then addressed his sons, saying: “You two,” turning to the oldest, “will never amount to much. This your youngest brother will be the most prosperous of you all.”
As Kila grew up into manhood he also grew in beauty and manliness, so much so that he was recognized as the most handsome man in all of Kauai, he having no equal. He also grew up to be a very strong and brave man.
Moikeha originally came from Tahiti, through grief and depression of spirit over Luukia. Because of his great grief he left his home Moaulanuiakea, the chiefs, the people and the demi-gods of the deep. On his way to Kauai he met Kakakauhanui off the Kalaau point, Molokai, fishing. This man had very long legs; his body while in the water could steady his canoe with his legs. He could stay under water without breathing for a very long time. Upon meeting this man, Moikeha took him as an adopted son and brought him along to Kauai. Moikeha was a high chief, and his wife Hooipoikamalanai was a chiefess of very high rank throughout the whole island of Kauai.
After the lapse of some time, Moikeha fitted out a double canoe for his son Kila and instructed him to go to Tahiti and slay his old enemies. After everything pertaining to the voyage was ready, the paddlers, the bailers, immediate attendants, uncles and Kakakauhanui boarded the canoe together with Kila, who sat in the covered platform, and they set sail for Tahiti. Before Kila boarded the canoe, however, Moikeha addressed him saying: “You are on your way. Don’t fail to recognize your uncle Makalii, or you will kill him.” After all the islands had disappeared and all that could be seen was the top of Maunakea, they were met by Keaumiki and Keauka, [130] two monster demigods of the deep, who drew their canoe down to the coral beds of the sea: so Kakakauhanui dove down to the bottom and stayed there for ten [131] and two nights before coming up again. Keaumiki and Keauka were only able to stay down ten nights. This feat of endurance saved the canoe. The voyage was then resumed.
When they were approaching near to Tahiti they first touched at a small island where the aunt of Moikeha was living, a supernatural rat, Kanepohihi by name. Her eyes were covered over with wrinkles and she was blind. When Kila came upon her she was cooking bananas in the ashes. When he saw Kanepohihi cooking bananas, he reached down, took the bananas and placed them on to one side of the cooking place. When Kanepohihi reached for the bananas she was unable to find them, so she said to herself: “There must be a demi-god about.”
At this Kila addressed her saying: “My greetings to you, Kanepohihi.”
Kanepohihi replied: “The same to you.”
Kila continued: “Your grandchild and lord send you aloha greetings.”
Kanepohihi asked: “Who is this grandchild and lord of mine?”
Kila answered: “Moikeha.”
Kanepohihi again asked: “Is Moikeha then still alive?”
Kila replied: “He is still alive.”
Kanepohihi again asked: “What is he doing?”
Kila then chanted the following in a pleasing way:
“He is indulging in ease in Kauai, Where the sun rises and sets again, Where the surf of Makaiwa curves and bends, Where the sun comes up over The kalukalu [132] of Kewa; The cool and calm shade of Kewa, The stretched out waters of Wailua, And the entrancing favors of my mother Hooipoikamalanai. He will live and die in Kauai.”
Kanepohihi replied: “You seem to know my name, but I don’t know who you are.” He then told her his own name: “I am Kila of the uplands, Kila of the lowlands. I am Kila, the last child of my mother Hooipoikamalanai, and the offspring of Moikeha.”
Kanepohihi replied: “You are my lord. What is the object of this voyage and visit paid me by my lord?”
Kila replied: “It is a voyage in search of a chief.”
Kanepohihi answered: “There are no chiefs left. Kahuahuakai was the last of the chiefs that was slain, with the exception of your father, myself and your father’s younger brother. This was the cause why your father Moikeha left this place and moved to Kauai.”
Through Kila’s power of foresight he answered: “There is a chief. He is living in the uplands of Wahiawa, screened by the fog and secreted by Huihui and Maeele.”
The reason why this call was made by Kila on Kanepohihi, was because he was without food. To the request for food, Kanepohihi replied: “I have no food. All I do is to live in idleness here. There is only one person who has food, your uncle Makalii.”
Makalii was Moikeha’s own younger brother, and he was the king and ruler of the land. He had a net named after himself, Makalii, in which were kept the food and fish as well as other things. Makalii, who was also educated in all of the arts of the day, could tell of coming future events, as well as Moikeha or Kila. Because of this power as a fortune-teller he was able to foresee the arrival of Kila to his kingdom. So he took up all the food and placed it in a net and hung it out of reach, which was the origin of the old Hawaiian saying: “Makalii drew in his net (koko) and hung it up.” Kanepohihi, on being requested for food, changed herself into the form of a rat and climbed up, nibbled at the net of Makalii, cutting it and causing the food and fish to fall out, thus supplying Kila and his companions with food.
