Chapter 72 of 86 · 31199 words · ~156 min read

CHAPTER XVI

.

DEPARTURE OF KAPAIHIAHILINA.—LONOIKAMAKAHIKI’S SEARCH FOR HIM.—RETURN AND REINSTATEMENT OF KAPAIHIAHILINA AS PREMIER.

At the end of Kapaihiahilina’s greetings to Lonoikamakahiki in the chant he retraced his footsteps whence he had come, weeping with affection for the king. Boarding his canoes he sailed away. After Kapaihiahilina had ceased his dedicated chant of Lonoikamakahiki’s name the ancient love surged within his bosom for the loving tribute, the story of their companionship and their wanderings. It was very evident that Kapaihiahilina’s composition was founded on facts. Lonoikamakahiki then ordered the doors of his royal abode to be opened to allow Kapaihiahilina to enter the house. On opening the door of the royal mansion, however, Kapaihiahilina was then outside of Laaloa sailing away.

Lonoikamakahiki observing that Kapaihiahilina had sailed away, sent messengers to get him to return. The messengers, in conformity with the king’s desire, set forth and upon reaching Kapaihiahilina said to him: “We come for you to return; we were sent to beseech you to come back; the king is overwhelmed with love for you and your appeal for compassion by the chant describing your wanderings; when we left the king was still weeping.”

Kapaihiahilina hearing what was said, replied to the messengers: “You both return to the king. Give him my love and say, I cannot go back, because he has harkened to the slanderers who surround him. They may be the ones who accompanied him and ate the ripe flowers of the pandanus of Pooku and girded together the ti leaves as well as the ferns. Therefore I am now homeward bound to bury my bones on Kauai’s shore. If I should die it would be of no moment to him, but should it be he who shall pass away, my companion of many perils, I will weep for him alone at Kauai. Both of you go back.” When Kapaihiahilina finished what he had to say to the messengers, they went back, met the king and reported all that Kapaihiahilina had said.

In consequence of the statements made by the messengers Lonoikamakahiki became very much aggrieved. He immediately ordered his two canoe paddlers, Kapahi and Moanaikaiaiwa, also Kipunuiaiakamau and the adopted child of Kamahualele to prepare themselves for the voyage. Prior to Lonoikamakahiki’s sailing he commanded Kaikilani, Kealiiokalani, Kalanioumi and Keakealani thus: “I am about to go; stay on the land; let each of you care for each other and be not envious of one another. If I go and my companion harkens to me, then we will return; but should he listen not, then I will follow him, and by being persistent in my search he may relent, for anger only inflames and reaches the tips of the ears.”

Lonoikamakahiki having ceased his admonitions went aboard the canoes which awaited him and sailed away. In his search he met Kapaihiahilina at Anaehoomalu at the seashore at the dividing line of Kona and Kohala. Thus runs the tradition concerning Lonoikamakahiki’s search for his companion Kapaihiahilina:

When Lonoikamakahiki set sail on his search for his friend, Kapaihiahilina had already arrived at Anaehoomalu and soon afterwards was followed by Lonoikamakahiki and others. Lonoikamakahiki saw Kapaihiahilina sitting on the sand beach when the canoes were being hauled ashore. Lonoikamakahiki immediately began to wail and also described their previous wanderings together. Kapaihiahilina recognizing the king also commenced wailing. When they came together and had ceased weeping and conversing, then Lonoikamakahiki made a covenant between them, that there would be no more strife, nor would he harken to the voice of slander which surrounds him, and in order that the understanding between them should be made binding, Lonoikamakahiki built a temple of rocks as a place for the offering of their prayers and the making of oaths to Lonoikamakahiki’s god to fully seal the covenant.

Kapaihiahilina observed that Lonoikamakahiki was sincere in his desires and at that moment gave his consent to return with Lonoikamakahiki. After their religious observance at this place they returned to Kona and resided at Kaawaloa, in South Kona.

(Tradition says because of the covenant entered into for the erection of the mound of rocks at Anaehoomalu, the boundary between Kohala and Kona was named Keahualono, and that place has been known ever since by that name signifying the erection of a mound of rocks by Lonoikamakahiki.)

