CHAPTER IV
.
UMI’S GENERALS. RELATING TO OMAOKAMAU.
Omaokamau was the first of Umi’s men who attempted to climb the Kauiki hill. When he came up to the place where the ladder could be seen he saw that a three-cornered rock was fastened at its top. When let go the rock would roll directly down, which would kill the person attempting to go up the ladder. Therefore Omaokamau became afraid and gave up the idea of climbing the ladder, so he thought deeply of a plan to accomplish this, but without success. After thinking for some time he decided that a night attempt to ascend the hill would be the best. When it became quite dark Omaokamau rose and went up to the point where he could distinctly see the ladder; when he arrived at the place he looked and saw a very large man, very tall, about eight feet, holding a long, large war club in his hand. The war club was longer and larger than the war club carried by himself. He also saw that the man had a loin cloth girded around his waist and drawn very tight. The distance between Omaokamau and the man was about 240 feet. When Omaokamau saw the man and the size of his war club fear and doubt entered his breast; he believed that if he was hit by that war club he would be knocked to pieces, so he was afraid to venture any further and decided to return.
When Omaokamau reached the bottom of the hill Umi asked him: “How did you get along with your ascent of the hill?” Omaokamau answered: “Don’t think, O chief, that it will be possible for us to capture that hill. I have seen that man up on the hill; he is of incomparable size. There is no man in Hawaii like him; he is the largest of the largest, the tallest of the tallest, and his war club is the largest I have ever seen; if it should hit any one that person would be smashed to pieces.”
We will here speak of this mistaken idea of Omaokamau. The large man he saw was the wooden image, Kawalakii. The attempt of the king of Maui to frighten away the Hawaii warriors from a night attack was quite successful, for it proved a good watchman at night for the Kauiki hill, to guard against enemies if ascending at night. This hill of Kauiki was quite safe as long as the deception prevailed; but when it was at last discovered the hill was easily captured.
RELATING TO KOI.
When Umi heard the report of Omaokamau relating to the large man, he sent Koi to see if he could manage to get to the top of Kauiki hill. He made his climb in the day time, but after several attempts he returned and waited for the night.
At the approach of night Koi again made another attempt, but when he got as far as the place where Omaokamau saw the large man he went no further, for he, too, looked and saw the large man standing guard, just as Omaokamau had described to them; so he, too, became afraid and returned. Like Omaokamau, he thought that the man was real, never thinking that it was only an image. Koi therefore returned and when he arrived in the presence of Umi he was asked: “How did you make out when you climbed the hill?” “Say, O chief, don’t think that that man is an ordinary man; he is the tallest man I have ever seen, in size; I have not seen any one since I have been old enough to see a man that will equal him; this is the greatest, and he is terrible to behold; so I decided to come back.”
RELATING TO PIIMAIWAA.
Piimaiwaa was the most famous of the soldiers of the whole of Hawaii and even of Maui, for his braveness and strength, and it was said that he never failed to go up to meet his enemy. Because of this he was the favorite of the adopted sons of Umi. We will here see that he was indeed the bravest of the brave and fearless of the enemy, so that we too without doubt will say that such is the fact.
At the close of Koi’s report to Umi relating to his climb, it was seen that Umi was sad at heart. After a time he ordered Piimaiwaa to ascend the hill of Kauiki. At the order Piimaiwaa rose and started on his expedition. When he reached the ladder he saw a large body of men there assembled all prepared with their implements of war, such as long spears, short spears, darts, war clubs, slings, pikoi, [226] stones, sticks, and various other things. He also saw the three-cornered rock called the “moa.” When Piimaiwaa drew near to the men they began to throw stones at him. While the people were throwing stones at him he started to twirl his war club, [227] Wahie, warding off the stones; he was not hit once, for he kept on twirling his club. He kept on advancing until he got right under the ladder which hung against the cliff, where the men who were stoning him were stationed.
The ladder was about sixty feet long and it was at the foot of it that Piimaiwaa stood protecting himself with his club. By this stand of Piimaiwaa his enemies continued to hurl stones upon him without his being hit at all, on account of his great bravery and fearlessness. After standing there for some time he turned and ran down the hill at great speed and barely escaped from the many stones thrown at him.
When he arrived in the presence of Umi he was asked: “What about your climb?” Piimaiwaa replied: “Well, I went up as far as the ladder and there I encountered the men of Ohiaokealakona.” By this reply of Piimaiwaa, several men substantiated the statement, for the people from below saw him enter the pass leading to the foot of the ladder, and again when he came back running with great speed. But the people below all thought, when Piimaiwaa entered the pass, that he would be killed, for the place was very narrow and hard to go through; but when they saw Piimaiwaa return running they shouted with joy, for they realized the difficulties of the way and admired his fearlessness, and also because he was the only man who ever accomplished the feat of going as far as he did, for at this place there was stationed, at this time, about eight thousand men. In the performance of this difficult feat the king and the men from Hawaii were greatly pleased.