Shortly after this Kila sailed for the main island, the canoe going toward the kapued harbor, where the kapu stick was standing. This place was Moikeha’s; no canoe was allowed to land here; no person was allowed to pass by it upon pain of death. The place had been kapued before Moikeha left, and ever since his departure its sacredness had been maintained. When the canoe was nearing the landing place the people on shore were heard calling: “There is a canoe! There is a canoe!! That canoe does not seem to have any fear for the kapu of the king. Your superior strength, if any you have, will be the only salvation for you this day.”
Before Kila and his people reached the landing place and hauled their canoe up on the sand, he was bundled up and placed on the platform. Kila, as we have said, was a very handsome man and was good to look upon, so much so that it could not be hidden by the covering in which he was wrapped. After he had been placed on the platform he addressed his followers, saying: “When you see a large man come to the canoe, it is Mua. He is a great admirer of women. He is the man that was the betrayer of Moikeha, and the one that caused Moikeha to leave his own country. Don’t tell him about me, in case he should ask you.”
As soon as Mua reached the canoe, he looked over the men and stood them up. Examining the first one and finding a protuberance on his body, he remarked: “You will never be able to get Luukia.” He then examined the next man, and so on to the last, with the exception of Kila. The reason why Mua examined the men was because he wished to find one who could command the admiration of Luukia, and by him get a chance to approach Luukia, as he had never been able to please Luukia even up to this time.
Luukia was a very beautiful woman and had no equal. She was the wife of Olopana, and owing to his being afflicted with the dropsy they never lived together. Luukia, however, had been bound, [133] or netted, by Olopana with small cord in the fashion of the lashing of canoes ever since the departure of Moikeha.
Upon seeing the bundle on the platform, Mua asked the people: “What is this large bundle on the platform?” The people replied: “It is a bundle of clothes.” Mua then went up to it and felt the bundle. After feeling it he opened the bundle and discovered a man. He then looked all over the man and found him to be perfect in every respect. He then remarked: “You will be admired by Luukia. If in case you should, will you ask her to be mine?”
Before Mua boarded the canoe, Kila had instructed his men as follows: “If Mua should come and ask that some one of you ask Luukia to be his wife, tell him to lie in the canoe face down, and not to get up or move about or speak, but he must lie very quietly so that he will be able to get Luukia.”
After inspecting Kila, the people told Mua to do as they had been instructed by Kila. When Mua heard this he was very glad. As soon as Mua had lain face down in the canoe, Kila told the men to hold Mua down and urinate on him. This was done until it covered him for two days and one night, so that he died without accomplishing his desire respecting Luukia. Thus, through the wit of Kila, was the betrayer of Moikeha his father avenged.
During the reign of Moikeha he had two very powerful warriors, Niniukalani and Pohinakahonua. There were none stronger than these two. Upon seeing the canoe coming to be moored on the kapued grounds, Niniukalani took up his war club, Kahikinaakala, and approached the canoe. When he reached the dry sand he began twirling his war club. As the man was approaching, Kila asked his men: “Which one of you is willing to go and fight Niniukalani?” No one spoke up for some time, as they were all afraid. Ukulii, however, arose and said: “I will go and fight him.” Kila then said: “Yes, you are so small that you will be able to get very close to him. When you get ashore don’t look up or you will get killed; but keep your eyes always down and watch the shadow over you. If he twirls his club on the left, jump to the right, as he will then strike to the left; and if he twirls on the right, jump to the left.” After Kila had imparted his instructions, Ukulii jumped ashore with his war club and approached Niniukalani. Niniukalani was twice the size of Ukulii and was sure of beating him, which he likened to so much chaff. [134]
At this time the place was packed with the chiefs and people who were eager to see the conflict. They never had any idea that the small man had any chance with the big man at all. Niniukalani, upon seeing Ukulii, began to twirl his war club, Kahikinaakala, and, when Ukulii was within striking distance, let it come down; but Ukulii jumped to the right and toward his opponent. The club missed its object and hit the sand, causing it to fly in all directions, and left a deep valley, hiding the two contestants from view for a time. Everybody believed that Ukulii was killed. After the cloud of sand had settled, the people saw that both of the contestants were still there. Ukulii then twirled his club and made a feint as though to strike. Niniukalani dodged, but before he could recover himself, Ukulii struck to the right which caught Niniukalani squarely, cutting him in two and killing him instantly. At this the crowd cried out: “One for the stranger and none for the son of the soil. Nobly done! No wonder this canoe dared to land on kapued ground, for it carries a noble warrior.”