After Lonoikamakahiki and Kapaihiahilina had returned home he resumed the office of premier as formerly. After his reinstatement to his former position a conference was held between him and the king as to how to get rid of the slanderers of Kapaihiahilina from the royal presence. It is stated that Kapaihiahilina had refused to return to Kona with Lonoikamakahiki at the time they met at Anaehoomalu, the exact conversation running as follows: “I will not return with you again until those who slandered me be got rid of from your presence; then only will I return with you.” By reason of this the conference was held. Lonoikamakahiki sought the wishes of Kapaihiahilina as to what disposition should be made of his slanderers, whether they should be slain, and if that, it was agreeable to him also. Should Kapaihiahilina express the desire to banish them, Lonoikamakahiki would acquiesce to that also. Lonoikamakahiki was bent on satisfying Kapaihiahilina’s every wish.

At the conference stated for the consideration of this matter Kapaihiahilina decided to put to death those who had slandered him. In order to mitigate the horrible death which the slanderers would meet, by actual killing, it was decided that they should die in war. In this manner were the slanderers put out of existence. Kapaihiahilina ever after became firmly entrenched as a favorite, and he acted as premier even up to the time of his death.

Thereafter, and up to the time of Lonoikamakahiki’s death, there were no more wars, no rebellions; all was peaceful. After Lonoikamakahiki’s death it is said that the kingdom of Hawaii became the patrimony of Keakealani, and from his reign on to that of the successive kings until the time of Kamehameha, we are told by tradition that no great wars ever again took place. During the reign of Keoua, however, the several district chiefs rebelled.

KA MOOLELO O LONOIKAMAKAHIKI.

MOKUNA I.

KONA AO IA ANA I KA WA OPIOPIO.

He alii nui o Lonoikamakahiki no ka mokupuni o Hawaii mahope iho o ko Keawenuiaumi make ana; he kanaonokumamaha hanauna mai a Wakea mai. O Keawenuiaumi kona makuakane, a o Kaihalawai kona makuahine; ma Napoopoo kona wahi i hanau ai, a malaila no oia i hanai ia ai a nui, e kona mau kahu, e Hauna laua me Loli, ame ka laua wahine o Kohenemonemo.

I ko Lonoikamakahiki wa opiopio, oiai ua hoomaka ae kona noonoo ana, ia manawa nana ae la o Lonoikamakahiki, e kau ana na mea lealea a kona makuakane he nui maloko o ka hale alii; a ike ae la oia e kau ana na ihe-pahee, nana loihi ae la oia, a liuliu, alaila, ninau aku la oia i kona mau kahu: “Heaha keia mau mea loloa e kau nei iluna o ka hale?” I aku la na kahu: “He ihe-pahee.” Ninau hou aku la o Lonoikamakahiki: “Heaha kana waiwai?” Alaila hai aku la na kahu: “Elua mau kanaka e manao ana e lealea pili waiwai, alaila hele laua a ma ke kahua pahee; a i ka hiki ana malaila, alaila, olelo ka pili a holo, ina he mau waiwai ka pili, a i ole, he mau aina paha; a ina aole i pili ia ma ia mau waiwai, alaila, o ka pili no i na iwi ka pili, alaila pahee, ina he umikumamalima ka ai (ka helu). A ina ua hiki e aku kekahi i ka ai eo (i ka helu pau) a emi mai paha kona hoa pahee, alaila o ke eo ae la no ia, ina paha o ka waiwai ke kumu pili, alaila o ke eo ae la no ia o ka waiwai; ina ua nui ka waiwai o ka pili ana, ekolu, eha hale e piha i ka waiwai. Aka ina o na kino o laua ka pili, alaila, o ka make no o kekahi o laua ka hope. Aole nae he pili nui ia oia mea; aia no a ku ka hoopaapaa mawaena o na aoao elua, e hoole ana kekahi a me kekahi i na akamai o laua, alaila pili kino ia; a oia la, pela iho la ka waiwai o ia mea.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia mea, olelo ae la oia: “Aole ana waiwai; aka, he waiwai no, hookahi no hewa, o ka pili ana i na iwi ke hiki mai i ka manawa e hoopaapaa ai na mea pahee i ko laua mau ike, nolaila ka waiwai ole oia mea.” I aku la na kahu: “Oia iho la no ka waiwai oia mea (pahee) i malamaia ai e kou makuakane.”

