CHAPTER XII
.
DEATH OF UMI: HIS BODY TAKEN AND SECRETED BY KOI.
When peace reigned in the government of Maui Umi-a-Liloa went back to Hawaii. And when he became very old the people of Hawaii hewed stones for a tomb [184] for his body, for he had ordered his sons and his daughters, and the chiefs and people all over Hawaii and Maui, to hew oblong squared stones a fathom or more in length, a yard wide, and half a yard deep. Ala [185] was the stone hewed, a stone which is found in the cave of Umi-a-Liloa, in Keopu, Kailua. On account of this heavy tribute required by Hawaii the attendant of Aihakoko was killed by Kihapiilani, and for that reason Aihakoko went mourning out in the ocean and landed in Kapaahu, Kamaole, in Kula, whereby the place derived its name of Kalua-o-Aihakoko. The stone tomb of Umi-a-Liloa was not completed when he died at Kailua, Hawaii.
Upon Umi-a-Liloa’s death, Koi, one of Umi’s chosen companions, heard of it, for he had previously been charged that he (Koi) was the one to bury his bones and completely hide them. [186] When the government settled in peace under Umi-a-Liloa and the lands were divided, this adopted son’s portion was the lands from Waimanu to Pololu. His sisters becoming the caretakers, he arose and wandered away from Hawaii to Kauai. Returning from Kauai he stayed over at Keoneoio, Honuaula (Maui), where he found a wife and became a resident and begat children.
When Koi heard that Umi-a-Liloa’s sickness was unto death he asked the brothers of his wife to accompany him to Hawaii. His wife said to him: “Don’t you take my brothers; you might perhaps take and kill them.” “No,” said Koi. They sailed from Kipahulu and landed at Kohala, where they heard that Umi-a-Liloa was dead. From here they again set sail and landed in Kekaha at night. In this place was a man who resembled Umi-a-Liloa, whom Koi went and killed and placed in the canoe. From Kekaha, Koi and his companions proceeded and landed on the rocks below Makaeo. It was about midnight when Koi went up and found the guards of the sepulchre asleep. Piimaiwaa was the inner guard, and here was Koi coming in with a substitute body. Piimaiwaa had heard that the corpse of Umi had already been given to Koi. The substitute corpse was placed in position and the body of Umi-a-Liloa was taken out by Koi, and carried over the rocks toward the sea to Makaeo and placed in the canoe. From this night to the next night they traveled till they arrived at the precipitous cliffs of Waimanu, where Koi entered the home of his sister, who, on seeing her brother, ran forward weeping loudly.
The brother leaped forward and covered her mouth, saying: “Keep quiet, and don’t you cry; where is your husband?” “He is in front.” “Let me get him;” and Koi went and woke him up. The brother-in-law recognized Koi, the first time in a long while, and ran forward to cry, but his mouth was covered up, “lest our children awake.” They went out and met his sister, when Koi said: “Listen, you two. I have come to meet you two, and have brought our lord to be hidden by us. With you two and myself alone the bones of our lord will be concealed, and his brother-in-law’s secret burying-place shall be the place of concealment.” Koi and his brother-in-law then selected the secret burial-place belonging to his brother-in-law, because he was the boy of the precipitous cliffs. They then took ropes, and fire sticks and kindlings and all other necessaries together with the corpse of Umi-a-Liloa, and went up to the place of hiding [187] where the koae was wont to hover. [188] Many were the stories given out, but not authenticated, that the brother-in-law of Koi was rolled down the precipice and killed for fear of his disclosure.
When Koi returned alone his sister said to him: “You must have done something awful to the parent of our children.” “Hush: the bones of our lord should be our secret to conceal, and then live and eat the produce of the land.” It is said that Koi brought the bones of Umi-a-Liloa to Maui, and that they have been searched for without success. Koi packed some valuables from the precipitous cliffs that very night, without the knowledge of any one at the house, and set sail for Maui.
KA MOOLELO NO UMI: KEKAHI ALII KAULANA O KO HAWAII NEI PAEAINA.
MOKUNA I.
NA KUPUNA O UMI.
Ua olelo ia ma keia moolelo, he keiki kapa alii o Umi, ma ka aoao o kona makuahine, o Akahiakuleana, a ma ka aoao o Liloa kona makuakane, he ’lii nui mai ke kumu mai, a ma ia aoao, he ’lii nui o Umi. [Aka, ma ka hoomaloo ana i ka pololei o ka aoao o ka makuahine, loaa no he ’lii nui o Akahiakuleana, mai loko mai no o ka mookuauhau alii o Hawaii.]
O Umi ka mea nona keia moolelo, aka, i mea e maopopo ai ka oiaio, nolaila, e hoomaka ka olelo mua no kona kaikuaana no Hakau. O Liloa ka makuakane, o Piena ka makuahine, he mau alii laua elua, he ’lii ke kane, he ’lii ka wahine. Na laua mai o Hakau. Ua olelo ia o Hakau he ’lii nui no Hawaii, no ka mea, ua like ke ’lii nui o kona mau makua. O Waipio i Hawaii, kahi noho mau o Liloa me kana wahine, me Piena, a malaila i loaa ai o Hakau. He ’lii nui aimoku o Liloa no Hawaii a puni.
A hanau o Hakau, ke keiki mua a Liloa me kana wahine hoao me Piena, hele aku la o Liloa mai Waipio aku a hiki i Koholalele, ma ka hikina o Hamakua, e pili ana me Hilo. O ke kumu o keia hele ana o Liloa, he kapu heiau nana i laila, o Manini ka inoa o ua heiau la. A pau ke kapu heiau ana, hele aku la ia a noho ma Kaawikiwiki; o kona kumu i noho ai i laila, o ka lealea i ka pahee, a me na hana lealea a pau loa. Ia ia e noho ana ma laila, hele aku la ia i ka auau wai, ma ke kahawai o ka Hoea, e pili la me Kealakaha. Ia ia i hiki ai ma laila, ike aku la ia i ka wahine maikai o Akahiakuleana, e hoi mai ana mai lalo mai o ka wai auau, aohe kapa, a e noho ana kana kauwa wahine ma kapa, me kona pau.
A ike o Liloa ia ia, ua hoala ia mai kona manao e hana aku ia Akahiakuleana, alaila, moe iho la laua. Ma keia moe ana, ua loaa o Umi, ka mea nona keia moolelo. Mamua ae o ka launa kino ana o Liloa ma, ua kahe o Akahiakuleana, a ia laua i moe ai, oia kona mau ana, nolaila, ua loaa koke ke keiki.
KE KUAUHAU NO AKAHIAKULEANA, KA MAKUAHINE O UMI.
Maanei e maopopo ai ka pili ana o Akahiakuleana, ma ka mookuauhau o Liloa, a pela i maopopo ai he ’lii nui no o Umi. E pono e nana malalo iho i na kumu i loaa ai na pili. O Kanipahu ke kumu o Liloa a me Akahiakuleana i pili ai.
KANE. WAHINE. KEIKI.
Kanipahu. { Alaikauakoko. Kalapana. { Hulani. Kalahuimoku. Kalahuimoku. Laamea. Oikialamea. Oikialamea. Kalamea. Kamanawakalamea. Kamanawakalamea. Kaiua. Ouakaiua. Ouakaiua. Kuaimakani. { Kanahae. { Kuaimakani. Kanahae. } Kapiko. Kuleanakupiko. Kuaimakani. } Kuleanakupiko. Keanianihoolilei. Akahiakuleana. Liloa. Akahiakuleana. Umi.
A pau ka moe ana a Liloa me Akahiakuleana, he mau la i hala mahope, ike aku la o Liloa i ke ano hapai o kana wahine, ninau aku la keia i ua wahine la: “Na wai oe?” I mai la o Akahiakuleana: “Na Kuleanakupiko.” I aku o Liloa: “He kaikuahine no ka oe no’u.” I mai la kela: “Pela paha.”
A pau keia mau kamailio a laua, kauoha aku la o Liloa ia Akahiakuleana: “I noho oe, a i hanau he keiki kane, e kapa iho oe i kona inoa o Umi. A i hanau he kaikamahine, kapa iho oe ma kou aoao.” I mai la o Akahiakuleana ia Liloa: “Heaha kau hoailona e haawi mai ai, i maopopo na ke ’lii keia keiki?” A lohe o Liloa, haawi mai la ia i kona malo a me kona niho palaoa, a me ka laau palau. I mai la o Liloa ia Akahiakuleana: “Eia na hoailona o ka kaua keiki; a hiki i kona wa nui, e haawi aku oe i keia mau mea nona.” Ae aku la o Akahiakuleana, lalau aku la ia, a haawi aku la i kana kauwa wahine, nana e malama ia mau mea. Alaila, hele aku la o Liloa a hipuupuu i ka laui i malo nona. A hume iho la o Liloa i ka malo laui, a hoi aku la i kona hale noho. A hiki o Liloa i ka hale, olelo mai la kona poe kanaka ia ia: “He malo maoli hoi kou e Liloa i hele aku nei, eia ka he malo laui kou i keia wa.”
Malaila o Liloa i noho iho ai a pau ka hoomahanahana ana o kona heiau, hoi mai la oia i Waipio, i kona wahi noho mau.
MOKUNA II.
KA HANAU ANA O UMI.
Noho iho la o Akahiakuleana me ka hapai ia Umi. Ma keia hapai ana, manao no ke kane i ka ili, nana no keia keiki e hapai nei. Nolaila malama iho la i kana wahine, aole oia i ike na Liloa.
A hiki i ka wa i hanau ai o Akahiakuleana, i ke keiki, kapa iho la ia i kona inoa o Umi; hanai iho la kona makuahine ia ia a nui. Ia wa hoomaka o Umi e kalohe, a e lealea me na keiki e ae. He mea mau ia Umi ka hele e paani me kamalii, a pau ka paani ana, hoi mai la me ia lehulehu kamalii, a ka hale, haawi aku la i kahi ai a pau loa, a hoi mai la ke kane a kona makuahine, huhu iho la ia ia, me ka pepehi; pela no ka hana mau a kona makuakane a loihi na la i hala. Nolaila, ua pono ole ko ka makuahine manao, a ua kaumaha loa, i keia hana ino i kana keiki ia Umi.
Nolaila, ninau malu o Umi i kona makuahine: “Aole anei o’u makuakane e ae?” I mai kona makuahine, o Akahiakuleana: “He makuakane kou aia i Waipio, o Liloa kona inoa.” I aku o Umi: “E hele paha wau e ike i ko’u makuakane?” I mai ka makuahine: “Ae, e hele oe.” Mahope o laila, noho hou iho la lakou, a pepehi hou ka makuakane hanai ia Umi. Alaila, pane aku o Akahiakuleana i ke kane: “E kuu kane, aole nau ke keiki au e pepehi mai nei!” I mai la ke kane me ka leo huhu inoino loa: “A nawai kau keiki, na Liloa?” I aku ka wahine: “Ae, na Liloa ka’u keiki, i lohe oe.” Olelo mai ke kane: “Auhea na hoike e lilo ai ke keiki na Liloa?” Alaila, kahea aku la o Akahiakuleana i kana kauwa wahine, e lawe mai i na mea a Liloa i waiho ai no Umi. A lawe ia mai la ia mau mea a kona alo, i aku ka wahine: “Eia ka hoike.” A ike iho la ke kane i keia mau mea, pau ae la kona kanalua, maopopo iho la ia ia, na Liloa ke keiki o Umi.
A mahope o keia mau mea a pau loa, olelo aku la o Akahiakuleana i kana keiki o Umi: “Eia ka malo o Liloa, e hume oe a paa, eia ka palaoa, e lei oe, eia ka laau palau, ma ko lima e paa ai. Nolaila, ke iho nei oe i Waipio e ike i ko makuakane, e hoolohe pono oe. I kou hiki ana i lalo o ka pali o Waipio, hele aku oe a au i ka muliwai, a kau ma kela kapa, a ike aku oe i ka hale e ku mai ana, e huli mai ana ke alo i kou alo, o ko Liloa hale no ia. Mai komo oe ma ka puka pa, aka, e pii aku oe maluna o ka pa; mai komo oe ma ka puka maoli, aka, e komo ae oe ma ka puka pakaka. A hike oe, nana pono aku oe i ka elemakule e kahili ia ana, oia no o Liloa, kou makuakane, ka’u kane i loaa ai oe. E hele oe a noho i luna o kona uha. A i ninau mai i kou inoa, hai aku oe o Umi.”