Pohinakahonua, upon seeing the death of his mate, came up with his war club, Puaihanuole. He then issued a challenge, boasted and said: “He could not have been struck at; if he had he would have been in pieces. He shall not escape me.”
Ukulii, after his encounter, returned and boarded the canoe. When Pohinakahonua was seen to come out and issue his challenge, Kila asked: “Which one of you will go and meet Pohinakahonua?” Hohoiea answered: “I will.” Kila then instructed him what to do, and he jumped ashore to meet Pohinakahonua. As soon as he was within reach Pohinakahonua swung his club to the right, but Hohoiea was not there, as he had jumped to the left of Pohinakahonua. Hohoiea then swung his club from the ground upward, which cut Pohinakahonua in two from his hips to his head, killing him. At this the crowd gave another shout, saying: “The strangers have two, and the sons of the soil have none. This canoe carries some mighty men who have killed the warrior guards of the land.”
The result of the conflict was then carried to the king, Makalii. When Makalii heard it he arose and came down with his war club, Naulukohelewalewa. Makalii at this time was living in a land above the clouds. Makalii was a goodly man to look upon, closely resembling his older brother Moikeha. He was very powerful and brave, but not like Kila. As Makalii arrived on the kapued ground he began to swing his war club right and left. Upon seeing this Kila said to his men: “That is Makalii, the king. He is a very powerful man; none of you will be able to stand up against him. I will go and meet him. But before I go, I want you to remember this: if I shall be slain in this encounter, you have your course of escape, return by it to Kauai; but in case I live, then all will be well.” Kila then took up his war club, Kahihikolo, [135] and jumped ashore from the canoe, stepping on the rocks. At sight of Kila the crowd began to shout, admiring his beauty. Even the ants were heard to sing in his praise; the birds sang, the pebbles rumbled, the shells cried out, the grass withered, the smoke hung low, the rainbow appeared, the thunder was heard, the dead came to life, [136] the hairless dogs were seen and countless spirits of all kinds were seen. All these things mentioned were the people of Moikeha, who upon the arrival of Kila his son, caused themselves to be seen, in testimony of Kila’s high chief rank.
As Kila came within reach, Makalii brought down his war club, Naulukohelewalewa. The wind whistled by, the dust and sand arose in clouds, and a deep valley was seen where the club struck the ground. The two were hidden in the dust. The people ashore thought that Kila was killed, but after the cloud of dust and sand had settled they beheld Makalii and Kila still facing each other; because when Makalii swung his club on the right he brought it down on his left, so Kila had jumped toward the right side of Makalii and was saved from a terrible death. As they again faced each other, Kila twirled and brought down his club, Kahikikolo, the swirl of which felled Makalii. The reason of this escape was because Kila had in mind the warning given him by Moikeha his father, upon his departure from Kauai, in the following words: “You are about to go on your voyage. If you should fight with your uncle, don’t be thoughtless, else you will kill him.” This was the only reason why Makalii was saved; otherwise he would not have again seen the warming sun.
After the fight Kila returned to his canoe, while Makalii laid on the ground for a period of time sufficiently long to cook an oven (umu) of food; whereupon he arose and staggered to the house. While on his way to the house he congratulated himself on his miraculous escape. This was the last time he was seen on earth, for he returned up above [137] and died there.
The end of this contest saw Kila master of all the lands. The canoe was then beached and he went ashore. At this the shells [138] cried and asked: “What is the object of this voyage that has brought my lord here?” Kila replied: “It is a voyage in search of a chief.” The shells said: “There are no more chiefs; all are dead. We were deserted by your father in this place, without food and without fish, your father taking everything with him, and we have managed to just exist.”
Kila then continued on his way, meeting the former inhabitants of the land who wailed and cried to him, until he arrived at the palace of Moikeha, Moaulanuiakea. This was a very beautiful house, being very lofty and was thatched over with the feathers of birds. The battens were made from the bones of birds and the timbers were of kauila wood. It is said in the legend of Moikeha that the reason why Moikeha journeyed to Kauai and lived with Hooipoikamalanai was on account of his oath, never to return after the ridge-pole of his house, Moaulanuiakea, had sunk out of sight.