That night when it became quite dark Piimaiwaa again climbed the hill to watch for the large man as was reported, without the least bit of fear, and with a determination to fight him to the end. When he reached the place where Omaokamau and Koi had stood he looked up and sure enough there was the large man, very tall, very large, and his club was the longest he had ever seen. When Piimaiwaa saw the man he began to study out a course of action for him to follow, and finally he decided to do this: that he would challenge the man to battle by the twirling of his war club, Wahie. This way of challenging was usually used, and the acceptance of the challenge was shown by the opponent by a return twirling of the war club. Piimaiwaa reasoned that in case the man should see him and strike at him he would be far enough away not to be touched by the club. Piimaiwaa then stepped up the ladder with firm feet, twirling his club all the while. After twirling his club on his right for some time he changed and twirled it on the left. After twirling the club on the left for some time, he looked at the man for some time studying what the man was going to do. Failing in seeing the man make any motion, he repeated the sign of the challenge, and still the man failed to make any motion. Piimaiwaa therefore concluded that the man knew nothing of the use of the war club, and that he was just holding it to strike at Piimaiwaa when he got near enough, and that the man was not taught to ward off the blow with the use of the club. When he saw this he said to himself: “If that is the case I shall kill you immediately.”
Piimaiwaa then advanced without fear until he reached the end of the man’s club. From this point he advanced further until he reached the middle of the club, then on until he reached the very man. Piimaiwaa then stood and prepared his club to poke at the man. He then tapped the man, a sign to give the man warning; when he did he heard a sound as of wood. He then approached the man and saw that it was only an image, and not a real man. This ended his excitement and fear. He then took the wooden image and threw it down, and rolled it over the cliff of Kapueokahi. Piimaiwaa then called to those below: “Say, you people there down below, here is the image that we have all this time taken for a real man. There is no fighting up here; the men are all asleep; the hill is captured.”
When Omaokamau and Koi heard the voice of Piimaiwaa calling from the top of the hill, they came and followed him up. Before they arrived on the top of the hill, however, Piimaiwaa had already begun the slaughter of the people and chiefs, and they joined therein. The king of Maui was already dead, and this fact gave Umi the control of the hill of Kauiki. This ended the battle, and Umi became possessed of the island of Maui, which he turned over to Kihapiilani and returned with Piikea his wife, and all his men, to Hawaii.
KIHAPIILANI.
MOKUNA I.
NA OHANA O PIILANI: MELE NO KO MAUI ALII.
Maanei e hoomaopopo ai kakou i ko Piikea mau hoahanau; o ka mua o Piilani, he kane ia, o kona muli o Piikea (nona keia olelo ana); o Kihapiilani kona muli iho, he kane, o Kalaniapiilani kona muli iho he kane no, ua make mua nae ia. A o Piilani, ka hooilina aina o Maui, a o kona mau pokii malalo mai ona, oia o Piikea a me Kihapiilani; pela no ka Piilani kauoha ia lakou, aka, aole i malama o Piilani ia olelo a ko lakou makuakane.
Ia Piilani e noho ana i ka aina o Maui a puni, noho pu iho la ia me kona kaikaina me Kihapiilani ma Kauiki, ma Hana. Ma keia noho ana, aole malama o Piilani i kona pokii, e like me ke kauoha a ko lakou makuakane, mamua ae o ka wa make. He mea mau ia Piilani, i ka wa ai a me ka wa noho, o ka poe e kana mea oluolu loa, a o kona pokii o Kihapiilani, he mea pono ole i kona manao, a he mea oluolu ole ia ia.
I kekahi la, e ai ana o Piilani me kona mau hoa ai, he poe e wale no, aia i mua o lakou ka ai a me ka ia; a o Kihapiilani hoi kona pokii, aole ana ia e ai ana; aka, aia i mua o kona alo, he ipu ohua, na Piilani; lalau aku la ia elua ohua a ai iho la. Ma keia ai ana a Kihapiilani, ike mai la o Piilani; lalau mai la ia i ka ipukai ohua a paa i ka lima, ninau mai la o Piilani: “Nawai la i ai iho nei i ka ipukai ohua?” I aku o Kihapiilani: “Na’u no, no ka mea aole a’u ia.” Ia wa kiola o Piilani i ka ipukai ohua, me ke kai o loko a pa i ka lae o Kihapiilani, naha ae la ka ipukai ohua, a paumaele ka maka i ke kai o ka ohua, a wewela loa iho la.