Ia manawa, nana hou ae la oia, a iki i ka olohu (ulu maika) ninau hou ae la oia: “Heaha kela mea?” Hai aku la no na kahu: “He olohu.” Ninau aku o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi ka waiwai oia mea?” Alaila hai aku la no na kahu e like me ka olelo ana no ka ihe pahee. I hou aku o Lonoikamakahiki: “E kiola, aole ana waiwai.”

Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a ike i ka pua kea, ninau hou aku la no i na kahu: “Heaha hoi kela?” Hai aku la na kahu: “He pua kea.” Ninau hou aku no ua o Lonoikamakahiki: “A pehea hoi kana hana?” Hai aku la no na kahu: “He mea lealea no ia; ina elua a ekolu paha mau mea e kea pua ana, a ina i lele ka kekahi a oi loa mamua o ka kekahi mau mea alaila, o ka eo ae la no ia. A ina he pili ma ka waiwai, ua like no ka waiwai me ko ka pahee ana, ke nui no hoi ka pili ana.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Aole ana waiwai, e pono ke haihai a kiola aku.”

Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a ike ae la i ka laau palau, ninau ae la: “Heaha hoi kela?” I aku na kahu: “He laau palau?” Ninau hou aku la o Lonoikamakahiki: “Heaha kana hana?” Hai aku la na kahu: “He mea pepehi aku i na kanaka, ina paha he hoouka kaua mai ko kekahi aoao, a hoouka aku ko kekahi aoao, alaila o ka laau palau ka mea e luku aku ai. A ina e kaua aku me ua laau palau nei, alaila, he kanaha kanaka e make i ka laau palau hookahi, a ina no he nui aku, oia no.” I aku la ua o Lonoikamakahiki: “Aole no ana waiwai, hookahi ana waiwai, he ulu imu.”

Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki nei, e kau ana ka ihe kaua, ninau ae la: “Heaha kela?” I aku na kahu: “He mea luku kanaka no, he mea luku aku i na kanaka ke kaua mai, ina i kahi e, e hou aku ai, ku aku la no ke kanaka. A ina he akamai mai kekahi aoao i ka pale ana o ka ihe, alaila, aole e ku.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ae, he mea waiwai ia, aka, o ka mea akamai i ka alo ihe ke kanaka waiwai; nolaila, he hana waiwai ia a kuu makuakane, nolaila, ina eia no kuu piko ke waiho nei, alaila, e nikii pu i kuu piko me ka pua ihe a kuu makuakane.”

Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a o ke kau a ke kaula maa, ninau ae la: “Heaha ka waiwai o kela mau kaula e lewalewa mai nei?” Hai aku la na kahu: “He maa.” Ninau hou aku o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi kona waiwai?” Hai aku la na kahu: “E hookomo i ka pohaku ma ka puka o ka maa, alaila, e pelu mai ina piko elua o ua maa la, a e hoopaa ae i ka piko o na kaula o ua maa la i ka poho o ka lima e makaukau ana i ka hana; alaila, e wili ae, a kowali ae, a e like me kona manawa i manao ai e hoolele aku i ka pohaku, alaila, e haalele loa aku i kekahi piko o ka maa, alaila e lele aku ka pohaku, he kanaha a oi aku na anana e lele ai, a ina i pa aku i ka pohaku, make loa kekahi kanaka. I hanaia no nae no ke kaua.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Alua mea waiwai a kuu makuakane; nakii pu ia aku me ka pua ihe.” Pela kona ninau ana i na mea lealea a pau a kona makuakane; ua hooleia ka waiwai o na mea apau, a elua wale no mau mea a Lonoikamakahiki i mahalo.

I kekahi manawa ae, hele aku la no o Lonoikamakahiki a ka hale i waiho ai na mea lealea, nana ae la, e kau ana no na mea ana i olelo ai i na kahu, e haihai a kiola; nolaila, hoi aku la oia a kona mau kahu, olelo aku la: “Kai noa, ua kiola olua i na mea a’u i olelo aku ai ia olua?” I aku la kona mau kahu: “Aole e hiki ia maua ke kiola i na mea a ko makuakane; make mai paha maua, no ka mea, o ka laau palau a ko makuakane, he laau hai kanaka ia.” A no ka paakiki loa o Lonoikamakahiki, nolaila, hele aku la na kahu, a hai aku la ia Keawenuiaumi, i keia mau hana a kana keiki.