When Kila arrived at the house he looked it over and saw that it was indeed grand, majestic and lofty; but there were no people; the doors were fastened; the guards were dead and the place was overgrown with weeds. Kila, however, had with him the means of unfastening the doors and of bringing the guards to life as well as everything else. As he opened the gate, two of the guards came to life and wept over him. As he entered the roadway to the house, two more of the guards came to life. Arriving at the main door, two more guards came to life. As the door was opened another two came to life, and entering the house he found a guard in each room who all came and kneeled before him with tears in their eyes. Kila then lit the lamp which once belonged to Moikeha, walked to the couch and laid down.
While Kila was asleep Luukia came outside of the house, spying, watching this glow inside, its redness; and when she saw this red glow, tears fell from her eyes. She choked, and her heart quickened when she thought it was Moikeha. The night was far spent when the guards fell asleep. Luukia walked softly and carefully to where Kila was sleeping and looked at him; he resembled Moikeha, but was handsomer. She leaped on him crying, and embraced and kissed him. Kila awoke startled and looked at her.
Then they contended together until the break of day, when Luukia said: “I have no private; it was corded up by Olopana, and it has been sealed up from the time your father went away to this day.” Kila then said: “If you will consent it can be unfastened, and it can be closed again.” Luukia consented, and Kila unfastened [the cords]. Then they gathered up the fine strands of thought, indulging in love’s desire, and braided the lehua wreaths in dreamland, after which Luukia went her way. Later she became wholly Kila’s.
And that is the end of this legend.
HE KAAO NO KILA.
O Moikeha ka makuakane, o Hooipoikamalanai ka makuahine, o Kapaa i Kauai ka aina, oia kahi o Kila i hanau ai. Ekolu lakou o ka hanau ana, o Kila ka muli. I ko lakou wa kamalii, he hooholoholo waa ka hana i ka muliwai o Wailua, a i ka wa nae e hakoko ai me na kaikuaana, na Kila no ka eha o na kaikuaana. A mahope, hailona o Moikeha i na keiki ana, i akaka ko lakou mea ikaika, a koa. I aku o Moikeha: “E hele oukou a ma kela kapa o ka muliwai, kuu mai i na waa a oukou, a i ku kuu piko, o ke keiki waiwai ia o oukou.” Kuu mai la ka mua, aole i ku, kuu mai la kona muli, aole i ku, kuu o Kila, ku ka piko o Moikeha; olelo aku o Moikeha i na keiki: “Aohe a olua waiwai, eia ke keiki waiwai o ko olua pokii.”
A nui ae la o Kila, nui pu kona maikai a me ka nani, a oia ko Kauai oi a puni; aole ona lua, nui pu me ka ikaika a me ke koa. O Moikeha, mai Kahiki ka hele ana mai, i aaia i ke aloha o Luukia, a haalele aku ia i kona hale ia Moaulanuiakea, a me na ’lii, na kanaka, na kupu o ka moana.
Ma kona hele ana mai, loaa o Kakakauhanui i ka lae o Kalauu i Molokai, e lawaia ana. He kanaka uha loihi ia, e luu ana ke kino ilalo, e kaohi ana ka uha i ka waa, he kanaka aho loa. Lawe mai la o Moikeha ia ia i keiki hookama, a noho i Kauai. He ’lii nui o Moikeha, a he ’lii no hoi ka wahine o Hooipoikamalanai, no Kauai a puni.
Hoomakaukau o Moikeha i na waa no kana keiki no Kila, e holo ai i Kahiki i kona wahi i kumakaia ia ai e kona poe enemi. A makaukau, ee na hoewaa, na ka liu, na kahu, na makuakane hanauna; o Kakakauhanui, o Kila i luna o ka pola o na waa. Mamua ae o ke kau ana i na waa, olelo aku o Moikeha i ke keiki: “Ke hele la, mai hoohewahewa i ko makuakane, o Makalii, o make ia oe.”
Holo aku la lakou a naha na moku o Hawaii nei, a nalowale ka aina, koe o Mauna Kea, aole i nalowale. Loaa lakou i na kupu o ka moana ia Keaumiki a me Keauka, mimiki ia ka waa o lakou ilalo, a loaa ke ko-a, a me ke a, ka puna. Ia wa luu o Kakakauhanui a noho ilalo; hookahi anahulu a me na po keu elua, ea mai o Kakakauhanui; hookahi anahulu ko Keaumiki a me Keauka, ea mai. Nolaila, pakele na waa i ka make. Ia lakou i holo ai a kokoke i ka aina o Kahiki, aia i ka moana he wahi aina moku i ke kai, ilaila ka makuahine o Moikeha, he iole, o Kanepohihi, ua nalo na maka i ka alu, he luahine makapo, e pulehu maia ana.