No keia hana ino aloha ole a kona kaikuaana ia ia, hele aku la ia me ka mahuka, a noho ma Kalaniwai ma Makawao. I ko Kihapiilani noho ana ma laila, moe iho la ia ma laila i ka wahine, aole nae lakou i ike o Kihapiilani keia, he ’lii, aka, i ko lakou manao, he kanaka kuaaina loa. Nolaila, olelo na makuahunowai o Kihapiilani, i ka palaualelo, i ka moe wale iho no i ka hale, aole hana. A lohe o Kihapiilani i ka olelo a kona mau makuahunowai, ala ae la ia a iho i ka ako lau uala, ma Kaluaama ma Haiku. A hiki o Kihapiilani i kai, ike mai la kekahi elemakule o Kukuiokaaulani ka inoa, olelo aku la ia i kekahi elemakule e aku: “E! he ’lii paha keia e iho mai nei, he kahuna paha?” I aku o Kukuiokaaulani: “He ’lii. Ina hookahi anuenue, alaila, he kahuna; aka, ina elua, he ’lii.” Ma keia noonoo o laua, ua holo ia laua, he ’lii, a ua lohe ia no hoi ka nalowale ana o Kihapiilani.
Noho iho la laua a hiki mai la o Kihapiilani, aloha aku la laua: “Aloha ke ’lii.” Hamau aku la o Kihapiilani: “Hamau ko olua mau waha; he nani ia, ua ike iho la olua ia’u, e huna olua ia’u, mai hoike olua.” A pau ka halawai ana me na elemakule, iho aku la keia a hiki i Kaluaama, malaila ka lau uala e ulu ana, ako iho la o Kihapiilani. Ma keia ako ana a Kihapiilani, lalau iho la ia i ka lau o ka pue uala, a pua ae la a paa, apahu ae la, me ke koe ole o kekahi lau uala, no ka pue.
Ia ia e ako ana, hiki mai la ka mea nana ka mala uala, a ike iho la ia, kumakena, hahau mai la ia ia Kihapiilani i ka laau, aole nae ona eueu ae. Hana iho la o Kihapiilani i kana lau uala a haawe, hoi aku la i uka o Kalaniwai. A hiki o Kihapiilani i kahi o na wahi elemakule, ninau mai la na elemakule: “Owai kou inoa?” “O Kihapiilani ko’u inoa.” A lohe na elemakule, hoomaopopo iho la laua, ua like loa me ka laua mea i kukakuka ai mamua ae. Ninau hou laua: “Heaha ka huakai nui a ke ’lii o ka hele ana mai?” Wahi a Kihapiilani: “He makaia no kuu kaikuaana no Piilani, o ia ka’u e imi nei.” Hai aku la ke ’lii o Kihapiilani i ka hana a kona kaikuaana.
A lohe na elemakule, i aku la laua ia Kihapiilani: “Ua make ko kaikuaana, aole e ola; aia ka mea e make ai, o keia hale e hamama mai la ka puka i Waikapu. Aia i laila ke kaikuahine o maua, o Pao ka inoa; a hiki oe i laila, nana oe e hai mai i ka mea pono e hana ai, alaila, o ka make ka hoi ia.”
Ma keia mau olelo a na elemakule, ua holo ia i ko ke ’lii manao. I aku la ia i na elemakule: “E hoi au e kanu i kuu lau uala a pau i ke kanu, alaila, hooko au i keia mau olelo a pau loa.” Maanei kakou e ike ai i ka haku ana o ka inoa o Piikea, a me kona mau kaikunane.
Eia ua mele la i haku ia no keia mau alii.
Kukaipaoa ka lani, he ’lii, He ’lii ao lani, he ao-e; He ia mau lani Kumakomako, He lani no Kahuku, pali pohaku, He mau lani pohaku no Lonokaeho. No Lono ka lae poni ia i ka wai niu, I haua i ka puaa hiwa a Kane, I ka puaa hiwa a Lono. E Lono e! eia ko maka lani, Ko lau, ko muo, ko ao, ko liko; Ko alii kapu o Kihapiilani. Ko maka e ku ana i ka malama, Malama ia ka lau kapu o Keaka, Ka lau oheohe o Keakamahana, I kupu a kapalulu ka pua, Ka pua oloolo o Hemahema, o Kaikilani; Nana ia lau oloolo no Kanaloa, No ka ilio hulu pano i ka maka, I noho ka eleele i loko o ka onohi; He kakau kiko onio i ka lae, Ke kiko o ke ki-kakapu, O ka ia kapu hilia au awahia. A wahia i lani Keaka wahine, I kupu a mala o Keakealani kane, Ia laua hai ka haka o ke kapu. Hakahaka i ka momona o na ’lii nui, He ’lii ku moku aimoku nui hoi nei, He nui hoi o Kauhi, he hono ko na moku, He nui hoi Keaka, he awalu i waho, He kai papa nene ko na aina, He ulu papa kai holo papa no Kahiki, Hiki o Keawe, ke kupu kia aumoku, Ka hua hookahi a ka ao i ka lani, Na