A pau ka olelo ana a Akahiakuleana ia Umi, i aku la ia ia Omaokamau: “E iho oe me ke keiki, a nau e paa aku ka laau palau a Liloa; e malama pono oe i ka laau a Liloa.” A hiki mai la laua i Waipio, ma Koakea, halawai laua me kekahi keiki, me Piimaiwaa. Ninau mai la o Piimaiwaa ia laua: “E hele ana olua i hea?” I aku laua: “I Waipio.” Alaila, olelo aku la o Umi ia Piimaiwaa: “I keiki hookama oe na’u?” Ae mai la o Piimaiwaa: “Ae.” Hele aku la lakou a hiki i ka muliwai o Waipio, oia o Wailoa, au aku la, a kau ma kela aoao, nana aku la lakou, e ku mai ana ka hale o Liloa. A kokoke lakou i ka hale o Liloa, olelo aku o Umi ia Omaokamau a me Piimaiwaa: “E noho olua ianei, e hele au i o Liloa ala; ina i hele au a i make, e hoi no olua ma kahi a kakou i hele mai nei; aka hoi, i ola mai au, ola kakou.”
A pau kana olelo ana, hele aku la ia a pii maluna o ka pa laau o ko Liloa hale noho, a komo aku la ma ka puka pakaka o ka hale.
A ike mai la na ilamuku o Liloa, ua laa ke keiki no ka pii ana maluna o ka pa laau o ko Liloa hale, kahi kapu o Liloa, alualu mai la na ilamuku e make o Umi, aka, pii aku la o Umi a noho i luna o na uha o Liloa. Wehe ae la o Liloa i kona mau uha haule iho la o Umi i lalo; a haule o Umi i lalo, ike iho la o Liloa i ka niho palaoa ma ko Umi ai, a me kona malo ma ko Umi hope. Ninau aku la o Liloa: “Owai kou inoa?” I mai la ke keiki: “O Umi au.” Alaila lalau iho la o Liloa ia Umi, a honi iho la me ka hii i luna o kona mau uha. Ninau iho la o Liloa: “Auhea ko makuahine, o Akahiakuleana?” I aku o Umi: “Aia no ke noho la. Nana no wau i kuhikuhi mai nei ia oe, a me keia mau mea au i waiho ai ia ia.” A ike o Liloa i keia mau mea, olelo aku la ia i kona poe kanaka: “O kuu malo keia, me kuu niho palaoa.” Ninau mai la ia ia Umi: “Auhea kuu laau palau?” I aku o Umi: “Eia ’ku no i kuu hoahele ma waho, ia Omaokamau.” Alaila, kii ia aku la o Omaokamau me Piimaiwaa.
Ia wa, olelo aku la o Liloa i ko Umi manawa i loaa ai ia ia, i kona poe a pau loa: “Ia kakou i hele ai i ke kapu heiau, a hoi mai au me ka malo ole, he malo laui ko’u ia la, a ua kapa mai oukou ia’u he hehena, aka, eia ua malo la o’u, a me ka niho palaoa, ka laau palau. Ua waiho au no kuu keiki, oia keia.” Ia wa, ike na mea a pau loa he keiki o Umi na Liloa.
I aku o Liloa i kona poe kanaka: “E kii aku i kona mau akua, a e lawe mai i mua o Umi, e oki i kona piko.” A hiki mai la na akua o Liloa ooki ia iho la ko Umi piko, a hookani no hoi ka pahu kapu. Ma keia kani ana o ka pahu, lohe o Hakau ke keiki mua a Liloa. Ninau mai la ia i na kanaka: “He pahu aha keia e kani nei?” “He pahu ooki no ka piko o ke keiki hou a ke ’lii, Umi kona inoa.” A lohe o Hakau, hele mai la ia me ka huhu ia Umi, a ninau mai la ia Liloa: “O kau keiki hou keia?” Ae aku o Liloa me ka olelo oluolu ia Hakau: “Ae, o oe no ke ’lii, o kou kanaka keia, maluna oe, malalo keia.” Ma keia mau olelo hooluolu a Liloa i kana keiki ia Hakau, ua oluolu o Hakau me ke ano hookamani ia Umi.
Ma keia noho pu ana o Umi me Liloa, ua malama loa o Umi i ka Liloa mau olelo i na la a pau loa, a ua aloha o Liloa ia Umi. O kona kaikuaana hoi o Hakau, ua nui kona hana ino i kona kaikaina, a hiki i ka la i make ai ko laua makuakane o Liloa.
Mamua ae o ko Liloa make ana, hooili aku la ia i na aina a pau o Hawaii, no kana keiki hiapo no Hakau. O ka hale akua a me ke ’kua, oia kana i hooili no kana keiki muli, no Umi. A make o Liloa, noho iho o Hakau ma na aina a pau o Hawaii, a o kona kaikaina o Umi, malalo aku no ia o kona kaikuaana.
Ia laua e noho ana, he nui loa ko Hakau huhu ia Umi, ma na mea a pau loa, ina e hee o Umi i ko Hakau papa, alaila, olelo mai o Hakau ia Umi: “Mai hee oe i kuu papa heenalu, no ka mea, aohe alii o kou makuahine. Pela ka malo.” Pela no ka noho inoino ana o Hakau ia Umi, a kipaku okoa ia Umi, alaila, hele aku la o Umi me kona mau hoa hele, o Omaokamau, o Piimaiwaa. Ia lakou i pii aku ai mai Waipio aku a ka pali o Koakea, a hala ia, hiki i Kukuihaele, alaila, loaa o Koi, alaila, hele pu oia me Umi. Mai laila aku lakou a Kaumoalii, a Koholalele, Kealakaha, oia kona wahi i hanau ai, a malaila kona makuahine e noho ana o Akahiakuleana. Aka, aole nae lakou i kipa ma laila, hele kuewa wale aku la no lakou me ka malihini. Hele aku la lakou a noho ma ka palena o Hilo me Hamakua, oia ka aina o Waipunalei, no ka aui ana o ka la, kipa ae la lakou ma laila e noho ai.
Aia hoi he nui na kaikamahine maka palupalu o laila e noho ana, ike mai la lakou i ka maikai o Umi ma, lalau mai la ia lakou i mau kane. A o Umi hoi, no ka oi o kona kanaka maikai i mua o kona mau hoa hele, nolaila, elua ana wahine.
I ko lakou noho ana i laila, hooholo iho la ko lakou manao, e huna ia Umi, a e hoonoho ia ia me ka hana ole i kela mea i keia mea, a noho wale iho la o Umi, e like ma ko lakou manao.
Ma keia noho ana o lakou i laila, hele aku la o Omaokamau, o Piimaiwaa, o Koi, i ka mahiai i ka aina o ko lakou makuahunowai, a ma ko lakou mahiai ana, mahalo mai la ko lakou makuahunowai i ka ikaika i ka mahiai. Aka, o ko Umi mau makuahunowai, kaumaha ko laua manao, no Umi, i ka mahiai ole. A mahope o laila, hele aku la lakou ma Laupahoehoe-kai, e auau kai ai.
MOKUNA III.
KO UMI NOHO ILIHUNE ANA.
He akamai loa o Umi i ka heenalu ana, i kona wa e noho ilihune ana ma Laupahoehoe. Ia ia e heenalu ana, heihei iho la laua o Paiea, he kanaka akamai i ka heenalu, no Laupahoehoe. I ko laua wa e heihei ana, hooke loa o Paiea ia Umi i ka papa heenalu, a eha loa ko Umi poohiwi. Nolaila lilo ia i hala no Paiea e make ai ia Umi i ka wa e puni ai o Hawaii ia Umi.
A hiki i ke kau aku o Laupahoehoe, holo aku la o Omaokamau, o Piimaiwaa, o Koi, i ka hoehoe me kamaaina o laila, a loaa mai la ka lakou aku, olioli iho lakou mau makuahunowai; aka, o ko Umi mau makuahunowai, kaumaha loa laua, no ka laua hunona, i ka loaa ole o ke aku. Nolaila, olelo mai ko Umi mau makuahunowai i na wahine a Umi: “Ina paha ka puipui o ka olua kane a e ikaika ana i ka hoewaa, aina ke aku, make hewa ko olua kino ia ia.”
Mahope o laila, olelo mai la kekahi mau kamaaina ia Umi, e holo e kaohi waa na lakou, ae aku la no o Umi i ka lakou olelo, a holo aku la. Ma keia holo ana o Umi i ke kaohi aku, a hoi mai la, haawi ia mai la kana aku, malalo mai o ka lemu ka haawi ana mai a ka lawaia. A ike o Umi, haalele aku la ia ia aku, aole i lawe mai, aka, kuai o Umi ia aku me kekahi mea aku e ae, no ko Umi ike ana malalo mai ka haawi ana mai. Nolaila, olelo aku la o Umi: “Eia kau aku o ka’u, he ia nui keia, he uuku kau.” A pono ae la keia mea. Aole o Umi i ai i ua ia nei, hoihoi aku la no ia a haawi na kona akua, na Kaili, aia no ma Hokuli kona wahi i huna ai, me ka ike ole ia.
He mea mau ia Umi, ka holo i ke kaohi waa, a me ka lawe i aku na kona akua na Kaili, ma ua wahi la i olelo ia maluna. Eia hoi ka mea haohao loa ia, o ka pio mau o ke anuenue i luna o ia wahi. Nolaila, haohao o Kaoleioku, a manao iho la o Kaoleioku, o Umi ka i laila, no ka mea, ua lohe ia ko Umi nalowale ana. Alaila, hopu iho la o Kaoleioku i ka puaa a iho mai la e ike ia Umi. A hiki ia, nana aku la ia i ke kino o Umi, he kino hanohano, a kohu alii, a paa iho la kona manao o Umi. Alaila, lalau iho la o Kaoleioku i ka puaa, a kaumaha aku la ia Umi, penei: “Eia ka puaa e ke akua, he puaa imi alii.”
A pau ke kaumaha ana a Kaoleioku i ka puaa, kuu aku la ia i ka puaa a ku ma ko Umi alo, alaila, huli hou mai la ka puaa ia Kaoleioku. Alaila, ninau aku o Kaoleioku: “O Umi no oe?” “Ae,” mai la o Umi, “Ae, owau no.” I aku o Kaoleioku: “E hoi kaua i ko’u wahi.” Ae aku la o Umi: “Ae.” Ia wa, ike kona mau makuahunowai a me na kanaka a pau loa, he ’lii ka keia, o Umi, o ka Liloa keiki, ka mea a lakou i lohe iho nei, ua nalowale.
Lawe aku la o Kaoleioku ia Umi, a lilo ae la i alii nana, a noho iho la me ia. Ia wa, hana o Kaoleioku i mea e lilo ai ke aupuni no kana alii no Umi, no ka mea, ua maopopo ia ia, he ’lii nui o Umi, a e ku ana i ka moku o Hawaii, a e loaa ana no hoi ia ia ka pomaikai. Hanai iho la ia i na kanaka, ka holoholona, mahiai, ao i ka oo ihe; kukulu i mau hale ao i ke ano kaua, a me na mea a pau loa. A no loko mai o keia ao ana, na kanaka akamai a koa hoi, oia o Koi, Omaokamau, Piimaiwaa.
Ma keia noho ana he nui loa na kanaka o ka hale hookahi, eha kaau ka nui (ua like me 160 i ka hale hookahi), pela a pau na kaau hale eha. Pela o Kaoleioku i hoomakaukau ai no kana alii, no Umi, no ko Kaoleioku manao e lilo ana ke aupuni no kana alii no Umi.
MOKUNA IV.
NO NUNU A ME KAKOHE.
He mau elemakule kahuna laua na Liloa, i kona wa e ola ana, a he mau punahele nana, a pela no i ka noho ana o Hakau kana keiki i alii no Hawaii a puni. Aka, mahope iho o ko Hakau noho alii ana, loaa iho la ua mau wahi elemakule nei i ka mai, nolaila inu iho la laua i ka laau naha, a pau ka inoino o ko laua opu, a me ka mai i loohia mai ia laua. Nolaila, hoouna aku la laua i ke kanaka i o Hakau la. A hiki ua elele la i mua o Hakau, ninau mai la o Hakau: “Heaha mai nei kau?” I aku kela: “I hoouna mai nei na wahi elemakule ia’u i mua ou e ke ’lii, e olelo aku ia oe, i wahi ai, a i wahi ia, i wahi awa no laua, i mea hoopaa i ka noha laau o laua.” A lohe o Hakau i keia mau olelo a ka elele, olelo mai la ia: “O hoi a olelo aku ia laua, aohe ai, aohe ia, aohe awa.” Maanei, e hoomaopopo ai kakou, he punahele keia mau elemakule, oia o Nunu a me Kakohe i na la e ola ana o Liloa. No ka mea, ia laua ka malama o ke ’kua o Kaili, a o ka laua mea e olelo ai, oia ka Liloa e hana ai. Aole e hiki ia Liloa ke kaua, me ka ae ole o ua mau elemakule nei mamua, aole no hoi e hiki ke hana i kekahi mea me ko laua lohe ole. Nolaila, he mau punahele laula na Liloa, a ma ia ano laua i hana aku ai i kana keiki o Hakau.