Ia manawa, lohe ae la o Keawenuiaumi, alaila, haohao iho la oia i keia hana kupanaha a kana keiki; nolaila, hele aku la oia e ninau maopopo ia Lonoikamakahiki i ke kumu o ko ke keiki manao ana pela. Nolaila i ka hiki ana aku o Keawenuiaumi i kahi i hanai ia ai e na kahu, aia nae ua o Lonoikamakahiki i ka hooholowaa me kekahi mau kahu ona. A hoi mai la ua o Lonoikamakahiki, e noho aku ana o Keawenuiaumi, hele mai la ke keiki a noho iho la i luna o na uha o ka makuakane; alaila, i mea e maopopo ai ia Keawenuiaumi ko Lonoikamakahiki manao, nolaila, lawe ae la kona makuakane iaia i kahi i waiho ai na mea lealea. A hiki aku la laua, me na kahu pu ma ka hale i waiho ai na mea lealea, ninau aku la o Keawenuiaumi: “Heaha kou manao no neia mau mea (na mea lealea ame na mea kaua) e kau nei?” I ae la ke keiki (Lonoikamakahiki): “Aole he waiwai iki o keia mau mea, ua olelo aku wau ia laua ’la (Hauna ame Loli) e kiola keia mau mea a pau, a o ka ihe kaua ame ka maa na mea waiwai.” I aku la o Keawenuiaumi: “Aole pela ko’u manao, aia no a hiki i kou noho aimoku ana, alaila, nau no e kiola, ke ike aku la oe, he mea waiwai ole kela.”

Ma ia hope mai, nalu wale iho la no o Keawenuiaumi i ka hope o keia keiki ke nui ae. I iho a ka makuakane: “Ane kipi wale aku no koe o keia keiki ma kona noho ai aina ana, a heaha la ka hana a keia alii ke kanaka makua aku.”

I kekahi manawa ma ia hope mai, komo ae la ua o Lonoikamakahiki i loko o ka heiau me kona mau kahu, a ike aku la i na kii e ku mai ana ma kuono o ka heiau, ninau aku la i na kahu: “Owai kela mau kanaka e ku mai la i loko o ka pa?” I aku la na makua a me na kahu: “Aole ia he kanaka, he akua ia o ko makou mau makua, na kupuna hoi ou.” A lohe o Lonoikamakahiki he akua ia mau kii, alaila puliki ikaika aku la i na makua, no ka mea, ua makau o Lonoikamakahiki, a no ka mea hoi, ua lohe mua oia i ka hoomakaukauia e na hoa paani ona, a nolaila oia i puliki paa ai i na makua, no kona manao o pau mai i ke akua, no ka mea, ua oleloia e kona mau hoa kamalii: “E lono-e! A-pa-u. A pau i ke akua lapu.” A no ko Lonoikamakahiki puliki ana aku, i aku la na makua: “Mai makau oe, aole ia he akua lapu, he akua ia nona keia wahi.” I aku o Lonoikamakahiki i na makua: “Heaha kana waiwai?” I aku la na makua: “Eia kona mea i malama ia ai; ina he kaua a pio paha, alaila, hoomanamana aku i ke akua, alaila, na ua akua la e alakai i kahi e pakele ai. A ina he waa kahuli ma ka moana, pule no i ke akua, ola no; ina he kau wi, a pule no i ke akua, alaila ea mai no ka ai. Oia ka waiwai o ke akua i malama ia ai.” I aku o Lonoikamakahiki ia Keawenuiaumi: “Akolu wale no au mea waiwai i malama ai; o keia mau mea au ka’u e malama.”

Mahope mai o ko Lonoikamakahiki mau la opiopio, ma ka hookanaka makua iki ana ae, ao ae la oia i ka alo ihe a me ka oo ihe ana, a ao ae la no hoi oia i ke kui ame ka mokomoko, a akamai ae la oia ma ia mau hana. A i ka manawa i akamai ai, alaila, hailona aku la na kumu nana i ao i kela mau hana ma ka ai lolo ana. A i ka ai lolo ana, ua ku kana mau hana a pau i ka pono ma ke akamai. A o ka hailona o ke kui ma ka lolo ana, oia ka lolo i ino. Nolaila olelo aku la ke kumu kui: “Aole oe e pono ke ao i ke kui, no ka mea, ua ku kau lolo i ka pono ole, a nolaila, e pono ke haalele.” Nolaila, haalele iho la o Lonoikamakahiki i ke ao ana i ke kui. Aka, ma ka mokomoko, oia ka oihana i oi aku ko Lonoikamakahiki ike ame ke akamai maoli.