Kalani, Kalanikauleleiwi. No Keaka keia lani, na Keawe, Na kela eke hului o Piilani. I noho o Keawe i o Piilani la, Ahu kooka o na ’lii nui, He ’lii, he mau alii ka ike ana aku, He mau lani haele wale iho no; Hele hehi i ka lihi o ka la. I ka malama hanau o Ikiiki, Ua Ikiiki ka lani i luna, Ua ui-a ia ka malama, Ka pili o hoehu ka ua, Ke iloli nei ka honua, Naku ka mauna waikahe ino, Ino ua kahuli lewa na aina, Ua lawe ka houpo o ka moku, Ke au o mahele o Kuala, O Kanaiki o ka moku, O ka uuina i wawau e, O na ’lii o ka nuu pule, O kanaka o ka hale hiwa, O loko o mana ka moo, O ka Hina kii o Haloa, O Kalani oi-oia i apa, Ke paha ala i kona makemake ia, A hiki mai ka olelo hoi ana, Ko aupuni la, nana ia, No Ikiiki, no Kaaona ke ’lii, No Hanaia, no Hinaiaeleele, Nolaila o Piikea, wahine a Umi, Ka Laielohelohe hiapo ia, A Piilani no i hanau mai. Hanau o Lonopii, he kane, Hanau o Kihapiilani, he kane, A Piilani no i hanau ai, O Kihapiilani, Kalanilonaakea, Ili kea, malo kea, Malailena a Kihapiilani, O ua ha ia o Laielohelohe, Ia lakou ke kae o ke kapu, Ia Kalamaku a Kauhiholua, Na Kauhiholua, na Lupeikalani, Na Nalu e hilo i ke aho a Makalii, Ke aho kaakolu ia i kela ka loa, Ka maawe lau huna ia o ke ’lii, I heia i Miloa e Hanauane, Hanau mai o Kuhihewa. He muli o Kaihikapu a Kuhihewa, O Kaihikapu ili manoa, Ili pepee, pepee i ke kapu, Ka ili pee ku-e o ke ’lii o Mano, No Mano ili oi, ili kalakala, Ke kalakala o ka lau ea pu, Ke kalakala o ka ia ili ee, Ka ili e, o Mano, lae pohaku, Ka ulu a Mano, a Mano no, He mau puha ia na Mano, Na laua o Nohoamakalii, Noho o Mano, moe ia Pulanaieie, Kalanipiilani kana keiki, He niu kaukahi na Manookalanipo. He mau lani olu iho no ka maka, I luna wale nei-e lili nei la. Lili ka ua i ka Makalii, Puehu i ke kula o Kailo, Lulana i Hauoa Keawe, Kakaulua i ke ala wela, Hiki loa i o olua ka lai ua malie, Ua luhea ka iki o Puna, O Puna maka inaina, Ke kahu hoi o Kahinanalo, Moku o Ohikihokolio, Ho a e ia no kuu lani, No ka ohiki; kau ka oli e, Ke ’lii loa la malama ia.
[Olelo hoakaka: maloko o keia mele i haku ia, ua komo no ka moolelo o ko Maui mau alii, a ua pili no hoi ka haku ana i na ’lii o Maui.]
Ma keia kakau ana, e olelo hou ia ka olelo maanei no Kihapiilani. A pau ka olelo a na elemakule ia Kihapiilani, hoi aku la ia a hiki mauka o Kalaniwai, kanu iho la i kana mala uala. Pela o Kihapiilani i hoomanawanui iho ai i ka mahiai, a hala ke kau o ka pilikia, no ka mea, he hilahila kona i na makuahunowai i ke amuamu ia ia i ka palaualelo. A oo ka uala, haawi aku la ia i ka wahine, a me na makuahunowai.
MOKUNA II.
NO KIHAPIILANI.
Maanei e maopopo ai ko Kihapiilani imi ana i makaia nona, e paio ai me kona kaikuaana lokoino, me Piilani.
Mahope o ka Kihapiilani olelo i ka wahine no ka mala uala, olelo aku la ia i kana wahine, penei: “E kuu wahine, e hele ana wau, haalele au ia oe, he nani ia, ua mahi iho la au i ka ai a oo, nau no e ai ka luhi o kaua.” I mai ka wahine: “O kou hele no keia hele loa, aole oe e hoi mai ana?” Ae aku la ke kane: “Ae, aole au e hoi mai, a kau, a hooilo; ina he manao kane kou, e noho kane ole oe a hoi mai au.” Ma keia mau olelo a Kihapiilani, aua loa iho la kana wahine, me ka ae ole e hele. No ka ikaika loa o ka aua o ka wahine, nolaila, hai aku la o Kihapiilani i mea e pau ai kona aua ana. Olelo aku la ia: “E kuu wahine, ke hai aku nei au ia oe, mai olelo iki oe ia’u, a mai hai no hoi oe i kuu inoa; o Kihapiilani au, e hele ana au e imi i hoamakaia no kuu kaikuaana no Lonoapii” (oia o Piilani). Ma keia mau olelo a Kihapiilani, maopopo i ka wahine he ’lii keia kane ana, he ’lii nui; alaila, pau kona manao ana i ka noho, ae aku la ia e hele o Kihapiilani.