A hoi mai la ka elele, a mua o ua mau elemakule nei, hai mai la i na olelo a pau loa a Hakau; a lohe laua, eha iho la ko laua naau me ka ukiuki loa ia Hakau; nolaila ohumu iho la laua, ma ko laua mau naau, e haawi i ka aina no Umi. I aku o Nunu ia Kakohe: “E aho e pii wale kaua e nana i ka pono o ka Kaoleioku hanai, he pono paha, aole paha.” A hooholo iho la laua i keia olelo, pii aku la laua mai Waipio aku a hiki ma Kukuihaele, malaila aku a Kapulena moe. A ao ae la, pii aku la laua a hala o Honokaa, a Paauhau, moe, malaila aku a Kalopa, a Kaumoali, a Kemau, moe.
Ia laua e moe ana ma Kemau, hiki mua aku la kekahi kanaka i ike ia laua ma ke alanui, i mua o Kaoleioku ma Laupahoehoe, i Hilo, a olelo aku la: “Eia ae na elemakule, o Nunu laua o Kakohe, ke hele mai nei i anei, i ou la.” Ninau aku la o Kaoleioku: “Ahea laua puka mai i Hilo nei?” “Apopo, a kela la aku hiki mai.” “Heaha la ka laua huakai nui e hele mai ai?” I aku ua poe nei: “E hele mai ana e nana i ka pono o kau hanai, a me ka pono ole, no ka mea, ua hana mai nei ka laua hanai, o Hakau, ia laua i na mea pono ole.”
A lohe o Kaoleioku a me Umi i keia olelo, olioli loa o Kaoleioku, a pahapaha aku la o Kaoleioku i mua o ka lehulehu, i ka lilo o ka aina no kana hanai no Umi, no ka mea, he kanaka akamai o Kaoleioku i ke kilokilo, a me ka nana ana i ke kino o ke kanaka; nolaila kona apo koke a malama i ke kino o Umi.
Nolaila, hana maalea iho la o Kaoleioku i ke ano o kana mau hana, a Umi e hana aku ai i mua o Nunu laua o Kakohe, ke hiki mai laua ma ko Kaoleioku a me ko Umi wahi.
I ka po alima o ka la o na elemakule i ke alanui, hoomakaukau iho la o Kaoleioku i ka ai, ka ia, ka puaa, ka moa, ka awa. Kena aku la o Kaoleioku i ke kanaka, e hele e oki i pauku wahie. Ua like kona nui me na anana elua ke apo ae, a o kona loa, ekolo iwilei. A loaa ua pauku ohia nei, olelo aku la o Kaoleioku: “E wawahi a liilii, alaila, pua hou ae o waho a paa, a like no me ka pauku mua.” A o kekahi mau kanaka hoi, e kohi i ka pu awa a puni, a o kekahi mau kanaka hoi, nakinaki iho la i ka puaa a paa i ke kaula a paa. Pela ko Kaoleioku hoomakaukau ana, i hiki ai ia Umi, ke hana i mua o na elemakule, o Nunu laua o Kakohe. Nolaila, ua maalea o Kaoleioku ma keia mau hana a pau loa a kakou e iki nei.
Eia ke ano o keia mau hana a Kaoleioku: i ko Umi wa e hoa ai i ka umu o ka puaa, alaila, e lalau oia i ka wahie, a kaka iho i ka pauku, o ka wa ia e helelei liilii ai, ma o a maanei, alaila, e manao na elemakule he ikaika io, pela ka puaa, ka pu awa.
A makaukau keia mau mea a pau loa, alaila, olelo aku o Kaoleioku ia Umi: “E ke ’lii, apopo ka la o ko aina, pa ia oe. E hoolohe mai e ke ’lii, i na e malama oe i keia mau kauoha a’u, apopo pa ka aina ia oe; i malama ole oe, aole e ola keia mau iwi ia oe, kaulai wale ia ae no i ka la.”
Ma keia mau olelo a Kaoleioku, ua oluolu ia i ko ke ’lii mau maka, a ua ae aku no oia i na olelo a pau loa, e malama a e hana aku e like me ia.
I aku o Kaoleioku ia Umi: “E moe kakou i keia po, a huli ke kau o ke aumoe, pii au i uka i na koele a kaua, me na kanaka a pau loa, aohe kanaka a noho iho me oe, o au wahine wale no ke noho me oe. Ina i hoea mai na wahi elemakule i ke kakahiaka o ka la apopo, i ninau mai ia’u, alaila, e manao oe o laua ia, hoomakaukau aku oe i mua o laua, ma na mea a pau loa.”
A pau ke kauoha a Kaoleioku ia Umi, moe iho la lakou a huli ke kau o ka po, pii aku la o Kaoleioku me na kanaka i uka i ke koele, moe iho la o Umi me na wahine a hiki i ke ao ana.
Puka ae la ka la a mahana, oia paha ka hora ewalu, hiki mai la ua mau wahi elemakule nei, o Nunu a me Kakohe. A hiki mai la laua ma kahi o Kaoleioku, nana iho la laua i ka mehameha a me ke anoano kanaka ole, kahea mai la ua mau elemakule nei: “Mehameha na hale ua o Kaoleioku, aohe maaloalo kanaka iki.”
Ia laua e kahea ana, lohe aku la o Umi i keia leo, kahea aku la o Umi ia laua: “E komo mai olua maloko nei, aohe kanaka o ko makou wahi nei, ua pau aku nei na kanaka me Kaoleioku i ke kuahiwi i ka mahiai. Owau wale iho nei no koe, i hoonoho ia iho nei au i kanaka no olua e hiki mai ai.” Ma keia leo kahea a Umi ia laua, komo mai la laua i loko.
A ike o Umi ua komo laua i loko, puka aku la ia a waho, lalau iho la i ka pauku wahie, amo ae la a kiekie i luna, hahau iho la i lalo i ka ili o ka honua, a naha liilii ae la. Hoa iho la o Umi i ke ahi, a nui ae la ka uwahi, no ka nui o ka pulupulu i hoolako ia, nolaila nui loa ka uwahi, a ike ole na wahi elemakule i ke kau ana o ka wahie. Hopu aku la o Umi i ka puaa, a alala iho la, hookuu ia aku la no aole i make. O kahi i hookuu ia ai ka puaa, ma kahi nui o ka uwahi. A pau ka a ana o ka pulupulu, kalua iho la keia o ka mauu wale no. A nalo ka umu, kii aku la o Umi i ka pu awa, a huhuki ae la a hemo.
A ike o Nunu laua o Kakohe i keia mau hana a Umi, i aku kekahi i kekahi: “Ina me neia ka hanai a Kaoleioku, ola na iwi. Kai ke kanaka ikaika i keia.” O ke kumu o ko laua mahalo ana, o ka naha o ka pauku ohia i ka hahau hookahi ana, o ka hikiwawe o ke kalua puaa ana, o ka huhuki ana i ka pu awa.
A huhuki o Umi i ka pu awa, a hemo ae la, hoi ae la ia a ma kekahi aoao o ka hale a ua mau elemakule la e noho ana, wawahi iho la a liilii, kukulu ke kanoa, a waiho iho la i ka awa i wali mua i loko o ke kanoa. Kii aku la o Umi i ka puaa i kalua mua ia, ma kahi o ka umu ana i kalua hope iho ai, huai ae la o Umi, a lawe mai la i mua o ua mau elemakule nei. Ua hele a moa lea loa ka puaa. Ia Umi e huai ana, i aku o Nunu ia Kakohe: “Hikiwawe ka moa o ka puaa, o ke kalua ana aku nei no la.”
A waiho ka puaa, kii aku la o Umi i ka awa, a nini iho la i mua o ua mau elemakule nei; elua apu awa. Haawi aku la o Umi i ua mau wahi elemakule nei, inu ae la laua, a pau, ai iho la i ka puaa, mahope o ka ai ana, ooki mai la ka ona o ka awa ia laua, a waiho iho la laua me ka ona. Hina aku la kekahi ma kahi moe a waiho, o kekahi hoi ma ka paia o ka hale. Lalau iho la o Umi, a hapai ae la i ka mea i hina ma ka paia, a hoihoi ae la ma kahi moe.
A moe laua, pii aku la o Umi i o Kaoleioku, ma ke kuahiwi, kahi a lakou e mahiai ana me na kanaka a pau loa.
A hiki o Umi, ninau mai la o Kaoleioku: “Ua hiki mai na elemakule?” Ae aku o Umi: “Ae. Ua hiki mai laua, a ua hoomakaukau aku nei au i na mea a pau au i kauoha mai ai, a ua ona ua mau elemakule la, haalele aku nei au e moe ana.”
A lohe o Kaoleioku i keia mau olelo a Umi, olelo aku ia ia Umi: “E noho kaua me na kanaka ou, a aui ae ka la, hoi kaua. Penei nae ka hoi ana o kakou. Owau mamua, o na kanaka mahope o’u, o oe mahope loa o ka huakai.” Ua oluolu ia olelo ia Umi.
O ke kumu o keia hana ana a Kaoleioku pela, i hiki mua ia a kamailio me na elemakule, no ka ninau ia Umi. A na Kaoleioku ia e olelo aku i ke ano a me ka helehelena o Umi, i ole e kuhihewa laua, i kela kanaka, keia kanaka, o Umi, no ka mea, o Kaoleioku, ua kamaaina i ko laua maka.
Ia Umi i hala ai i uka moe iho la ua mau elemakule nei a ala ae la, kamailio iho la laua: “Aole me keia ko kaua mau haku o ka noho ana, ia Liloa, a hala ia i ka make. Ia Hakau hoi, he ai, he ia, he kapa, ka mea loaa ia kaua. O ko kaua wahi hale he pelapela. A o keia a kaua e noho nei, he oi keia a kaua e ike nei; mai ko kaua wa ui, a ko kaua wa hapauea, loaa ia kaua ka makana maikai; i ko kaua wa ui, aole i loaa.”
A aui ae la ka la (o ka hora elua paha ia), hiki mai la ka maka mua o ka huakai, nana aku la laua (na elemakule), o Kaoleioku mamua o ka huakai. Nui loa na kanaka, aole o kana mai, ua mea he nui, aole ike ia o waena a me hope o ka huakai. A hiki mai la ka maka mua o ka huakai, i o laua ala, oia no o Kaoleioku, aloha mai la o Kaoleioku ia laua, aloha aku la laua, pela lakou i uwe iho ai, no ka mea, ua loihi ke kaawale ana, a hui hou lakou.
Ma keia huakai kanaka hoi e iho ana, ua mahele o Kaoleioku eha mahele, o ka mua, na kanaka nunui, o ka lua, ka poe malalo iho o lakou, o ke kolu, ka poe poupou aa, o ka ha, o na kamalii, pela kona hookaawale ana.
I ka wa e noho ana o Kaoleioku me na elemakule, ninau mai la o Nunu ia Kaoleioku: “Auhea o Umi? Aia anei o kela kanaka maikai la?” I aku o Kaoleioku: “Aole ia, eia ’ku no mahope.” Pela no ka ninau ana, a hala ka huakai nunui o kanaka, a hiki i ka huakai liilii o kanaka, a ka huakai kamalii, poeleele e ka la, nalowale ka ili o kanaka, aia o Umi mahope o ia.
No ka ike ole o na elemakule ia Umi, nolaila, olelo aku la laua ia Kaoleioku: “Aole ka maua e ike i ko hanai a poeleele wale.” I mai la o Kaoleioku ia laua: “Aole ka olua i ike i ke kanaka i noho iho nei la?” I mai la ua mau wahi elemakule nei: “Ke kanaka no i noho iho nei la?” “Ae, oia no hoi,” pela aku o Kaoleioku. I mai la na elemakule ia Kaoleioku: “Ka aipuupuu i noho iho nei e hana na maua la?” Ae aku o Kaoleioku: “Ae, na’u no i hoonoho iho nei i mea lawelawe na olua.”
A lohe ua mau elemakule nei i keia mau olelo a Kaoleioku, kaumaha loa ko laua naau, kulou iho la ko laua mau poo i lalo, a ea ae la ko laua mau poo i luna, pane mai ia Kaoleioku: “Aole mea e nalo ai keia hilahila.” Pane aku o Kaoleioku i ua mau elemakule nei: “He ’lii waiwai auanei ia e hoomailani aku ai ia ia, he ’lii ilihune, o kana waiwai no ka lawelawe na olua.” Ia wa, pane mai na elemakule ia Kaoleioku: “Aole a maua waiwai e paa ai ka hope o ke ’lii, hookahi no a maua waiwai nui, o ka aina o Hawaii nei a puni, no ke ’lii ia no Umi.” I aku o Kaoleioku i na elemakule: “Aole paha e lilo ka aina ia Umi; ke ike ae la no olua, aohe nui o na kanaka. Ina paha e kaua, make paha ia Hakau, i ka mea nui o na kanaka, no ka mea, no Hakau wale no o Hawaii a puni.” I mai na elemakule ia Kaoleioku: “Ua make o Hakau, aole ia e ola, aia i ka la e kauila ai ke ’kua, o ia kona la e make ai, aole e pakele. Na maua e hoolale na kanaka e pii i ke kuahiwi, koe iho ke ’lii hookahi wale no, a me ka aipuupuu, o maua no hoi auanei pau no.”