MOKUNA II.

KO LONOIKAMAKAHIKI IMI ANA I NA HANA OI O KA WAIWAI.

I ko Lonoikamakahiki wa i hoonaauao loa ae ai, makemake ae la oia e ike maopopo i na hana oi o ka waiwai, a nolaila, hoao pakahi aku la oia i na hana lealea, ame na hana kaua a kona makuakane, na hana hoi ana i olelo ai i kona mau kahu, he mau hana waiwai ole.

A i ko Lonoikamakahiki hoao ana, maopopo iho la no he waiwai ole ia mau mea, a e like hoi me kana olelo mua, o ka alo ihe ame ka oo ihe, ka maa ame ka malama i ke akua na hana waiwai. Aka, no ko Lonoikamakahiki makemake nui e ike i ka hana i oi aku o ka waiwai, nolaila, kaahele ae la ia ma ka mokupuni o Hawaii, oia ame kona mau makua ame na kahu pu.

O Hauna nae ame kona kaikaina me Loli, na kahu hoi o ua o Lonoikamakahiki, he mau kaula laua, he mau kanaka haipule hoi, a ua oleloia he mau kanaka mana laua, a he hiki ia laua ke hana i na hana mana he nui ma ka inoa o ko Keawenuiaumi akua, ame ko laua akua hoi.

Ma keia kaapuni ana o Lonoikamakahiki me kona mau makua, a hiki ma Hilo, a noho iho la ma Kanokapa, kahi e pili pu ana me ka nuku o ka muliwai o Wailuku. E noho ana o Kawaamaukele malaila, he kahuna kakaolelo nui, ua elemakule oia, a poohina no hoi. Aka, he mea haohao nae ia ia Lonoikamakahiki i kona ike ana aku i kela elemakule, no ka mea, o kela kanaka ke kanaka ano e i hiki mai i ke alo o Keawenuiaumi, a ua loloa hoi kona lauoho a hiki i lalo i ka puhaka, e like mau me ke ano o na kahuna nui.

A ike aku la o Lonoikamakahiki i ua elemakule nei, oiai e noho pu ana oia me kona mau kahu. Ninau malu aku la: “He akua anei kela elemakule lauoho loloa?” I aku la na kahu: “Aole he akua, he kanaka no, he kakaolelo nae, he kahuna nui oia ma na oihana kahuna apau.” Ninau hou aku la ua o Lonoikamakahiki: “Heaha ka waiwai a ia elemakule?” I aku na kahu: “O ke kanaka ike i ke kakaolelo, he kanaka nui ia imua o ke alo alii; he kanaka akamai i ka olelo, ma kana olelo e olelo ai, malaila ke alii e hoolohe ai; nana e ike ka pomaikai o ka aina ame ke kanaka, he hiki i kela kanaka ke iki mai i ke kanaka waiwai ame ka waiwai ole, ke alii waiwai ame ka waiwai ole.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo a ke kahu, he mea puiwa loa ia nona, no kona lohe ana i ka olelo, he hiki ke ike i ke alii waiwai, ame ka waiwai ole, a nolaila, olelo aku la oia i kona mau kahu, me ka i aku: “A, e ike mai no auanei kela elemakule la ia’u?” I aku na kahuna: “Ae, aole oe e nalo, a me kau hana mahope aku.” I hou aku la o Lonoikamakahiki i na kahu: “He kanaka kapu anei kela, aole e kamailio ia aku e kamalii? O na kanaka makua wale no anei?” I aku la na kahu: “Nau e kamailio kela elemakule, i malamaia hoi na kakaolelo ame na kahuna no oukou no na ’lii.”