Ma keia hookuu ana o ka wahine ia Kihapiilani e hele, hele aku la ia a hiki ma Waikapu, malaila kela wahine kaula, o Pao kona inoa. Ia Kihapiilani ma ke alanui, e hele aku ana e halawai me Pao, wanana mua oia i kana olelo ike, i mua o kona poe, penei: “He ’lii keia e hele mai nei i ke alanui, e imi i hoa makaia nona.”
A hiki o Kihapiilani i mua o Pao, ku iho la ke anuenue ia wa hookahi. Pane mai la o Pao: “Mama kuu haku.”
Aloha aku la o Pao, aloha mai la o Kihapiilani, a pau ke aloha, hookipa aku la o Pao ia Kihapiilani. Mahope o ka hookipa ana, ninau mai la o Pao: “Heaha ka huakai a kuu haku o ka hiki ana mai o ka la?” I aku ke ’lii: “I hele mai nei au e imi i mea e make ai kuu kaikuaana o Piilani, ua hana ino ia’u.” Alaila, olelo aku o Pao: “Aia ka mea e make ai ko hoapaio i kai o Kalepolepo. E iho oe a hiki i Kalepolepo, nana aku oe i ke kanaka paapu o na maka i ka haueka, oia no.” A pau ka olelo ana a Pao, iho aku la o Kihapiilani a hiki i kai o Kalepolepo, e noho ana ua kanaka ala i laila. Hele aku la o Kihapiilani a ku ana i ke alo. Ninau mai la ua kanaka ala: “Heaha ka huakai a ke ’lii o ka hiki ana mai?” I aku ke ’lii o Kihapiilani: “Ua hele mai nei au i mua ou ma ke kuhikuhi a ke kaula wahine a Pao, aia ia oe ka mea e pono ai ka’u mea e hana aku ai. Oia hoi, o ka mea e ku ai ka makaia i kuu kaikuaana ia Piilani, ka mea nana i hana mai ia’u i ka pono ole.”
A lohe ua kanaka akamai la i na olelo a Kihapiilani, kena ae la ia i na hoewaa, e hoomakaukau i na waa, a holo i Hawaii. A makaukau na waa, ee aku la o Kihapiilani, a holo aku la i Hawaii, i kona kaikuahine o Piikea a me kona kaikoeke o Umi; a ahiahi, pae aku la lakou ma Waipio. Ma keia pae ana, hele aku la o Kihapiilani a ma ka hale o Piikea e noho ana, kipa aku la ia, a ike mai la kona kaikuahine, lele mai la uwe, a pau ko laua uwe ana, ninau mai la o Piikea: “Pehea ko olua noho ana me kou kaikuaana?” I aku o Kihapiilani i kona kaikuahine: “Aole pono o ko maua noho ana, he hana ino kuu kaikuaana ia’u, he huhu, he aloha ole; nolaila ko’u hele mai i ou nei, e hai aku ia oe, i ko maua noho ana.” A lohe o Piikea i keia mau olelo, uwe helu aku la ia ma ko laua noho pu ana me na makua, kahi i hele ai ma o a maanei. Ma keia uwe ana a Piikea, lohe aku la o Umi, haohao iho la ia i ka ike ole ia o ke kumu o ka uwe ana, a mahope, lohe o kona kaikoeke o Kihapiilani. O Piikea hoi, puka ae la ia a waho o ka hale, uwe ae la me ka leo nui loa, haalele i ke kapa, kuu i kahi hilahila, a ua like o Piikea ia wa me he pupule la, ka ulala. Ma keia uwe ana o Piikea, he manao a me ka noonoo kona, i mea e ikaika ai ka manao i loko o kana kane o Umi.
A pau ka Piikea uwe ana, ninau mai la o Umi: “Heaha kou mea i uwe ai me ka leo nui, a me kou kuu ana i kou wahi hilahila?” I aku o Piikea: “No ka nui o ko’u aloha i ko’u kaikunane; akahi no maua a halawai kino, a no ko’u lohe ana mai nei i ka hana ino o kona kaikuaana, o Piilani, ia ia; nolaila, nui ko’u aloha, a o ia ke kumu o ko’u kuu ana i ko’u mai nona. Nolaila, e pono e kii kaua e kaua ia ia.” A lohe o Umi, olelo aku la ia ia Piikea: “Aole paha e pono kaua ke kii e kaua ia Piilani, no ka mea, o kou kaikunane ponoi no ia, aole he pili aoao, a hanauna hoi.” I aku o Piikea ia Umi: “Ina aole oe e ae mai i ka’u e koi aku nei ia oe, e kii kaua e kaua ia Piilani, alaila, ua oi ka pono o kuu make mamua o kuu ola ana.” Ma keia olelo a Piikea, manao iho la o Umi, he mea pono ole ia ia ke hoole i ka olelo a kana wahine, nolaila, o ka ae ka pono loa. Ia wa, olelo aku la o Umi i kona mau hoakuka kaua, oia o Omaokamau, Piimaiwaa, Koi, e hoomakaukau i na waa, no ka holo i Maui e kaua ai me Piilani.