Ma keia mau olelo a na elemakule, a Nunu laua o Kakohe, maopopo iho la ia Kaoleioku, e waiwai ana kana alii o Umi, a e lilo ana o Hawaii a puni ia laua me ka eha ole o ka ili, ma ke kaua ana.
Noho iho la ua mau elemakule nei a hala eha anahulu a me ka hapa, alaila, manao iho la laua e hoi i lalo nei o Waipio. A makaukau laua e hoi, olelo aku laua ia Kaoleioku a me Umi: “Ke hoi nei maua i keia la, a moe aku i ke alanui, elima la, a hiki i ke ono, hiki maua i Waipio. Nolaila, e noho oukou a hiki i na la o Ole, a me Kaloa, alaila iho ae, no ka mea, ekolu Ole, ekolu Kaloa, aono o oukou la ma ke alanui e hele ae ai. A hiki i ka la o Kane, noho oukou i luna o Waipio, a hiki i kekahi la e ae, oia ka la o Lono, oia ka la e kauila huluhulu ai ke ’kua, a oia hoi ko Hakau la e make ai.” Ma keia mau olelo a pau loa, ua hooholo like lakou a pau.
Hoi aku la ua mau elemakule nei a hiki i Waipio, o ke ono ia o ka la, hele aku la laua e ike ia Hakau. Ike mai la o Hakau ia laua, olelo mai la: “Mama ka Hilo.” I aku na elemakule: “Ae.” Aloha aku la laua: “Anoai ke ’lii.” I mai la o Hakau i na elemakule: “Ua ike olua ia Umi?” Ae aku la laua: “Ae, ua ike aku nei maua.” Ninau hou o Hakau: “Pehea kona noho ana?” “Ke noho la no me kona kahu, me Kaoleioku.” I aku na elemakule: “O ko maua mea ia i hoi mai la, e kauila ko akua.” Kahaha mai la o Hakau: “Kahaha, kai no a hoonene kaua, alaila, kauila ke ’kua, aole ka he nene kaua, kauila e no ke ’kua.” I aku na elemakule: “Ua ike aku nei maua i na kanaka o ko kaikaina, ua nui loa, e noho mai paha auanei a kipi mai ia oe, pulapula ko maua mau maka. Nolaila, eia ka wa pono, oi uuku kona mau kanaka.”
Ma keia mau olelo a na elemakule, ua oluolu ko ke ’lii manao ia mau olelo. Pau ae la kona kanalua, e manao ana he oiaio ka olelo a na elemakule. Aole ka ’uanei.
A hiki i na la o Ole, a me Kaloa, iho mai la o Kaoleioku, o Umi a me ko laua mau kanaka a pau loa, aole kekahi kanaka i koe aku mahope. A pau na la eono i ke alanui, hiki lakou ma Kemamo maluna pono o Waipio. O Kane ia la, he la kapu ia no ke ’kua o Hakau. Noho iho la lakou ma laila, hana iho la i mau pohaku, e iho pu ai i lalo o Waipio, wahi iho la i ka pohaku a paa i ka laui, me he pai uala ala ke ano, pela na kanaka a pau loa, aohe mea koe. Eia nae ka poe hele wale, aole lawe pohaku ma na lima: O ke ’lii o Umi, o ke kahuna o Kaoleioku, o ke keiki hookama o Koi, o Piimaiwaa, o ka makuakane o Omaokamau. Moe iho la lakou malaila ia po a ao, o Lono ia la, oia ka la e kauila huluhulu ai ke ’kua o Hakau.
Olelo mai o Hakau i na elemakule: “I keia kauila huluhulu wale no ko’u noho ko ke ’lii, o na kanaka a pau ke pii i ke kuahiwi.” I mai na elemakule: “Ae, he pono ia, ina na ko kaikaina ke kii mai ia oe; aole, nau ke kii aku ia ia. Ina no ua hewa ka lakou hana ana mai, o ka nui no o kou mau kanaka, make no ia oe, aole e pakele.”
A lohe ke ’lii i keia mau olelo, oluolu iho la no ia. Nolaila, noho iho la lakou eha, o ke ’lii o Hakau, o Nunu, o Kakohe, o ka aipuupuu.
Ia lakou e noho ana ia kakahiaka, oia paha ka mahana ana ae o ka la, he hora ehiku paha ia, iho mai la o Umi ma ka aoao hikina o ka pali o Waipio, me na kanaka ona. A hiki ka maka mua i lalo o ka muliwai, aole i pau mai o hope o ka huakai.
A ike o Hakau i ka malu o na kanaka i ka pali, i aku o Hakau i na elemakule: “He la kauila hoi keia, he la hele no ka no kanaka.” I mai na elemakule: O na kanaka no ou o Hamakua e lawe mai ana i ai nau.” A kokoke loa ka huakai i mua o Hakau, ike aku la ia elima poe hele wale, aohe ukana o na lima, oia o Umi, Kaoleioku, Koi, Piimaiwaa, Omaokamau. I aku o Hakau i na elemakule: “Elima poe auamo ole e hele mai nei.” I aku na elemakule: “Ou poe hoa aina ia.”
No ka ike pohihihi o Hakau ia Omaokamau, nolaila, ninau aku o Hakau i na elemakule: “I hea la ko’u wahi i ike ai i ke kanaka mamua e hele mai nei?” I aku na elemakule: “O kekahi hoa aina no hoi paha ia ou, he ’lii hele pinepine hoi oe ma Hamakua nei, nolaila, ua ike no paha oe?” Ae mai la o Hakau, “Ae.”
Ia Hakau e olelo ana me na elemakule, hiki mai la ka maka mua i kona alo, a o ka maka hope hoi o ka huakai, i luna o ka pali. Poai ae la ka huakai a puni o Hakau, noho iho la ia i waena konu, he umikumamalua ka puni o Hakau, me ke ku no i luna me na auamo pohaku a lakou, ua paa i ka puolo ia i ka laki, me he pai ai la. Hele mai la o Umi a ku ma ke alo o Hakau. Ike aku la o Hakau ia Umi, ea ae la kona poo i luna, a kulou hou i lalo, kahea aku la o Umi ia Omaokamau. Hele mai la o Omaokamau a ku iho la mahope o Umi. Kena aku la o Umi ia Omaokamau, e kii e pepehi ia Hakau.
Hele aku la o Omaokamau a hiki i o Hakau la, lalau iho la i ka auwae a lole ae la i luna, i iho la o Omaokamau: “A make na Omaokamau, na Umi.” A lohe ka lehulehu i keia olelo a Omaokamau, ia wa lakou i hailuku ai i na pohaku ia Hakau, a make iho la o Hakau. O ka pohaku hoi, ku iho la ke ahua maluna o Hakau. O ka laau hoi a na kanaka i pii ai, o ka puoa no ia o Hakau.
A make o Hakau, lilo ae la ke aupuni o Hawaii a puni ia Umi. Ko iho la na mea a Kaoleioku i noonoo mua ai i loko o ka wa ilihune. A o Kaoleioku hoi, lilo ae la ia i kahuna nui na Umi, na kana alii, o na kahuna hoi a Hakau, noho mai la lakou malalo o Kaoleioku, Nunu a me Kakohe a me Umi ke ’lii.
MOKUNA V.
NO KA LILO ANA O UMI I ALII NO HAWAII.
Ua make o Hakau, a ua lilo ae la o Umi i alii no Hawaii, a puni. Mahope o ka make ana o Hakau, hoi mai la na kanaka i hoouua ia ai i ke kuahiwi, me na laau. A hiki lakou, nana mai la e noho aku ana o Umi, a me kona mau kanaka. Nolaila, noonoo iho la lakou, ua make ko lakou alii o Hakau, uwe iho la lakou ia ia, aka, aole i mahuahua ko lakou aloha nona, no ka mea, he ’lii hana ino, a he ’lii luku wale i na kanaka.
Penei ka Hakau hana, i kona wa e noho alii ana: Ina mahalo ia ke kane, i ke kanaka maikai, a me ka wahine i ka maikai, he luku wale no ka Hakau. Ina mahalo ia ke poo i ka palahalaha maikai, alaila, ma ke poo e oki ai, ina ma ke kino ka mahalo ia, alaila, ma ke kino e oki ai, ina ma na maka ka maikai, malaila no e poalo ai, a pela aku no. I kekahi manawa, nana aku la kekahi kahuna a Hakau i kekahi keiki opiopio, a olelo aku la i na makua o ua keiki la, he keiki maikai loa keia o ke kino, aohe ona kina. A lohe o Hakau i keia olelo ana, hoouna aku la ia i ka elele, e lawe mai i ke keiki a mua o kona alo, a hiki mai la ke keiki, ooki ae la ke ’lii o Hakau, ma waena konu o ke kino o ke keiki, a moku iho la. Lohe aku la na makua i keia hana a Hakau, alaila, olelo wanana iho la kona makuakane, penei: “Ooki pahupu iho la ia i kuu keiki, pela e ooki pahupu ia ai kona noho aupuni ana. A ka la kauila o ke akua, oia kona la e make ai.” Nolaila, ua hookoia.
A hiki mai la ka po o Muku (oia ka pau ana o ka malama), hele aku la na kahuna a me ko lakou mau kanaka, e kapapa ulua, a hiki i kahi o na waa, hookoele ma ka niao o na waa. A i loko o ia wa, hele mai na kanaka, alaila, hopu ia lakou a pepehi ia a make, alaila, hoolou i ka makau ia Manaiakalani; ina aole ia, o ka limukala ka maunu, e hoolou ai i ka makau, a lawe aku i ka heiau. Aka, ua lilo keia hana ana i pomaikai no Kaoleioku.
Ma keia noho alii ana o Umi ia Hawaii a puni, mahele iho la ia i ka aina no kona mau alii. Penei kona mahele ana: O Kau no Omaokamau; o Puna no ke aikane a Umi; o Hilo no Kaoleioku; o Hamakua no Piimaiwaa; o Kohala no Koi; o Kona no Ehu.
KA LILO ANA O KAOLEIOKU I KAHUNA NA KE ’LII, NA UMI.
A pau ko Umi mahele ana i na aina no kona poe ponoi, ku mai la o Kaoleioku i waenakonu o ke ’lii a olelo mai la penei:
“E ke ’lii, e hoolohe mai; Ke ku nei au i mua o kou alo, A me ke alo o kou poe kanaka, Ke hoolilo nei oe e ke ’lii, I kahuna au nou i keia la, E like me kou ike ana ia’u mamua, A ua hooko ia mai i keia wa; A ua kokua mai ke akua ia oe, A ua lanakila oe maluna o ka ilihune, A o oe ke ’lii nui o Hawaii nei. A e noho ana na kanaka malalo ou; Ina e pono kou noho ana alii, Alaila, e mau loa kou alii ana, A ina e like oe me kou kaikuaana Alaila, hoowahawaha ia oe. He hookuli ka make, He hoolohe ke ola.”
Mahope o keia mau olelo a Kaoleioku ia Umi, olelo aku la ia, i ke ’lii ia Umi, a me Omaokamau.
Maanei e ike ai kakou i ke kupono o ka noho kahuna ana o Kaoleioku na Umi, a maanei e ike ai kakou i ka pololei o na olelo wanana a Kaoleioku i mua o ke ’lii a me na kanaka.
I aku o Kaoleioku: “E ke ’lii; e ku i luna.” A ku ae la o Umi i luna. “E Omaokamau, e ku i luna.” Mawaena o laua, ewalu anana ke kaawale, a loaa kekahi i kekahi. O keia hana a Kaoleioku, he hoailona no ke ’lii no Umi, i mea e maopopo ai ka paa o ke aupuni, a me ka ole.
Ia laua e ku ana, aia ma ko Omaokamau lima akau, ka laau palau e paa ana, oia o Kaniaupiiikalani. Aole e pahu wale ia ia laau, aia no a pa i ka aina, alaila pahu, ma ke ano hoailona a kahuna. Olelo aku o Kaoleioku ia Omaokamau: “E Omaokamau e, o ko ikaika no a pau loa, pahu i ka piko o ke ’lii.” No ka mea, ua ike o Kaoleioku ia Omaokamau, he kanaka ikaika i ka o ihe. Ia wa, kaikai ae la o Omaokamau i ka laau, a pahu mai la ia Umi, me ka ikaika loa (o “wahie” ka ai). A kokoke i ka piko o Umi, pale ae la o Umi, hala ka ihe mahope; me ka lele no, apo aku la o Umi, a paa aku la ma ka welelau o ka ihe.