A hiki o Kila i kahi o Kanepohihi e pulehu maia ana, lalau iho la keia i ka maia, a kapae ae la i kapa; haha iho la o Kanepohihi, aohe loaa, olelo iho la: “He kupu hoi keia.” I aku o Kila ia Kanepohihi: “E weli hoi ia oe e Kanepohihi.”
Olelo mai o Kanepohihi ia ia: “E ane ana.”
Olelo aku o Kila: “I aloha mai ko moopuna haku ia oe.”
Ninau aku o Kanepohihi: “Owai ua moopuna haku nei a’u?”
Hai aku o Kila: “O Moikeha.”
Ninau hou mai o Kanepohihi: “Ke ola ala no ka o Moikeha?” “Ae, ke ola ala no.”
Ninau hou o Kanepohihi: “Ka walea ana?”
Kau aku o Kila me ka lealea:
“I walea ia Kauai, I ka la hiki ae a po iho, I ke kee a ka nalu o Makaiwa, I ka hiki mai a ka la maluna, O ke kalukalu o Kewa, O ka wai halau o Wailua. O ka lealea o ka mai o kuu makuahine, O Hooipoikamalanai, O kahi noho no o Kauai a make.”
Olelo mai o Kanepohihi: “Akahi ka hoi ka loaa o ko makou inoa ia oe, aole hoi he loaa o kou inoa.”
Olelo aku o Kila me ka hai i kona inoa ponoi: “O Kila iuka, o Kila i kai, o Kila pa wahine, a Hooipoikamalanai o Kama au a Moikeha.”
Olelo mai o Kanepohihi: “E kuu haku, heaha ka huakai a kuu haku o ka hiki ana mai?” I mai o Kila: “He huakai imi alii.”
“Aohe alii; a Kahuahuakai pau na ’lii i ka luku ia, koe ko makuakane, koe au a me ka muli o ko makuakane, nolaila, hele aku ai ko makuakane o Moikeha a noho ia Kauai.” Ma ko Kila mana a me ka ike, olelo aku la ia: “He ’lii no, aia la i uka o Wahiawa, ua alai ia mai e ka ohu, ua paa ia Huihui laua o Maeele.” O ke kumu o Kila i hiki ai imua O Kanepohihi, o ka pololi. I mai o Kanepohihi: “Aohe a’u ai, o ka noho wale iho la no i anei. Hookahi no mea ai o ko makuakane o Makalii.”
A Makalii, o ko Moikeha kaikaina no ia, a oia no ke ’lii o ka aina, a nana ua koko nei o Makalii (no ka inoa), ilaila ka ai, ka ai, na mea a pau loa. A he ike no ko Makalii i ke kilokilo e like me Moikeha, a me Kila; no kona ike e hiki aku ana nei kupu (Kila) i ka aina, nolaila, lawe keia i na mea ai a pau a paa i ke koko, kau i luna, oia kela olelo kahiko o Hawaii nei: “Hului koko a Makalii kau iluna.” E pii ae ana o Kanepohihi ma kona kino iole, a aki i ke koko a Makalii, haule ka ai a me ka ia i lalo nei, loaa ka ai a Kila a me na ohua.
Holo aku la o Kila a hiki i ka aina, holo aku la ka waa o Kila a ke awa kapu e ku ana ka pahu kapu, no Moikeha ia wahi; aohe waa pae malaila, aohe kanaka hele, hele no make, he kapu mai ko Moikeha noho ana a hele, oia mau no ke kapu a me ke kiai ia. Kahea mai la o uka: “He waa e! he waa hoi kela!! Makau ole kela waa i ke kapu o ke ’lii; a nui ko ikaika i na la, ola oe.” Ia lakou nei i pae ai ma ia wahi, aole nae i kau na waa o lakou nei i uka, i ke kai no kahi i hekau ai. O Kila hoi, ua opeope ia a paa kau iluna o ka pola o na waa. He kanaka maikai loa o Kila, aohe puu, aohe kee, a he nani ke nana aku, a ua hele kona maikai mawaho o ke kapa a me kona opeope e wahi ana.