Aohe makau o keia mau kanaka ekolu, ua aa lakou e holo i Maui e kaua ai, aka, o ke ’lii o Umi, ua hopohopo ia no Imaikalani, no ka mea, he kanaka akamai loa ia i ke koa, ka oo ihe, a he kanaka ikaika loa, oia ko oi ma Maui, i loko o ia kau, a o ke kela ia mai Hawaii a Niihau.
Ia wa, ui ae o Umi i kana kahuna akamai, kaulana, oia o Kaoleioku: “Pehea keia holo i Maui e kaua me Piilani?” I aku o Kaoleioku: “E ke ’lii e, e holo no oe e kaua ia Maui, aole alii nana oe e kaua mai; he kaua na ka makaainana, pio no ia oe, aole e eha ka ili.”
A lohe o Umi i keia mau olelo a kona kahuna mana, a Kaoleioku, oluolu iho la ia. Kena ae la o Umi i na alii aimoku o Hawaii, e makaukau na waa, a me na kanaka a pau loa, a akoakoa ma kahi hookahi, he mau anahulu i hala, ua makaukau na waa a me na kanaka. Ua olelo ia, aole e pau i ka helu no ka nui loa.
MOKUNA III.
KA HOLO ANA O UMI E KAUA IA PIILANI, KE ’LII O MAUI.
A makaukau na waa, holo mai la lakou mai Waipio mai a pae ma Kapueokahi i Maui. Ma keia holo ana o na waa, ua komo ka maka mua o na waa ma Kapueokahi ma Hana, Maui, a o ka maka hope o na waa, ma ke awa o Waipio i Hawaii.
I ka hiki ana o na waa ma Kapueokahi i Maui, ike mai la na kamaaina i ka lehulehu o na waa, makau iho la lakou. A mahope lohe lakou o Umi, a me kana wahine o Piikea, e holo aku ana e kaua me Piilani, aka, ua make e o Piilani. He keiki nae kana o Kalaninuikupuapaikalaninui, ia ia o Maui ia wa.
A lohe na kamaaina a pau o Hana, holo aku la lakou i luna o ka puu o Kauiki e noho ai. I aku o Umi ia Piikea kana wahine, aole make kaua, no ka mea, ua make o Piilani. O ke kumu o ko Umi hoole i ke kaua me Maui, no ke aloha i ke keiki mai loko ae o Piilani. Ma ko Umi manao, ua pono no ke noho ke keiki ma ke aupuni, a o na makua no o Piikea, me Kihapiilani. Aka, hoole loa o Piikea, o kona manao e kaua a make no ke keiki, no ka mea, ua noonoo ia ina e ola, o ke kipi no ia. Ia manawa kena o Umi i kona mau koa kaulana, oia o Omaokamau, Piimaiwaa, Koi, e hele e kaua ma ka puu kaua o Kauiki.
NO KA PUU O KAUIKI.
He puu kaulana loa ia, no kona lilo ana i Puuhonua kaua e pakele ai na mea a pau loa. Aia maluna o ia puu, he hulili, he wahi ala haka i hanaia i mea e make ai ke kaua, ina e pii aku ko lalo nei, hookuu ia mai maluna i ka pohaku, nolaila, pilikia. A he kii nui kekahi, me he kanaka ala ke ku mai i ka po, me na ano kaua a pau loa; o ka inoa o ua kii la, o Kawalakii. O ia kii ka mea nana e keakea na kanaka koa o lalo nei ke pii aku i ka po.
MOKUNA IV.
NA PUKAUA O UMI. NO OMAOKAMAU.
O omaokamau ke koa o Umi i hoomaka e pii i luna o ka puu o Kauiki, a hiki ia ma ka hulili, nana aku la ia maluna o ke poo o ke ala, he pohaku e kau mai ana, ua hana ia ekolu huina. Ina e hookuu ia mai kela pohaku mai luna mai, alaila, e loaa pono ke kanaka e pii aku ana ma ka hulili; nolaila, ua makau o Omaokamau, aole ia i pii i luna; ua nui kona noonoo ana i ke kumu e hiki ai, aole nae he loaa. A mahope noonoo iho la ia, o ka po ka manawa e pii ai i luna o ka puu o Kauiki. A poeleele pii aku la o Omaokamau i luna o ka puu. A hiki ia ma ka hulili, i nana aku kona hana, e ku mai ana keia kanaka nui, ewalu kapuai kona kiekie, he laau palau ma kona lima. O kona nui a me kona loihi, ua oi aku ia mamua o ka Omaokamau laau palau. Ua hume i ka malo a ku ka puali. O ke kowa ma waena o Omaokamau a me ua kanaka ala, elua haneri me kanaha kapuai ka loa.