Ma keia apo ana a Umi i ka ihe, ike mai la o Kaoleioku i ka alo ana o Umi, a me ka apo hou ana i ka ihe, a paa ma kona lima, olioli iho la ia me ka mahalo no Umi. I aku o Kaoleioku ia Umi: “E ke ’lii, ke ike nei au, ua pololei kau hana ana i mua o ko’u mau maka, e like me ka’u mau olelo ao ia oe, e ke ’lii, a me kou mau kanaka, a ke ike nei no hoi au i ke kumu e paa ai kou aupuni me oe. I keia la, ke hoolilo nei au ia’u iho malalo o kou mau kapuai, a ke hai aku nei au i kuu olelo paa i mua ou e ke ’lii, aole mea nana e kaili ae kou aupuni mai kou lima aku.” Alaila, hoakaka aku o Kaoleioku, i kona ike ma ka ouli kahuna i mua o Umi, e like me kona ike oiaio. Wahi a Kaoleioku i ke ’lii, ia Umi: “Ke ike nei au i ko akua; e like me kau pale ana i ka ihe a hala, pela oe e noho ai i kou aupuni a hala ka make. E like me kou apo ana i ka welelau o ka ihe a paa i ka lima, pela e paa ai kou aupuni a ili i kau keiki, kau moopuna, kau pua, kau mamo, a hiki loa i kau mau kawowo hope loa.”
A pau ae la ka Kaoleioku olelo ana, ninau ae la o Umi: “Auhea na wahi elemakule, o Nunu a me Kakohe?” I aku la kekahi: “Eia’e no.” Olelo aku la o Umi: “E olelo aku oukou e hele mai i mua o’u ano.” A hiki mai la ua mau elemakule nei, i aku la o Umi: “O olua mai la ia?” “Ae,” pela ua mau elemakule nei.
NO KA HAAWI ANA O UMI I KA AINA NO NUNU, A ME KAKOHE, NA ELEMAKULE.
E ike kakou maanei i ke akamai o Umi, a me kona maalea lua ole, oia kona mahele ana i ka aina no na elemakule elua. A hiki mai la o Nunu a me Kakohe i mua o Umi, ku ae la o Umi a hele aku la me na elemakule. Ma keia hele ana a Umi ma, o Omaokamau, o Koi, o Piimaiwaa, a me kekahi poe e ae, pii aku la lakou mai Waipio aku a luna o Koakea, he aina ia e pili ana me Waipio. Alaila, olelo aku o Umi ia Nunu, i kekahi elemakule: “E holo oe mai keia wahi aku, a hina, ala ae no holo; ina oe i maloeloe, noho iho, make oe ia’u.”
Ma keia olelo o Umi, ua makau loa ia wahi elemakule, aka, ua holo no ia e like me ka olelo a ke ’lii. Ma keia holo ana a Nunu, o Omaokamau ka i holo pu me ia. O ke kumu i holo pu ai me Omaokamau, i maopopo ka nui o ka aina e lilo ia ia, a i ike ia ko ke ’lii manao. Ma keia holo ana, huikau na wawae o ua elemakule nei, a hina iho la, ala ae no a holo, a keehi kekahi wawae maluna o kekahi wawae, a hina iho la o Nunu i lalo ke alo ma ka honua, me ka paupauaho loa o kona hanu. A hiki o Umi, a me kekahi elemakule o Kakohe, i kahi o Nunu e waiho ana, olelo iho la o Umi: “E, make?” Hu ae la o Nunu, “Hu.” Noho iho la lakou a liuliu, oluolu ae la o Nunu, i aku o Umi ia Nunu: “Mai ko wahi i ku ai a holo mai nei, a hiki i kahi a kakou e noho nei, alua ahupuaa. O kou mau aina ia.” Ma keia olelo a Umi ia Nunu, lohe iho la o Kakohe kekahi elemakule. Olelo iho la ia penei, i loko ona: “Pela ka ka haawi ana a ke ’lii i ka aina i kona poe kanaka, he holo a moe okoa, o ka make wale no koe. Ua pololei io no, e like me ka maua hooluhi ana, pela no hoi e hooluhi ia ai maua.” I aku la o Umi ia Kakohe: “O oe hoi, e holo oe.” Ia wa holo o Kakohe me Piimaiwaa, holo aku la laua a pau ke ahupuaa hookahi, hina iho la o Kakohe i lalo ma ka honua, a waiho iho la me ka pau o ke aho. Hiki aku la o Umi i laila, olelo iho la: “Make, ea?” Hu ae la ia, “Hu.” Oia olelo, penei ke ano, “u”, a no ka pau pono ole o ke aho, hepa ka olelo ana, oia kela “hu”. Alaila, i aku o Umi: “O kou aina keia, hookahi ahupuaa, a o ko Nunu elua ahupuaa, ia olua no ka hooponopono o ko olua.” I aku la o Umi ia Nunu a me Kakohe: “O na mea a pau i luna o ko olua mau aina, no olua ia, a na olua e hana e like me ko olua makemake, mai manao olua ia’u a na olua ia e hooili aku i ko olua mau hooilina.” A pau keia olelo a Umi i na elemakule, hoi mai la i lalo o Waipio, me kona mau hoahele. A hiki lakou i lalo, noho iho la.
O ka Umi hana, o ka oo ihe me kona mau kanaka ponoi, oia o Koi, Omaokamau, Piimaiwaa. O keia mau kanaka ekolu, he mau kanaka koa loa lakou, a no ko lakou koa, ua hoolilo ia lakou he mau pukaua no Umi. O ko lakou oi loa, ma ka lima akau, a ma ka lima hema, o Piimaiwaa. O Koi, he ikaika lima hema, he nawaliwali kona lima akau, pela o Omaokamau.
A liuliu ka noho ana o Umi ma Waipio, olelo aku o Kaoleioku ia Umi: “E ke ’lii e, pono e kaapuni oe ia Hawaii nei a puni.” A lohe o Umi, ua oluolu ia olelo i kona manao. Ia wa, kena aku la o Umi ia Piimaiwaa, e hele e mamua e hai aku i na konohiki i ka hele aku o ke ’lii, a e olelo aku, i ai, i ia. Pela no ke kala hele ana, a lohe na konohiki, a me na ’lii, i hoonoho ia i na moku o Hawaii eono, oia o Hilo, o Puna, Kau, Kona, Kohala, Hamakua.
MOKUNA VI.
KO KE ’LII O UMI KAAPUNI ANA IA HAWAII ME KONA MAU ALII.
A makaukau ka hele o Umi, olelo aku la ia ia Kaoleioku, ma Kawaihae mua e hele ai, no kona makemake loa e ike ia Kawaihae. A lohe o Kaoleioku i keia olelo a Umi, i aku la ia i ke ’lii: “Aole oe e pono ke hele ma ke komohana; eia wale no ka pono ia oe, e hele mua oe ma ka hikina. Oia kou hoomaka ana e kaapuni i kou aupuni. Ina he ’lii oe ma lalo loa, alaila, he pono oe ke hele ma ke komohana.” Ma keia mau olelo a Kaoleioku, ua oluolu ia mea ia Umi.
Mahope o keia mau olelo, hele aku la o Umi me Kaoleioku a me na ’lii aimoku, na kanaka he lehulehu loa, ma Hamakua. A hala elua anahulu ma ke alanui o ka hele ana, hiki lakou ma Laupahoehoe (kahi o Paiea). Maanei, e hoomaopopo kakou i ka heenalu ana a Paiea me Umi, i ko Umi noho mua ana i Laupahoehoe, e like me ka olelo ma ka Mokuna III. Eia nae, aole i hoakaka loa ia malaila.
Ia Umi e noho ilihune ana ma Waipunalei i Hilo, hele aku la laua me Koi, i kahakai o Laupahoehoe, nana aku la laua e heenalu ana o Paiea me na kanaka o laila, a e hookani ana ka poe makaikai i ka pae o Paiea, a me ke akamai i ka heenalu. Hele aku la o Umi, a loaa he wahi kanaka kamaaina, olelo malu aku la: “O ko Paiea iho la no ia, o ke opu wale ae no i luna o ka nalu a emi iho, aole pela ka pae o ka nalu o ko makou aina, aia ka pae a hala loa i uka i ka pa ala.” Ma keia lohe ana o ua wahi kanaka kamaaina nei, hele aku la ia olelo ia Paiea. A lohe o Paiea i keia mau olelo, kahea mai la ia Umi, e hele aku ma laila. A hiki o Umi i mua o Paiea, olelo mai la o Paiea: “He oiaio anei, ua olelo oe e like me ka ia nei mea i olelo mai nei?” I aku o Umi, ia Paiea: “I mea wale ae no wau, o ke ku io mai no ka ka ia nei.” I aku o Paiea ia Umi: “E heihei kaua ma ke kaha nalu ana. Ina wau e make ia oe, lilo no hoi au ia oe, a aina hoi oe i make ia’u, lilo no hoi oe ia’u.” Ae aku la o Umi i keia mau olelo. Ia wa, pili laua, ka Paiea pili, elua waa kaulua, hookahi waa kau kahi, mau i ka palaoa o Umi. Pili hou o Paiea, eha waa kaulua, e manao ana o Paiea e pili i na iwi o Umi. Aka, ku mai kekahi keiki papa o Laupahoehoe, a kokua mahope o Umi. Eha waa kaulua, mau i ko Paiea. Aole i pau ka waiwai o ua keiki nei, pau e ko Paiea waiwai. No keia kokua a ua keiki nei ia Umi, olelo aku o Paiea: “E kipi ia no wau e oe, o kuu make no ia, no ka mea, he nui loa kou mau ohana.” No ka mea, he ’lii no o Paiea, malalo aku o Liloa, a o ua keiki nei hoi, he keiki papa no Hilo a me Hamakua.
A mau ka pili a Umi me Paiea, au aku la laua a ke kulana nalu, i aku o Paiea ia Umi: “Pae kaua,” elua kahea ana a Paiea ia Umi, elua hoole o Umi. Ku hou ka nalu, kahea o Umi: “Pae kaua.” “Ae,” aku o Paiea. Kaha iho la o Paiea a me Umi i ka nalu hookahi, a kokoke laua i ka moku pukoa i waena konu, hooke mai la o Paiea ia Umi. Paa loa ka poohiwi o Umi. A ike o Umi i kona paa kunihi ae la ia, hala maloko, kaa ka moku pukoa i waho, pae aku la o Umi a hiki i ka pa ala, a eo ae la o Paiea ia Umi. Ma keia pae ana o Umi, ike mai la o Koi i ka poohiwi o Umi, ua pohole, hele mai la o Koi, a ma ke alo o Umi, olelo malu mai la: “Ina e pa ka aina ia oe, make o Paiea ia’u.”
Ma keia eo ana o Paiea ia Umi, ua pau loa na waiwai o Paiea i ke keike mahope o Umi, a koe na waiwai i piliia e Umi i ka palaoa. O kela keiki hoi i kokua ai ia Umi, oia ke aikane a Umi, nona kela aina o Puna, i ka wa i lilo ai o Hawaii ia Umi.
Maanei, e hoomaka hou ia ke kamailio ana no ka huakai kaapuni a ke ’lii, a Umi.
A haalele ke ’lii ia Hamakua, hiki aku la lakou ma Waipunalei, ma ka palena o Hilo a me Hamakua. O Waipunalei ko Kaoleioku wahi kupa, ua hana mua oia i heiau malaila, i loko o ka wa ilihune aina ole, aole nae i hei ia i ke kanaka.
A hiki lakou malaila, olelo aku la o Umi ia Koi: “E kii oe e pepehi ia Paiea, a me ka poe a pau i kue mai ia’u.” Ae mai la o Koi. Hele aku la ia, a luku aku la ia Paiea, a me na kanaka a pau o ia aoao o Hilo. A pau ae la ko Koi luku ana ia lakou, hoi mai la ia, lawe ia mai la o Paiea a kau i ka heiau a Kaoleioku, ma Waipunalei.
Ma keia noho ana a Umi me Kaoleioku ma Waipunalei, ua makia paa loa ia ke aupuni no Umi, a ua hoohiki paa hoi o Kaoleioku malaila e noho ai o Umi he ’lii nui no Hawaii a pau kona ola. Malaila lakou i noho ai a liuliu, hele aku la lakou e kaapuni ia Hawaii; a puni ae la o Hawaii a pau loa, hoi mai la lakou a noho ma Waipio.
Ma keia kaapuni ana ia Hawaii, elua kau, elua hooilo, ua like me alua makahiki, ma keia hele ana; ua mahalo oluolu mai na makaainana, no ke ’lii hou no Umi.
Ia lakou i noho ai i Waipio, a liuliu iki iho, hoi aku la o Kaoleioku i kona aina i Hilo e noho ai, koe iho la o Omaokamau, o Piimaiwaa, o Koi, a me na kanaka he nui loa.