Olelo aku o Kila i na kanaka o luna o ka waa: “Ina nana oukou a i hele mai kekahi kanaka nui, i na waa nei, o Mua ia, he kanaka puni wahine ia, oia ka mea nana i kumakaia o Moikeha i hele ai. A owau hoi, mai hai oukou ia’u ke ninau mai.” A hiki o Mua i na waa, nana i na kanaka, kukulu iluna, kukulu ae la i ke kanaka mamua, nana i ke alo aohe puu, nana i ke kua, loaa he okakulai, he puu. Olelo aku o Mua: “Aole e loaa ia oe o Luukia.” Pela no ka nana ana a pau na kanaka o na waa, a koe o Kila. O ko Mua manao ma keia nana ana, i loaa ke kanaka maikai e lilo ai o Luukia, alaila, nonoi aku nana e moe e mamua o Luukia, no ka mea, aole i loaa o Luukia ia ia mamua a hiki ia la.
He wahine maikai loa o Luukia, aohe ona lua ma ia aina a puni, o ka Olopana wahine ia, aole nae o laua moe kino, no ka pehu o Olopana, nolaila, ua paa o Luukia i ke kamaaha ia e Olopana (oia kela aha waa, e hoa ia nei a hiki i keia la), mai ka hele ana mai o Moikeha a hiki ia Kila.
Nolaila, ninau aku la o Mua: “A heaha hoi keia opeope nui e kau nei i ka pola?” Olelo mai na kanaka: “He opeope kapa.” Hele aku la keia haha, a ike iho la he kanaka. Haha iho la o Mua, wehe ae la i ke kapa, nana iho la ma ke kua, a me ke alo, aohe puu, aohe kee, olelo iho la: “Loaa ia oe o Luukia. Ea, a i loaa o Luukia ia oe, na’u e moe mamua.”
Mamua ae o ka nana ana o Mua ia Kila, ua olelo aku o Kila i na kanaka: “I hiki mai auanei o Mua a i nonoi mai e moe me Luukia, olelo aku oukou, e moe i loko o ka waa nei, ilalo ke alo, aohe make ala, aohe make oni, aohe make olelo, e moe malie, i loaa o Luukia.” A pau ka nana ana ia Kila, olelo aku la na kanaka ia Mua e like me na olelo a Kila, a lohe o Mua, he mea olioli ia. A moe o Mua i lalo ke alo, i loko o ka waa, olelo aku o Kila i na kanaka: “E mimi maluna iho o Mua.” Pela ka hana ana, a po ka la, a ao ka po, a po hou ka la, ua lana ka mimi maluna o Mua, a make iho la ia me ke ko ole o kona kuko ia Luukia. Pela i hookoia ai ka huhu o Moikeha i kona mea nana i kumakaia, ma ka noonoo o kana keiki o Kila.
Iloko o ko Moikeha wa e noho alii nui ana ma ke aupuni, elua ona koa ikaika loa, o Niniukalani, o Pohinakahonua, aohe koa e oi mamua o laua. Hele mai la o Niniukalani me kana laau palau, o Kahikinaakala a ke one maloo, oniu. Olelo aku o Kila i na kanaka: “Owai ko oukou e hele e koa me Niniukalani?” Aohe kanaka aa, no ka makau; ku ae o Ukulii a olelo: “Owau ke hele e koa.”
Ae mai o Kila: “Ae, o oe, o ko uuku auanei komo oe i loko, o koiala nui hele i waho, i lele oe i uka, mai nana oe iluna, o make oe, i lalo oe e nana ai i ke aka, i ka malu maluna ou. Ina e hookaa kela i ka laau ma ka hema, ma ka akau oe e ku ai, aia ka hauna laau ma ka hema, a ina hoi ma ka akau ma ka hema oe.”
A pau ka olelo ana a Kila, lele aku la o Ukulii me kana laau, lele aku la a ku me Niniukalani, ua palua kona nui imua o Ukulii, a he mea ole o Ukulii i kona manao ana, heaha la ia imua ona? He opala. Ia wa, ua piha ke one i na ’lii a me na kanaka he nui loa, e nana ana i ke kaua, aole nae o lakou manao e ola ana kahi kanaka uuku i ke kanaka nui. O Niniukalani, ke hookaa nei i ka laau palau ana, ia Kahikinaakala hoomoe iluna o Ukulii, komo ae ana o Ukulii i ka akau, hala ka laau, loaa ke one, puehu liilii, moe ke awawa, nalo laua nei i loko o ke one. Manao na mea a pau ua make o Ukulii; a mahope, ku hou laua nei, hookaa o Ukulii i ka laau ma ka hema a hoana, aole nae i uhau, alo e o Niniukalani, e waiho ae ana keia ma ka akau, loaa no o Niniukalani, make loa, kaawale o luna me lalo.