Ma keia ike ana o Omaokamau, komo mai ka makau a me ka hopohopo i loko ona no ka nui a me ka loihi o ka laau palau; e manao ia, ina e hahau ia ia, alaila, e kau liilii ia i ka laau palau; nolaila, makau o Omaokamau a hoi i lalo. A hiki o Omaokamau i lalo, ninau mai la ke ’lii o Umi: “Pehea kau pii ana aku nei i luna?” I aku o Omaokamau: “Pehea mai kau e ke ’lii. Ua ike aku nei au i kela kanaka, nui launa ole, aole kanaka ma Hawaii e like me kela kanaka; nui no a nui, loa no a loa, o kana laau palau loihi launa ole, ina e hahau mai he paki liilii loa ko ke kanaka i ka make.”
Maanei, e kuka kamailio iki kakou no keia kuhihewa o Omaokamau. He kii ka mea ana i kuhihewa ai, o Kawalakii. Ua akamai loa ka hana ana a ke ’lii o Maui i keia mea, a ua lilo ua kii la i ka po i kiai no ka puu o Kauiki, e malu ai i na enemi o lalo ke pii aku i ka po. A ua maluhia ka puu o Kauiki, i kona mau po e kiai ana me ka ike ole ia he kii; aka, i ka wa i ike ia ai, ua pio.
NO KOI.
A lohe o Umi i ka Omaokamau mau olelo akena, hoouna ae la ia ia Koi, e pii i luna o ka puu o Kauiki, a pii aku la o Koi i ka puu, hoaa wale aku la no a hoi mai la i ke ao.
A po iho, pii hou o Koi, a hiki i kahi a Omaokamau i hoi mai ai, i nana aku kona hana, e ku mai ana keia kanaka nui, ua like me ka Omaokamau mea i olelo mua mai ai, ia lakou; nolaila makau iho la ia. Ua like ko Koi manao me ko Omaokamau manao e kuhi ana no he kanaka maoli, aohe manao he kii. Nolaila, hoi mai la o Koi a hiki i lalo i o Umi la, ninau mai la ke ’lii o Umi: “Pehea kau pii ana aku nei e Koi i luna o ka puu o Kauiki?” “E ke ’lii e, o ka manao kau he kanaka kela a kanaka; he oi kela o ka loihi, o ka nui, aole a’u kanaka i ike ai mai ko’u la i ike ai i ke kanaka a hiki i keia la; ua like me nei ke kino a me ka nui, he keu keia, he weliweli ke nana aku, a nolaila au i hoi mai la.”
NO PIIMAIWAA.
He koa kaulana o Piimaiwaa, ma Hawaii a puni, a ma Maui no hoi, no kona koa loa, a me kona makau ole, no kona aa e paio me na enemi e ku ana i mua ona; nolaila, ua punahele ia i kona makuakane alii hanai o Umi. Ma keia kakau ana e ike ai kakou i kona koa lua ole, a me kona makau ole i na enemi, alaila, e pono kakou e olelo he oiaio kona mau olelo hoike.
A pau ka Koi olelo ana ia Umi, no kona pii ana, alaila, he mea kaumaha loa ia i ko ke ’lii manao. Ia wa, olelo aku la ke ’lii o Umi ia Piimaiwaa, e pii i luna o ka puu o Kauiki. Pii aku la o Piimaiwaa, a hiki i ka hulili, aia ma laila e noho ana na kanaka he lehulehu loa, ua makaukau i na mea kaua he nui wale, ka pololu, ka ihe, ka elau, ka laau palau, ka maa, ka pikoi, ka pohaku, ka laau, a me na mea e ae. A he pohaku huina kolu hoi kekahi, ua kapa ia he Moa. A kokoke o Piimaiwaa i laila, hailuku mai la na kanaka ia ia i ka pohaku. Ia lakou e hailuku ana i na pohaku, ia wa o Piimaiwaa i olokaa ai i kana laau palau, ia Wahie. Ma keia hana a Piimaiwaa, aole oia i pa i na pohaku e iho makawalu mai ana ia ia, aka, ua hoomau no o Piimaiwaa i ka okaa i kana laau ia Wahie. Pela no kona hele koa ana a komo pono malalo o ka hulili mawaena o ka puu o Kauiki, kahi a ka lehulehu e nou mai ana i na pohaku.
O ka hulili, he kanaono kapuai kona keikie, a malalo o laila o Piimaiwaa i ku ai me ka puke i kana laau palau, i ua hulili la. Ma keia ku ana o Piimaiwaa, ua hoomau mai kona mau enemi i ka hailuku i na pohaku ia ia, aka, aole ia i pa ike, no kona koa loa a me ka makau ole.