A hoi aku la o Kaoleioku i Hilo, e noho ai, hoopilipili iho la o Umi me kekahi kaikamahine alii o loko o kekahi hanauna alii i pili ia Umi, i Kona kahi i noho ai. Lohe aku la o Kaoleioku ma Hilo, i ka hoomoe ia o Umi i ka wahine, hoole mai la ia: “Aole e moe o Umi i kekahi wahine, o loko ae o kona hanauna ponoi, no ka mea, ua puni no o Hawaii ia Umi. Nolaila, eia kana wahine e moe ai, o ke kaikamahine a Piilani o Maui, oia o Piikea, i lilo wale mai o Maui, alaila, kuikahi ka noho ana.” Ua oluolu keia mau olelo ia Umi a me kona mau alii.
MOKUNA VII.
KA HOAO ANA O UMI ME PIIKEA, KE KAIKAMAHINE A PIILANI KE ’LII O MAUI.
Mahope o keia mau olelo a Kaoleioku ia Umi, hoouna ia aku la o Omaokamau, e holo i Maui, e hai aku ia Piilani no Piikea, i ka lilo o Umi i kane nana, a i kona ae ia Umi, i kane na Piikea. A pau ka olelo ana, holo aku la o Omaokamau a pae i Kapueokahi ma Hana i Maui, ma kahi e kokoke ana me ka puu o Kauiki. Ma keia pae ana o keia mau waa, pihoihoi mai la o uka, manao iho la lakou, he mau waa kaua, nui ko lakou pioloke. Nolaila, hele aku la lakou e ninau ia Omaokamau: “He mau waa aha keia?” Wahi a Omaokamau: “He mau waa makaikai.” Ninau aku la o Omaokamau i na kamaaina: “Auhea na ’lii?” I aku na kamaaina: “Aia no i ka hale.” Hele aku la o Omaokamau a hiki i ka hale o na ’lii, i mai la o Piilani, “Mama.” Aloha aku la o Omaokamau, aloha mai la lakou. Mahope o ke aloha ana, ninau mai la o Piilani: “Heaha ka huakai a ka Hawaii o ka hiki ana mai?” I aku o Omaokamau: “He huakahi hoomoe wahine. Ua hooholo iho ko Hawaii mau alii o Umi ke kane, o Piikea ka wahine, e hoao laua.” A lohe o Piilani, ka makuakane o Piikea i keia mau olelo a Omaokamau, ua oluolu no kona manao, me ka ae ia mau mea a pau loa i hooholo ia e lakou ma Hawaii.
Aka, mamua ae o ko Omaokamau ma pae ana aku i Maui, ua makau na kamaaina a me Piilani, e manao ana lakou he mau waa kaua keia o ka pae ana aku, aka, i ko lakou lohe ana he waa imi wahine, pau ae la ko lakou pioloke ana.
Mahope o ka lohe ana o Piilani i na olelo a Omaokamau, kena ae la o Piilani i na kanaka, e hoomakaukau i mea ai na na malihini, a lohe na kanaka, hoomakaukau iho la lakou. A makaukau na mea ai, waiho aku la i mua o Omaokamau.
A noho pu iho la o Omaokamau me Piilani, hookahi anahulu. Ua lilo o Omaokamau i mea nui i mua o Piilani, a hiki i kona la i hoi ai i Hawaii.
A makaukau ka hoi o Omaokamau i Hawaii, kauoha mai la o Piikea i kana olelo aloha ia Omaokamau, penei: “E Omaokamau, ke hoi la oe a hiki i mua o ke alo o ke ’lii nui nona ke aupuni o Hawaii, e aloha aku oe iaia. A owau nei hoi, o kana kauwa wahine, e like me ka mea i oluolu i kona manao, pela e lilo ai i loko o’u i mea iini na ko’u naau, a e lilo ana paha ia i mea hiaa no ko’u po, ke moe iho. A hiki i ko’u wa e holo aku ai e ike i na maka o kuu haku, elua anahulu e hala ia’u ma Maui nei, alaila, holo aku wau.” A pau na olelo a Piikea, hoi aku la o Omaokamau ma, a ahiahi o ia la, pae lakou ma Waipio, malaila ke ’lii o Umi kahi i noho ai, e kakali mai ana o ka hoi aku o Omaokamau ma.
A hiki o Omaokamau ma, i mua o ke ’lii o Umi, hai aku la i na mea a pau loa a Piilani, a me Piikea i olelo mai ai; a lohe o Umi, he mea oluolu loa ia i kona manao.
A pau na olelo a Omaokamau, ninau mai o Umi: “Pehea ke ano o ia alii wahine? He wahine maikai no ia alii wahine?” Ae aku o Omaokamau: “Ae, he ’lii wahine maikai loa ia, aole wahine ma Hawaii nei i like me Piikea; he kaikamahine opiopio wale no; maikai kona mau helehelena ke nana aku, mai ka piko o ke poo, a hala i lalo i na wawae.” Ma keia lohe ana o Umi, nui iho la kona olioli, a me ka makemake e ike ia Piikea, a kauoha aku la ia i na kanaka a pau loa e hoomakaukau i na mea a pau loa, maloko o na anahulu elua.
Maloko o keia mau anahulu elua, hoomakaukau o Umi ma Waipio, no ka hiki aku o Piikea mai Maui aku; a pela no hoi o Piilani ma Maui, hoomakaukau no ka holo aku o Piikea i Hawaii, e launa me Umi.
A pau na anahulu elua, holo mai la o Piikea i Hawaii e launa me Umi, me kona mau waa hookahi lau (ua like me eha haneri). A hiki lakou ma ke kai o Alenuihaha, ike mua ia aku la ka ula o ko ke ’lii wahine waa i uka o Waipio, alaila, manao iho la lakou o ke ’lii wahine o Maui, o Piikea. A kokoke o Piikea e pae i Waipio, ua uhi paapu ia ka lani i na ao ua, a iho mai la ke anuenue a ku mamua o ka ihu o ka waa o ke ’lii wahine o Piikea, a hala mahope o na waa. Ku iho la ke anuenue me he papale mahiole la, ke kalali.
A pae na waa o Piikea i Waipio, lalau iho la o Omaokamau ia Piikea, i luna o ka waa hapai aku la a luna o Piimaiwaa, hoonoho iho la i mua o ke ’lii o Umi. Aloha mai la o Umi ia Piikea, a pela o Piikea ia Umi. Ua oluolu laua elua ia manawa, a lilo ae la laua i kane a i wahine, a noho iho la me ka oluolu. Ma keia noho ana a laua, he kane a he wahine, a liuliu, lohe ia mai la ka make ana o Piilani, ke ’lii o Maui, ka makuakane o Piikea.
[Ma keia wahi ua hookomoia ka Kamakau hoakaka o ka moolelo o Umi, mai ka moolelo mai o ka make ana o Hakau, i hiki ai ke hoomaopopoia na mea ano nui o ka Umi mau hana ma Hawaii, a i paa hoi maloko o ia moolelo, a hiki i kona make ana, i paa ole hoi maloko o ka moolelo mamua ae nei.—Luna H.]
MOKUNA VIII.
KO UMI NOHO ALII ANA.
O ka pau no keia i ka lukuia o Hakau ma, a ua pau na ’lii a me na kahu, a me kahu aipuupuu, a o na mea kaua a ka oihana ua pau ae i na koa o Umi-a-Liloa, a o na ’lii a me na poe kaukaualii a me ke alo alii a pau i pii i ka malukoi, a i ka lohe ana, ua pau i ka lukuia ke alii o Hakau, ua kipi o Umi i ke aupuni, a ua pau i ka lukuia o lalo o Waipio, a o na keiki alii o Kona, ua pau aku i ka mahuka i Kona, a pela ko Kau, ko Puna, a me ko Hilo, a hiki aku la i ko lakou poe makua alii, a ua kipi like ae la lakou i ke aupuni, a kuokoa ko Kona, a kuokoa ko Kau, a kuokoa ko Puna, a kuokoa ko Hilo, a kuokoa ko Kohala.
A pau i ka lukuia ke alii moi o Hakau, a me kona poe alii, me kona aialo, me ka hoomainoino ia e ka poe kipi aupuni a o na kupapau a pau o na heana, ua kaumaha ia ko lakou poe heana a pau i mau mohaikuni, ma ka heiau pookanaka o Honuaula ma Waipio. Ua olelo nui ia keia moolelo ma ka moolelo a ka poe akamai o ka wa kahiko penei: I ka wa o Umi-a-Liloa i kaumaha ai i na mohaikuni iluna o ka lele o ka heiau, oia hoi na heana a me na kino o ke alii o Hakau ma, ua iho mai la ke alelo o ke akua mai ka lani mai, aole i ike ia ke kino, aka, o ke alelo oia ke kapalili ana ilalo o ka lele, a miki ia aku la na mohaikuna a pau, a he uila me ka hekili pu.
A noho alii o Umi-a-Liloa ma ka noho alii o ka moi o Hakau, ma kona imi akamai a me na hana maalea a kona kahu hanai nana i kuhikuhi i ke alanui e hiki aku ai i ka noho alii, a loaa iaia ka noho alii me ka nui mai o na enemi e keakea mai ana i kona noho alii, a no kona hookae ia no ke koko hapa o kona koko alii. Ua loaa ia Umi na keiki mua o kona noho ilihune a hoopiliwale, a ua kapaia ka inoa o Nohonahele, a o ka lua, o Kapunanahuanui, he keikikane a he kaikamahine, oia na keiki a na wahine kuaaina i noho ai ma ka aina kuaaina o Waipunalei, no Hilo-Koolau.
A noho o Umi ma ka noho alii, ua lilo o Kaoleioku i alii kuaaina no Hamakua, a ua lilo na keiki hookama i mau alii ukali, a i mau pukaua no Umi; a ua kii ia o Akahiakuleana e noho pu ma ke aloalii, a ua loaa ia Akahiakuleana na keiki mahope o Umi me kana kane i ka ili. Aka, ua malama nae o Umi-a-Liloa i ke kaikamahine a ka moi alii a Hakau, o Pinea ka inoa o ke kaikamahine, ua kapa o Hakau i ka inoa o kona makuahine o Pinea; a ua malama o Umi-a-Liloa i holo pono ke koko alii, aole he koko hapa. Ua lawe ae o Umi-a-Liloa i ke kaikamahine alii a kona makuakane a Liloa, o Kapukini ka inoa, a he kaikuahine ia nona, a ua loaa mai na keiki alii me Kapukini; o Keliiokaloa, o Kapulani, a me Keawenuiaumi.
I kekahi manawa, ua hele aku o Umi-a-Liloa a Hilo. Aole i huipu o Umi me na alii o Hilo, aole no hoi i ike lakou i ko Umi kino, aka, ua lohe wale ia, ua lilo ka noho alii o Hakau ia Umi, a nolaila, ua hele aku la o Umi a me na keiki hookama ma Hilo. O Kulukulua ke alii o Hilo. A ua hele aku la o Umi i ka makaikai, a hiki lakou ma Hilo, a ike ia keia poe kanaka maikai a noho malaila a hele ma na hale alii olaila, a ui na kino, a nolaila, ua hoao me ke kaikamahine a Kulukulua, ke alii o Hilo.
I ka noho ana o Umi me ke kaikamahine a Kulukulua, he lei alii ko ua kaikamahine la a Kulukulua, he lei palaoa wiliwili, ua haku ia i ka aha lauoho uliuli, a ua luukia ia a paa, a ike o Umi. A he po lealea nui no na ’lii o Hilo a pau ma Kanukuokamanu ma Waiakea, he hula, he papuhene, a he kilu, a me ka loku; a ike o Umi, ua kahiko ia ua kaikamahine nei a Kulukulua i ka hulu o ka manu ma ke kino a ma ke poo, a ma ka ai he lei palaoa wiliwili. A pau na hana lealea ana a na ’lii, hoi aku la ua wahine nei a Umi ke kaikamahine a Kulukulua, nonoi mai la o Umi i ua wahine nei i ka lei palaoa, a haawi mai la ua wahine la i ka lei palaoa. Olelo aku o Umi: “O ko oukou lei alii keia?” Ae mai la ka wahine: “Ae, o ko makou nei lei alii ia, aole e laha wale i na makaainana.” “He mea nui wale keia mea i kamalii o ko makou wahi, mai kamalii a ka luahine; o ka lei alii o ko makou poe alii, he niho palaoa, he niho no ke kohola, oia ka lei alii, ua luukia ia me ka aha lauoho a paa.” A e uhai ae ana o Umi i ka lei palaoa wiliwili o ke kaikamahine a Kulukulua.
MOKUNA IX.
NO KE KAUA A UMI-A-LILOA ME NA ’LII O HILO; LANAKILA ANA, A HUIPUIA O HILO.