Uwa ka pihe o uka: “Akahi a ka malihini, aole a ke kamaaina. Koa! malama no i komo ia ai ke awa kapu o ke ’lii e keia waa eia ka he koa.” Ku mai o Pohinakahonua, me kana laau palau o Puaihanuole, paha, kaena: “He uhau ole ia i ka laau; e uhau ia okaoka, aole ia e pakele ia’u.”
O Ukulii, hoi aku la no ia a na waa noho. Ninau o Kila: “Owai ke hele e hakaka me Pohinakahonua?” I mai o Hohoiea: “Owau.” Ao ao mai la o Kila a maopopo, hele aku la a ku me Pohinakahonua. Waiho iho ana o Pohinakahonua i ka laau ma ka akau, alo o Hohoiea ma ka hema, hala; hue lepo ae ana o Hohoiea i kana laau, mai ka papakole a ke poo ke kaawale, make o Pohinakahonua. Uwa ka pihe o uka: “Alua a ka malihini, aole a ke kamaaina, ikaiha kanaka o keia waa, ke make la na koa kiai o ka aina.”
Lawe ia aku nei ka lohe, a i ke ’lii ia Makalii olelo; a lohe o Makalii iho mai la (aia kona wahi iluna); a hiki o Makalii i lalo me kana laua palau, o Naulukohelewalewa. He kanaka maikai loa o Makalii ke nana aku, ua like no me kona kaikuaana me Moikeha, he ikaika, he koa, he mana no hoi, aole nae i like me Kila. A hiki o Makalii i ke kahua kapu, ku iho la me kana laau palau, e hookaa ana me ka oniu ma ka akau a ma ka hema. I aku o Kila i na kanaka o ka waa: “O Makalii kela, he ’lii, he ikaika, aole oukou e ola ke hele aku e hakaka; owau ke hele ae. Eia nae ka’u olelo ia oukou, i hele au a i make, oke ala no nei hoi ia Kauai, aka hoi, i ola au, aole hoi o ia.”
Hopu iho la o Kila i kana laau palau o Kahikikolo, a lele iho la mai na waa aku, a hehi iho la i ka paala. Uwa ka pihe o uka i ke kanaka maikai o Kila; uwe ka naonao, kani na manu, nehe ka iliili, oleole ka pipipi, mae ka manu, moe ka uwahi, pio ke anuenue, kui ka kekili, olapa ka uwila, ua ka ua, kahe ka wai, kaikoo ke kai, popoi ka nalu, lele ke akoakoa me ka puna i uka, olo ka pihe a ka hanehane, ala na ilina, ala ke namu ke nawa, ka huhu ai laau, hoike ka olohe, hele mai kini o ke ’kua, ka pukui akua, ka lalani akua, na mea a pau loa. O keia mau mea a pau loa, oia na kanaka o Moikeha, a i ka hiki ana o Kila kana keiki, hoike lakou, oia ka hoailona o ke ’lii nui.
A kokoke o Kila i o Makalii la, hoomoe iho ana o Makalii i kana laau palau, ia Naulukohelewalewa hio ka makani, lele ka lepo me ke one, kahawai kahi i loaa ai i ka laau, nalo laua i loko o ka lepo. Manao o uka, ua make o Kila; a pau ka wili ana o ka lepo, ku aku ana no o Makalii me Kila, no ka mea, ua kaa akau ka Makalii laau, ma ka hema ka hoomoe ana. Nolaila, komo o Kila i ka akau, a pakele i ka make weliweli a Makalii.
Ku hou laua, hookaa na laau hoomoe o Kila i kana laau palau, ia Kahikikolo i lalo o ka lepo, mana kahawai, kahe ka wai, wili ka puahiohio, wili ka lepo me ke one i ka lewa. O Makalii, ua loaa i ka hau o ka laau a Kila, ua waiho i lalo, o ke kumu o keia pakele ana o Makalii, o ka olelo kauoha a Moikeha i ka wa i Kauai ia Kila penei: “Ke hele la, a i hakaka oe me ko makuakane me Makalii, mai hana naaupo oe, o make ko makuakane.” Oia wale no ko Makalii mea i ola ai, ina ua haalele i ka la i ka mea mahana.