A no keia mea hoouna aku la o Lonoikamakahiki i kekahi kahu ona e kii i ke kakaolelo ia Kawaamaukele. A hiki mai la i mua o Keawenuiaumi me Lonoikamakahiki, i aku la o Lonoikamakahiki: “I kiiia aku nei oe no ko’u lohe ana he elemakule akamai oe i ka ike mai i ke alii waiwai ame ka waiwai ole; nolaila, e nana mai oe ia’u, malia paha he alii ilihune wau ma keia manawa aku, a e hai mai oe i ka’u mau hana ma keia hope aku.” I mai o Kawaamaukele: “He alii waiwai no oe i kekahi manawa, aia a hike aku i kou wa kanaka makua, alaila, ilihune oe aole ou kanaka, aka, he alii koa oe.” I hou aku la o Lonoikamakahiki: “I aha ka’u hana e hana ai i waiwai ai? A ina ua ike oe i ka hana waiwai no’u, alaila, e ao no kaua.” Noho ke kahuna a liuliu me ke kali ana i kona manawa e olelo mai ai ia Lonoikamakahiki, alaila, olelo aku la: “O ka hana e kaulana ai oe a puni na moku, o ke kakaolelo, ame ka hoopapa; ina e akamai oe ma na hana hoopapa, alaila, waiwai oe.” Ma ka olelo a ke kahuna kakaolelo, hoolohe aku la no o Lonoikamakahiki.

Mahope iho oia manawa, ao ae la oia i ka oihana hoopapa ma ka aoao kakaolelo, a naauao oia ma ia hana, a oia ka oihana i kaulana nui ai o Lonoikamakahiki a puni na moku, o ke kolu no hoi ia o ka Lonoikamakahiki mau hana akamai a hiki i kona make ana; a nui loa ka pilikia o kekahi poe alii iaia.

Mahope mai o kona ao ana i ka oihana hoopapa ma Hilo, hoi aku la oia me kona mau makua a noho ma Napoopoo, a hoomaka aku la oia i ka hoopapa me na hoa paani ona, a lilo iho la ka hana hoopapa i mea makemake nui na Lonoikamakahiki a pau ka la, a pela aku. Aka, o Lonoikamakahiki, ua hoolawehala wale aku oia i kona mau hoa paani, i mea e hoopapa ai, he mea e hoao ai i kana oihana hoopapa. O na puulu kamalii a pau o Kealakekua, ua hoopapa mau ia e Lonoikamakahiki, aka nae, aole i ike o Lonoikamakahiki i kona akamai ma ia hana hope ana i ao ai, aka, o ka mea nana i ao aku, ua ike aku oia i ke akamai ma ka hoopapa ana.

Ma ko Lonoikamakahiki mau la hookanaka makua, lawe ae la oia i kona kaikuahine ia Kaikilani i wahine nana. Mai ia manawa mai, he pono wale no ko laua noho aua, aole i loaa ia laua ka mea ino ma ko laua noho pu ana. Iloko o ko laua manawa i noho ai, aole i loaa keiki laua a hiki i ko laua make ana. Aka, o Kaikilani ka mea i hanau na keiki ekolu me kekahi mea e ae me Kanaloakuaana, he makuakane no no ua o Kaikilani. Ia ike ana o Kanaloakuaana me Kaikilani, loaa o Kalanioumi ame Kealiiokalani, he mau kaikamahine laua, a o Keakealani, ke keikikane.

Mamua o ko Keawenuiaumi make ana, kauoha ae la oia ia Lonoikamakahiki e noho ma ka noho alii, aka, aole pela ko Lonoikamakahiki manao. O ko Lonoikamakahiki manao i olelo aku ai i kona makuakane, aole ona makemake e ku koke i ka moku, aia a makaukau oia ma na mea kaua, a ailolo hoi, alaila, ku i ka moku. A nolaila, hooili ae la o Keawenuiaumi i ka aina a puni o Hawaii no Kaikilani. A make aku la o Keawenuiaumi, ku ae la o Kaikilani i ka moku, oia ka wahine alii i ai i ka moku.