I ka haihai ana o Umi-a-Liloa i ke alelo o ka palaoa wiliwili o ke kaikamahine a Kulukulua, a ike ke kaikamahine a Kulukulua ua haihaiia ka niho palaoa ona, o ka uwe ae la no ia me ka minamina nui, a holokiki aku la i ka makuakane me ka olelo aku: “Ua pau kuu lei palaoa i ka haihaiia e kuu kane.” I mai ka makuakane: “Heaha ke kumu o ka haihai ia ana o ko niho palaoa?” Olelo aku ke kaikamahine: “Ua olelo mai ua kanaka la, no ka hilahila ka. He mea nui wale no ka ia o ka lei palaoa wiliwili i ko lakou makaainana, mai kamalii a ka luahine, a o ka lei alii ka o ko lakau poe alii, o ka niho o ke kohola, me ka niho palaoa.” Olelo aku la o Kulukulua i ke kaikamahine: “E hoopaa ia kela poe kanaka i ke kaula, a i loaa ole ka lei alii niho palaoa, alaila, e pau lakou i ka lukuia, a e noa ka heiau o Kanoa ia lakou.” A nolaila, ua kena ae o Kulukulua i na koa, a ua hoopaa ia o Umi ma i ke kaula. Ekolu lakou i hoopaa ia i ke kaula, o Umi-a-Liloa, o Omaokamau, a me Koi; a o Piimaiwaa, oia ka mea nana i kii ka niho palaoa i Waipio, no ka mea, ua kau ia ke kanawai, hookahi no la, alaila, loaa ka palaoa, a i ole e loaa ka niho palaoa i ka la hookahi, e pau lakou i ka make. A nolaila, ua holo aku la o Piimaiwaa a hiki i lalo o Waipio i ka manawa pokole, a lohe na ’lii o Waipio ua hoopilikia ia o Umi ma ma Hilo, aole he manawa noho aku ana o Piimaiwaa ia la hookahi no. A haawiia ka niho palaoa ma ka lima o ke kaikamahine a Kulukulua, he mea e kona olioli i ka ike ana i ka mea hou, ua hanaia ka niho o ke kohola i lei alii niho palaoa, a ua lelele oia me ke kani o ka akaaka i ka pomaikai; aka, ia Umi-a-Liloa ka haawina kaumaha, no ka lilo ana o ka lei alii kauoha a kona makuakane alii o Liloa. Aka, ua amama ae la o Umi-a-Liloa i kona akua, ia Kukailimoku, e malama ia ka lei alii o Nanikoki e na ’lii o Hilo a hiki i ko lakou wa e lawe pio ia ai.
I ka wa i loaa mai ai o ka niho palaoa ua hookuu ia o Umi ma mai ko lakou wahi hoopaa pio ana ma ka hale makuahonowai. I ka hemo ana o Umi ma ma Hilo, ua hoi mai lakou ma Hamakua, a hiki ilalo o Waipio, a huipu me kona mau alii, a me ka poe kaakaua kahiko o kona makuakane, a holo ka olelo no ke kaua me na ’lii o Hilo. Penei ka olelo i hooholoia: e hele koke ke kaua me ke kakali ole o ka manawa.
Aia ma ke kuahiwi a ma ka mauna o Mauna Kea, a mauka pono o Kaumana iho i kai o Hilo, he alanui pokole ma ke kuahiwi, o ke alanui o Poliahu a me ka punawai o Poliahu, iluna pono o Mauna Kea, a iho ma ka aoao ma Hilo. He alanui kahiko ia, no ko Hamakua, no ko Kohala, a me ko Waimea, ke hele ma Hilo. Nolaila, hoomakaukau iho la ka pii o ka huakai kaua ma Mauna Kea, a iho ma ka aoao maluna o Hilo, a hoomoana iho la mauka pono o ke kahawai o Waianuenue, me ka ike ole o ko Hilo poe, aia ke kaua mauka. Aka, ua makaukau ole ko Hilo poe alii; a o kekahi kanaka lawaia nui no Puueo, aia no oia i ka lawaia kolo huki heenehu i kai; ike oia i ka lepo o ka wai i ka moana; ua puiwa kona manao, a manao iho la, he kaua aia ma ka mauna, a oia ke kumu i lepo ai ka wai; o kekahi poe hoole lakou aole he kaua, he ua naulu mauka, a no laila mai ka lepo o ka wai, a kahe ka waiula i kai. Aka, aole manaoio o keia kanaka i ka lakou mau olelo, a ua manao loa no ua kanaka nei, he lepo keia no ka wawae o kanaka. O ka huki ino ae la no ia i ka hului kolo a pau i ka waa, a o ka hoi aku la no ia a pae i uka; aole i kaulai i ka upena, hopu i ka laau pololu kaua, hopu i ke kuala me kau wahi nehu, o ke kapa pea lau-i kolo hului a kau ana i ke kua, a o ka pii iho la no ia i uka. O Nau ka inoa o keia kanaka.
I ka hiki ana o Nau i uka lilo loa o Kaumana aia he pili, aia mauka o ke pili kahi i hoomoana ai o ke kaua, a he pohaku palahalaha i kahawai a noho iho la ua kanaka nei, a paina iho la i ke kuala, a wehe ae la i ua wahi nehu nei, a ai iho la. A ike mai la ka poe kaua o Umi-a-Liloa, aia o Nau ka lawaia nui o Puueo he kalo ka ai, a he nehu kana ia. Ua pilikia ka poe kaua o Umi-a-Liloa ma keia wahi, he pilikia ke alanui, a ua hoomaka pakahi mai na kanaka o Umi e iho mai ma ua alanui pili nei, a i ka manawa i iho mai ai a hiki ma kahi haiki loa, he hoolewalewa ke kikoo ana a ka wawae, aka, o kahi a ia nei e pili ana, ua maikai no kona wahi a ua kuono iloko, a i ka wa e pili mai ai kela aoao e kikoo mai e iho, ua hou aku la keia i kana pololu a lele ke kanaka i ka pali a make.
A pela aku no, a he nui loa na kanaka i pau i keia kanaka hookahi i ka make no ka haiki o ke alanui a no ka pilikia, a no ka pili i Kauamoa, a he kanaha ka poe i make. Aka, o Piimaiwaa, ua pii keia maluna o ka pali, a i nana iho ka hana, hookahi wale no kanaka e pili ana i ka pali, alaila, i iho o Piimaiwaa: “Make oe ia’u.” O ka lele iho no ko Piimaiwaa maluna iho o ka pali, a make na Piimaiwaa, lele ana i ka pali. A make o Nau, aole kanaka nana e olelo aku i na ’lii o Hilo; a i ka po ana o ka la, ua hiki ke kaua i kai o Hilo; ua makaukau ko Umi aoao kaua me na lamaku; ua ike no o Umi-a-Liloa i ka hale alii o Hilo a me ko ke kaikamahine a Kulukulua, ua hoopuniia e na koa o Umi-a-Liloa, ua lukuia na ’lii o Hilo, a ua hoolaia ke kaikamahine a Kulukulua, a loaa hou mai ka lei alii palaoa kaulana o Nanikoki. O ke kumu o ke kaua o ka minamina i ka lei palaoa. A pau iho la ke kaua, ua hui o Hilo me Hamakua a ua lilo o Umi ke alii.
MOKUNA X.
KO UMI LANAKILA ANA I NA APANA E AI.
O Hua-a ke ’lii o Puna, aka, ua lilo mai no o Puna ia Umi a me kana mau keiki hookama, o Piimaiwaa, o Omaokamau a me Koi na keiki koa, a mau alihikaua kaulana a he mau kuhina kaulana no ko Umi-a-Liloa noho aupuni ana no ke aupuni o Hawaii. A make o Hua-a ia Piimaiwaa ma ke kahua kaua ma Kuolo i Keaau, ua lilo o Puna ia Umi-a-Liloa.
O Imaikalani ke ’lii o Kau. He alii makapo o Imaikalani, a he alii kaulana no ka ikaika a me ke akamai i ke kaua, a ua nui na ’lii i pau i ka make ma ke kaua ia ana e Imaikalani; he hauna hema, a he hauna akau, a i ka wa e kupahu iho ai o Imaikalani i na pololu ma ka hema a ma ka akau, ua halulu me he hekili la, a lapalapa aku me he uila, a nakolo aku me he olai la; a i hahau kakua iho ma ke kua, ua wili koiula ka lepo i ka lani me he puahiohio la. Ua makau o Umi-a-Liloa ia Imaikalani. He kanaka makapo o Imaikalani, aohe he ike o kona mau maka, aka, he lohe hikiwawe ma kona pepeiao, a he mau manu koloa kona mau hoike nana e hoike mai ia ia i ke kanaka, ma ke alo paha, a ma ke kua mai paha, a ma na aoao mai paha, aia ma kahi e kani ai ka leo o ka manu. I ka wa mamua aole he makapo o Imaikalani, aole i lilo o Kau ia Umi, a ua loihi no ke kaua ana. Nolaila, ua hele o Umi ma ke kuahiwi e hoohalua ai i ke kaua me Imaikalani a me na ’lii o Kona; a ua lilo o Umi-a-Liloa i alii kaulana i ka hele ana ma na mauna o Hawaii, a ua lilo na mauna i alanui hele kaua no Umi. Aka, i ka wa i makapo ai o Imaikalani, ua kaua mau no o Imaikalani me Umi, aole no i noho pio o Imaikalani malalo aku o Umi, aka, o Piimaiwaa ua kolohe mau oia i ke kumu o kona ikaika nui, a me ke akamai i ka pahu ana i ka pololu, aole e hala kekahi pahu ana, a me ka hauna iho, naha mai ke poo a ka olemu.
A ike iho la o Piimaiwaa i ke kumu o ko Imaikalani akamai a me ke koa launa ole o keia kanaka makapo, o na manu koloa e lele ana maluna a kani ko lakou leo, a lohe ua kanaka makapo nei i ke kani o ka manu, mamua paha, a mahope paha, a ma na aoao paha, alaila, olelo ae la ua kanaka makapo nei, he kanaka aia ma ke kua, alaila, olelo ae la na kanaka alakai ma na aoao: “Ae, he kanaka.” “Aia mahea ka laau?” “Aia i ke alo,” ua maopopo he laau hahau. “Ua kokoke?” “Ae.” O ka wala ae la no ia o ua makapo nei i ka laau palau, a naha mai ka puniu a ka olemu. A kani ka manu, he kanaka. “Aia mahea ka laau?” “Aia ma ka aoao akau.” “He hauna hema e pa auanei.” I hahau mai ka hana, ua hala ae la; i ka hauna a ke kanaka makapo, ua pa aku la mai ka poo a ka opu.
I ko Piimaiwaa kilohi ana a pau ke ano o kona ikaika a me kona akamai pookela, i iho la o Piimaiwaa: “Make oe ia’u.” E kii mua aku ana o Piimaiwaa i na manu kani kiu, a make lakou, o na kanaka nana e alakai ma kela aoao a ma keia aoao, a pau lakou i ka make, a o ka poe kanaka nana e lawe na mea kaua, he kanaha ia poe kanaka, i makaukau i na ihe a me na pololu, no ka mea, he umi ihe a Imaikalani e lele makawalu ana i ka pahuna hookahi, elima ihe ma ka akau, a elima ihe ma ka hema, a i ka pahu hookahi ana, ua lele makawalu aku la ka ihe me he uila la, aole e hiki i kekahi kanaka ike alo ihe, a alo pololu ke ku mai ma ke alo o Imaikalani, aka, ua pau keia poe i ka lukuia e Piimaiwaa. A pau keia poe i ka make, alaila, ua hoaa ke kanaka makapo i ke alakai ole, a ua hiki ia Piimaiwaa ke olelo iho me ke kaena ana: “A make ia Piimaiwaa.” I ka make ana o Imaikalani ua lilo o Kau ia Umi-a-Liloa.
O Ehunuikaimalino ke alii o Kona. He kanaka ikaika o Ehunuikaimalino, ka makuakane o Laeanuikaumanamana, aka, no kona elemakule, ua lilo wale mai o Kona, a me Kohala ia Umi-a-Liloa. I ka kuapapa nui ana o ke aupuni o Hawaii ia Umi-a-Liloa ua kaulana kona inoa mai Hawaii a Kauai; aole alii e like me kona noho aupuni ana; ua malama oia i na elemakule a me na luahine, a me na keiki makua ole, a ua malama i na makaainana; aole pepehi kanaka, aole aihue.
MOKUNA XI.
KO UMI OHANA. KA LOKOMAIKAI O KONA NOHO ALII ANA.
He alii haipule o Umi-a-Liloa i ke akua, a i ke kaulana o ko Umi-a-Liloa noho aupuni ana, nolaila makemake iho la na ’lii moi o na mokupuni e, e lawe aku i ka lakou mau kaikamahine alii, ai ka lakou kaikamahine punahele i mau wahine na Umi-a-Liloa. He anaina wahine alii he lehulehu ka Umi-a-Liloa, ua huipuia me na kaikamahine a ka noa, a ua lilo o Umi-a-Liloa i kupuna no na ’lii, a ua lilo i kupuna no na makaainana. Aole he makaainana o Hawaii e olelo mai ana aole he kupuna no makou o Umi-a-Liloa, a ina o ke kanaka e hoole mai, no ka ike ole i na kupuna. O ka wahine alii a Umi-a-Liloa, o Kapukini-a-Liloa, a nana mai i hanau me Umi, o Keliiokaloa, he keikikane, a o Kapulani he kaikamahine, a o Keawenuiaumi, he keikikane.