Hoi aku la no o Kila a luna o na waa noho, o Makalii hoi, waiho iho la, a moa ka umu, ala ae la me ke kunewanewa a hoi i ka hale. Ma keia hoi ana, he mihi nui ko Makalii i kona pakele mai make, o kona ike ana no ia i ka aina, hoi i luna a make.
Puni ae la ka aina ia Kila, pae aku la na waa, hele aku la o Kila, uwe ka pipipi, a ninau mai: “Heaha ka huakai a kuu haku o ka hiki ana mai?” I aku o Kila: “He huakai imi alii.” Hoole mai ka pipipi: “Aohe alii, ua make, o makou wale no koe, haalele ia iho makou e ko makuakane, i keia wahi, aohe ai, aohe ia, ua lawe aku ko makuakane a pau loa, o ke opu wale iho no ka makou.” Pela no o Kila i hele ai, me ka uwe mai o na makaainana ia ia nei, a hiki keia i ka hale o Moikeha ia Moaulanuiakea. He hale maikai loa, a he hale kiekie loa no hoi, he hulu manu o luna i ako ia ai, he iwi manu ka aho, he kauwila ka laau. (Ua oleloia i loko o ko Moikeha kaao, oia kona kumu i noho ai ia Kauai me Hooipoikamalanai, alaila, nalowale ke kaupoku o kona hale o Moaulanuiakea.)
A hiki o Kila, nana aku la ia i ka hale, nani, hanohano, kiekie, aole nae he kanaka, ua paa na puka, ua make na kiai, ua kupu ka nahelehele. Aia ia Kila, he ki no ka hale, no na kiai, no na mea a pau. A komo o Kila i ka pa a wehe aku la, ala mai elua kiai, a uwe mai la ia Kila, komo o Kila a ke alanui e komo aku ai, ala mai elua kiai, a hiki o Kila i ka puka, elua kiai, a hemo ka puka, elua kiai. A komo o Kila i loko, he lumi no he kiai, he lumi no ke kiai, ala mai la na kiai a pau a kukuli imua o Kila me ka waimaka. Hoa ia ae la ka ipukui o Moikeha e Kila, hoi aku la o Kila a luna o ka hikiee o Moikeha moe, po iho la moe o Kila.
Ia Kila e moe ana, hele mai la o Luukia a mawaho o ka hale hoomakakiu, e nana ana i keia mea wena i loko, a me ka ula, a ike o Luukia i keia mea ula, uwe iho la ia me ka helelei o ka waimaka.
I kona manao o Moikeha, pela ka hakui o kona puuwai, pela ke kaoo ana o kona manao. A pau na kiai i ka moe, a aneane e huli ke kau o ka po, nihi aku la o Luukia a hiki io Kila ala, nana iho la, ua like me Moikeha a oi ae, lele iho la maluna, uwe; apo iho la me ka honi, puoho ae la o Kila, a nana ae la. I loko o ia wa laua i aumeume ai i ke kihi o ka malama, i aku ai o Luukia: “Aohe mai, ua paa i ke kamaaha ia e Olopana, mai ka la a ko makuakane i hele aku ai a hiki i keia la.” Olelo aku la o Kila: “Ina he ae oe, he hemo wale no ia, a he paa hou no ke hana.” Ae mai o Luukia, wehe iho la o Kila a hemo. Ia wa laua i mali iho ai i na kaula makalii a ka manao, e nonoke ana i na hakina pau ole a ke aloha, e wili ana i na koai lehua a ka moe. A pau ae la, hoi aku la o Luukia, a mahope lilo loa ia Kila.
Oia ka pau ana o keia kaao.
FORNANDER COLLECTION OF HAWAIIAN ANTIQUITIES AND FOLK-LORE
THE HAWAIIAN ACCOUNT OF THE FORMATION OF THEIR ISLANDS AND ORIGIN OF THEIR RACE WITH THE TRADITIONS OF THEIR MIGRATIONS, ETC., AS GATHERED FROM ORIGINAL SOURCES
BY ABRAHAM FORNANDER Author of “An Account of the Polynesian Race”
With Translations Revised and Illustrated with Notes by THOMAS G. THRUM
Memoirs of the Bernice Pauahi Bishop Museum
Volume IV—Part II
Honolulu, H. I. Bishop Museum Press 1917
THE STORY OF UMI: ONE OF THE MOST NOTED OF HAWAIIAN KINGS.
##