A liuliu kona ku ana ma laila, holo mai la oia mai laila mai, i lalo me ka mama loa, a pakele mahunehune mai la ia i na pohaku e iho makawalu mai ana i luna ona. A hiki oia i lalo i kahi o Umi e noho ana, ninau mai la o Umi: “Pehea kau pii ana aku nei?” Olelo mai la o Piimaiwaa: “Kahaha. Ua hele au a hiki i ka hulili, a paio pu me ka Ohiaokealakona.” Ma keia mau olelo a Piimaiwaa, ua nui ka poe i hooiaio mai. Ia Piimaiwaa i pii ai, ua ike ko lalo poe, i ka pii ana a komo malalo o ka hulili, a me kona holo ana mai me ka mama loa, mai laila mai. Aka, ua manao na mea a pau loa o lalo, ua make o Piimaiwaa, no ke komo ana i kahi haiki pilikia loa; aka, i ko lakou ike ana ia Piimaiwaa e holo mai ana, ua uwa lakou me ka olioli, no ke koa loa o Piimaiwaa, no ka mea, oia wale no ke koa i hele a komo i laila, aia hoi ma ia hulili elua mano kanaka ka nui, ua like me ewalu tausani ka nui. Ma keia hana ana a Piimaiwaa, ua oluolu loa ka manao o ke ’lii o Umi, a me na kanaka a pau loa o Hawaii.
I ka po ana iho, a poeleele, pii hou o Piimaiwaa e hakilo i ke kanaka nui, e olelo ia ana, me ko Piimaiwaa manao koa loa, e kaua no laua ina he kanaka. A hiki o Piimaiwaa i kahi a Omaokamau laua o Koi i ku mua ai, nana aku la ia, he kanaka nui io no e ku mai ana, kiekie no a kiekie, nui no a nui, loihi no a loihi ka laau palau. A ike o Piimaiwaa, noonoo iho la i kana mea e hana ai, a maapopo ia ia, penei: E olokaa i kana laau palau ia Wahie, i ike mai kela hookahi na hookaa like ana, wahi a Piimaiwaa, i ike mai no ia, nana ia e hahau mai i kana laau palau, ua kaawale no i waho nei, pela kona noonoo ana. Keekeehi iho la o Piimaiwaa i na kapuai wawae ona, a oniu ae la i kana laau palau ma ka akau, me ke kai o na wawae, a pau ia, kaa hema ae la me ka oniu no i ka laau palau. A pau kana mau oniu ana elua, nana aku la ia i ke ano o ua kanaka nei, a mahope hoi hou iho la ia i ka oniu ma na aoao elua, ma ka hema, a ma ka akau, aole no he oniu mai. Nolaila, olelo iho la o Piimaiwaa: “He pono paa laau wale iho no ka paha kau, aole oe i ike i ka oniu ana, he pono uhau ka paha kau, aole oe i ao ia i ka pale; ina pela make oe ia’u ano.”
Alaila, hele aku la o Piimaiwaa me ka makau ole, a hiki i ka hua o ka laau palau a ua kii nei, mai laila aku a waenakonu a hiki loa i ke ku ana o ua kii nei. Alaila, ku iho la ia i laila, a hooponopono aku la i kana laau palau e hou i ke kii, ma keia hou ana, ua loaa ua kii nei, a koele ana ka laau palau. Pela no kana hana ana a kokoke i kahi e ku ana, ike pono iho la ia he kii keia, aohe kanaka, alaila, pau kona makau a me ka pihoihoi. Lalau iho la ia i ua kii nei, a kulai aku la a hina i lalo, olokaa aku la i ka pali, a haule i lalo o ka pali o Kapueokahi.
A kahea aku la o Piimaiwaa i ka poe o lalo: “E lalo e, eia mai ke kii a kakou e kuhi nei he kanaka. Aohe kaua o luna nei, ua pau i ka hiamoe, ua hee ka puu o Kauiki.”
A lohe o Omaokamau a me Koi, i ko Piimaiwaa leo e hea ana mai luna mai o ka puu o Kauiki, pii aku la laua a hiki i luna. Mamua ae o ko laua hiki ana i luna o ka puu o Kauiki, e luku ana o Piimaiwaa i na kanaka a me na ’lii o luna; a hiki laua, hookahi na luku pu ana i na kanaka. Ma keia kaua ana, ua make, a ua hee ka puu o luna o Kauiki ia lakou, a ua make hoi ke ’lii o Maui, oia o Kalaninuikupuapaikalaninui. Ia wa, lilo ae la ka puu o Kauiki ia Umi. A make ke ’lii nui o Maui, koe iho la o Imaikalani, he ’lii no, he koa nae i makau ia e Umi, no kona akamai loa.
STORY OF LONOIKAMAKAHIKI.
##