O Piikea he wahine alii; ke kaikamahine a ka moi alii o Maui a Piilani, me ka moi wahine me Laieloheloheikawai, a na laua mai me Umi-a-Liloa na keikikane elua, o Kumalaenuiaumi, a me Aihakoko.
O Moku-a-Hualeiakea, he wahine alii no ia na ka poe moopuna a Ehunuikaimalino no Kona, a ua loaa ka laua kaikamahine me Umi-a-Liloa, o Akahiilikapu. Ua noho aku o Umi-a-Liloa ia Ohenahenalani, a na laua mai o Kamolanuiaumi, a o na keiki mua a na wahine kuaaina, a ua nui na keiki i loaa mai ia Umi-a-Liloa.
O Waipio ma Hamakua ko Umi aina i noho mau ai, a no ka huipu ana o na moku a pau o Hawaii malalo ona, nolaila, ua makemake oia e noho ma Kona i ka aina pumehana, a ua noho na ’lii ma Kailua.
I ko Umi-a-Liloa noho alii ana, ua hoonoho oia i ka poe paahana, a ua hookaawale i ka poe i loaa kela oihana keia oihana o ke aupuni. Hookaawale oia i ka papa alii a kaawale, i ka papa kahuna a kaawale, i ka papa kilo a kaawale, i ka poe akamai o ka aina a kaawale. A hookaawale i ka poe mahiai, a hookawale i ka poe lawaia, a me ka poe kalai waa. Hookaawale oia i ka poe koa a me ka poe pale ihe, i kela oihana keia oihana me ka makaukau, a i kela mea paahana keia mea paahana, me ka malama ma ka lakou hana. A pela na kiaaina, na ai okana, na ai ahupuaa, na ai iliaina, ua makaukau i ka hooponoponoia.
Elua no mau hana nui a Umi-a-Liloa e lawelawe pono ai me kona mau lima, o ka mahiai a me ka lawaia. Ua hana o Umi-a-Liloa i mau loi kalo nui ma Waipio, a ua hana ia ma na aina a pau i ka mahiai, a aia no ma Kona, oia no ka hana nui, a ua kaulana o Umi-a-Liloa he alii mahiai. O ka lawaia kekahi hana nui a Umi-a-Liloa, a ua kaulana kona inoa ma ka lawaia, a ua kapaia o ka “puipui a ka lawaia”. O ka hi aku ka lawaia nui a Umi-a-Liloa, a ua noho hele ia ke kaha mai Kalahuipuaa a hiki i Makaula, a o ka hi ahi kekahi a me ka hi kala, a ua kaulana kona poe hoa lawaia o Pae, o Kahuna ma, a me na ’lii a pau o kona noho aupuni ana, ma ka mahiai a me ka lawaia, a me kekahi mau oihana nui e hookaawale ai me ke kuokoa.
Eia kekahi hana kaulana a Umi-a-Liloa, o ke kaua ana me ke akua. Eia ke kumu o keia kaua ana me ke akua. He mau kupunawahine akua no kana wahine alii no Piikea, o Hapuu laua o Kalaihauola, a ua makemake o Hapuu ma na laua kekahi moopuna, a e hoihoi i Oahu e hanai ai, no ka mea, no Oahu ko Piikea makuawahine, o Laieloheloheikawai, a ua hoouna o Laieloheloheikawai i na kupunawahine akua ona i Hawaii e lawe mai i kekahi keiki a Piikea. I ko laua kii ana i Hawaii, ua aua o Umi-a-Liloa, aole e haawi i kekahi keiki a lawe i Oahu i kona makuawahine, aka, ua hoole o Umi-a-Liloa, aole e haawiia kekahi keiki a laua o Piikea i kekahi mea e, a nolaila, ua pepehi ua mau akua nei i kanaka i ka po, a i ke ao ana, ua make kekahi poe kanaka; a pela i kela po i keia po ka make ana me ke kuleana ole; a nolaila haohao iho la o Umi-a-Liloa: “Heaha hoi ke kumu o keia make i ka pepehiia o kanaka me ka ike ole ia o ka mea nana i pepehi?”
I mai la o Piikea ia Umi-a-Liloa: “Aole he kumu e ae o ka make. Ua pepehi kuu mau kupunawahine o Hapuu ma laua o Kalaihauola, a ua hoouna ia mai nei laua e kuu makuwahine i kekahi keiki a kaua, a ua aua nae oe, a oia ke kumu i pepehiia’i kanaka.” “Pehea la e pau ai ka pepehi ana o ke akua?” wahi a Umi. I mai o Piikea: “Aia no a loaa ke keiki.” Aka, ua hoomaloka o Umi-a-Liloa i ka make i ke akua, aka, ua mau no ka pepehiia e ke akua; nolaila, ua aa o Umi-a-Liloa ma ka hoouka kaua me ke akua, ma ke one o Kamakahonu. He kaua lima me ka laau me ka pohaku ka kanaka, a he kaua lima ole ka ke akua; a i ka hoouka ana o ke kaua, ua lanakila ke akua maluna o ke kaua a kanaka, a ua kapa ia kela wahi a hiki i keia la, o Kauakeakua, a o Kaiakeakua.
A o Hapuu me Kalaihauola, aia no laua me Piikea ma ka hale, e hapai ana no o Piikea i ke keiki, e pai aku ana ua mau luahine nei ma na kuli o Piikea, a hanau ana ke keiki ma ke alo o kekahi luahine, a i holo iho ka hana he kaikamahine, a o ka lilo no ia i ua mau akua nei, a noho ana i Oahu. A lilo ia Laieloheloheikawai, o Kahaiaonuiapiikea, a o Kahaiaonuiaumi. I ka hoi ana mai o Umi-a-Liloa, mai ke kaua ana me ke akua, aia hoi ua lilo ka ke keiki ia Hapuu laua o Kalaihauola.
Ua olelo ia kekahi kumu; o ka hoopunipuni o Umi-a-Liloa i ke keiki; mai ke keiki mua mai ke noi ia ana, me ka haawi no o Umi-a-Liloa, a i ka manawa e hanau ae ai, aua no o Umi, aole e haawi, me ka olelo aku aia a hanau hou ke keiki alaila o ka laua keiki ia; a pela aku, a pela aku, a nolaila ua huhu na kupunawahine o Piikea, a nolaila mai ke kaua ana o ke akua me kanaka.
I ko Umi-a-Liloa noho ana i kona aupuni, a hiki i kona wa elemakule, ua lokahi ka noho ana me ke kuapapa me na ’lii o Maui, a me kona makuahonowai o Piilani ka moi o Maui; aole he ike ia o ke kaua iwaena o ko laua noho aupuni ana. Aka, i ka make ana o Piilani, ka moi o Maui, ka makuakane o Piikea, ua pono ole ka noho ana o ka hooilina aupuni o Maui, nolaila, ua hele mai o Umi e kokua ia Kiha-a-Piilani a ma ka lele kaua ana ma Hana, ua lawe pio ae na koa o Hawaii i ka papu kaua o Kauiki a hoauhee aku la ia Lono-a-Piilani.
MOKUNA XII.
KO UMI MAKE ANA: KA HUNA IA ANA O KONA KINO IA KOI.
A kuapapa ke aupuni o Maui hoi aku la o Umi-a-Liloa i Hawaii. A hiki i kona wa elemakule, ua kalai o Hawaii i ka pohaku i halelua no Umi, no kona kupapau; a ua kauoha oia i kana poe keiki, a me kana poe kaikamahine a me na ’lii a me na makaainana a puni o Hawaii a me Maui e kalai i pohaku loloa huinaha, he anana ka loa a oi aku, he iwilei ka laula, a he hapa iwilei ka manoanoa; he ala ka pohaku i kalai ia, aia ma ke ana o Umi-a-Liloa ma Keopu i Kailua. Ma keia auhau kaumaha mai Hawaii mai, a nolaila, ua pepehi ia ke kahu o Aihakoko e Kihapiilani, a oia ke kumu i naauauwa ai o Aihakoko i ka moana, a ma Kapaahu i Kamaole no Kula kahi i pae ai, a ua kapaia ka inoa oia wahi o Kalua-o-Aihakoko. Aohe i maikai loa ka hale lua pohaku o Umi-a-Liloa, a ua make e iho la oia ma Kailua i Hawaii.
I ka make ana o Umi-a-Liloa, a lohe o Koi, oia kekahi keiki hookama a Umi-a-Liloa, a ua kauoha mua oia i na iwi ona nana e huna loa a nalowale. O keia keiki hookama a Umi, i ka wa i kuapapanui ai ke aupuni malalo o Umi-a-Liloa, a pau ka aina i ka okioki, a o kona mau aina, mai Waimanu a hiki i Pololu, o kona mau kaikuahine no na noho hale, a ku ae la ia a ao i ka aea hele mai Hawaii a Kauai. Hoi mai la mai Kauai mai a noho ma Keoneoio i Honuaula, a moe wahine ia wahi a kamaaina, a loaa na keiki.
I ka lohe ana o Koi he mai make ko Umi-a-Liloa, o ka olelo aku la no ia na kaikunane o ka wahine e holo pu i Hawaii. Olelo mai la ka wahine a Koi: “Aole oe e lawe i ko’u mau kaikunane; lawe paha auanei oe a pepehi aku e oe ko’u mau kaikunane.” “Aole,” wahi o Koi. I ko lakou holo ana mai Kipahulu aku, a pae i Kohala, a lohe ilaila, ua make o Umi-a-Liloa. Malaila aku lakou nei a pae i Kekaha, a poeleele. Aia ma Kekaha kekahi kanaka ua kulike na ano me ko Umi-a-Liloa, a o ke kii no ia o Koi e pepehi a hooili i ka waa. Mai Kekaha aku o Koi ma a pae ka waa i ke aa makai mai o Makaeo, aia i ke aumoe; o ka pii aku la no ia o Koi a ua moe kiai o ka lua; aka, o Piimaiwaa aia no ia ia ke kiai oloko; aia hoi o Koi e komo aku ana me keia kanaka pakui. Ua lohe no o Piimaiwaa ua lilo kahiko ke kupapau ia Koi. A hoomoe ia aku la keia kanaka, a lilo mai la ke kupapau o Umi-a-Liloa ia Koi, a o ka lilo aku la no ia ia Koi ma ke aa, a hiki i kai o Makaeo, a kau ma ka waa, a mai keia po a kela po kau ana ina pali hulaana o Waimanu a komo ana o Koi i ka hale o ke kaikuahine, a ike mai la ke kaikuahine i ke kaikunane lele mai la me ka uwe nui.
A lele aku la ke kaikunane a papani i ka waha o ke kaikuahine: “Hamau, mai uwe oe; auhea ke kane a kaua?” “Aia no imua.” “E kii ae au,” a kii aku la o Koi, a ala mai la, a ike mai la i ke kaikoeke, akahi no a halawai, a lele mai la e uwe; a papani aku la i ka waha, “o ala mai auanei na keiki a kaua.” O ka puka aku la no ia a halawai me ke kaikuahine, i aku la o Koi: “Auhea olua, ua hele mai nei au e halawai pu me olua, ua lawe mai nei au i ka haku o kaua e nalo ia kakou. Elua olua hookahi au nalowale na iwi o ka haku o kakou, o ka lua huna aia nei, i laila e huna ai.” O ka lawe no ia o Koi a me ke kaikoeke i ka lua huna a ua kaikoeke nei, no ka mea, oia ke keiki o na pali hulaana; a o ke kaula, a o ka aulima, aunaki me ka pulupulu, a me na makaukau a pau, a o ko laua lawe no ia i ke kino kupapau o Umi-a-Liloa, a hiki i ka laua wahi i huna ai i ka pali lele koae. He nui na mea i oleloia, aka, aole he hoike maopopo. Ua olelo ia ua make pu ke kaikoeke o Koi, a ua hookuuia i ka pali a make loa, eia ke kumu, o hai ia e ke kaikoeke.
I ka hoi ana mai o Koi wale no ka i hoi mai, olelo aku la ke kaikuahine ia Koi: “Ua hana lokoino aku nei paha oe i ka makua o na keiki a kaua.” “Hamau, o na iwi o ko kaua haku ka kaua mea huna a nalo a e noho e ai i ka waiwai o ka aina.” Ua oleloia, ua lawe no o Koi i na iwi o Umi-a-Liloa i Maui. Ua oleloia ua huliia na iwi o Umi-a-Liloa, aole loaa iki. Ua hoouka no o Koi i ka waiwai o na pali hulaana ia po no, me ka ike ole ia mai e kauhale, a hoi no i Maui ia po.
KIHAPIILANI.
##