Ma ia hope mai o ko Kaikilani ai moku ana, kaapuni ae la o Lonoikamakahiki ia Hawaii a puni, e hoiki ana i kona ike ma na mea ana i ao ai o ka oihana kaua, a lanakila ae ia oia ma ia mau hana. Aka, kui aku la keia mau hana a Lonoikamakahiki a lohe o Kanaloakuaana; a i ka hoi ana aku o Lonoikamakahiki mai kana huakai kaapuni aku, hoomaka ae la oia i ka mokomoko me Kanaloakuaana, no ka mea, he akamai oia i na oihana kaua a pau. Aka, i mea e ike ai o Kanaloakuaana i ke akamai o Lonoikamakahiki, nolaila, hoao hou laua i ka mokomoko. Alaila, hoao aku la no o Kanaloakuaana ma ka oo ihe; i aku o Lonoikamakahiki: “Aole wau i ao i ka oo ihe, aka, o ka alo ihe ka’u mea i ao.” A hoao laua i ka alo ihe, ia Kanaloakuaana nae ka ihe, o ka alo ka Lonoikamakahiki; ia hoao ana a laua, ua ike o Kanaloakuaana ua akamai. Alaila hoao hou aku la o Lonoikamakahiki no na ihe elua i ka manawa hookahi, a ua akamai no oia i ka alo ana no ia mau ihe.

A ike aku la o Kanaloakuaana ua akamai o Lonoikamakahiki, alaila, hoao ae la no laua no na ihe eha e hou i ka manawa hookahi, aka, he mea ole ia ia Lonoikamakahiki; a pela no ka laua hoao ana a hiki i na ihe he umi. Ike maopopo aku la o Kanaloakuaana, ua makaukau o Lonoikamakahiki ma keia mau maka ihe, alaila manao ae la o Kanaloakuaana e hoao hou ia Lonoikamakahiki i ka alo ana o ke olowalu ihe.

A i mea e maopopo ai ia Kanaloakuaana ke akamai o Lonoikamakahiki ma ka oo ihe, lawe ae la oia ia Lonoikamakahiki ma Kailua, ma ke one o Kaiakekua. A hiki aku la malaila, ia manawa, olelo aku la o Kanaloakuaana ia Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e ike i ko akamai loa, nolaila wau i lawe mai nei maanei e ike i kou akamai, no ka mea, ua hoao kaua i ka oo ihe ma ka ihe hookahi a hiki i ka umi, ua ike au i kou akamai ma ia mau ihe, aka, hookahi mea i koe ia oe, o ka alo ana iloko o ke olowalu ihe, ina e akamai oe ma ia mau mea, alaila akamai io oe.”

A pau ka Kanaloakuaana olelo ana no keia mea, alaila ku mai la ka poe oo ihe ma ke alo mai a ma na aoao, koe kona kua, ua like paha me kanakolu ihe e hou i ka manawa hookahi. Aka ia hoao ana, aole i ku iki o Lonoikamakahiki ia mau ihe. Pela no ka Kanaloakuaana hoao ana mai ke kanakolu ihe a hiki i ka elua kaau, aole o Lonoikamakahiki i ku iki; hookahi no eha ana o Lonoikamakahiki, i eha no i kana ihe ponoi. Pela no ka Kanaloakuaana hoao ana a pau na mea a Lonoikamakahiki i ao ai.

MOKUNA III.

KO ILI MUA ANA O KA AINA IA LONOIKAMAKAHIKI.

Mahope iho o ko Kanaloakuaana hoao ana ia Lonoikamakahiki, nolaila olelo aku la o Kanaloakuaana ia Kaikilani: “E hoihoi ka aina ia Lonoikamakahiki.” No ka mea ua maopopo ia Kanaloakuaana ke akamai ma na mea e pili ana i ke Aupuni. Nolaila, olelo aku la o Kanaloakuaana ia Lonoikamakahiki e pani ma ka hakahaka o Keawenuiaumi; a noho iho ia o Lonoikamakahiki ma ka noho alii o kona makuakane. Noho iho la o Lonoikamakahiki me kana wahine ma na aina apau o Hawaii, he mau poo no ke aupuni.

A liuliu ko Lonoikamakahiki noho alii ana, aole he kaua a kipi hoi ma ia hope mai, aole no hoi i kulanalana kona noho ana me kana wahine. Aka, o Kaikilani, oia o laua mea i hana i ka hewa, no ka mea, ua lawe ae oia ia Heakekoa ke keiki a Kalaulipali me Uli i kane moe kolohe nana, me ka ike ole o Lonoikamakahiki.

A i ka manawa i manao ai o Lonoikamakahiki e holo makaikai ia Maui a hiki i Kauai; nolaila, lawe ae la oia i kana wahine ia Kaikilani, e hele pu ma ia huakai hele a ke alii. A i ka manawa i makaukau ai o ka huakai a ke alii, lawe ae la oia i kona mau hoewaa, ame kona kahu me Loli. O ka manao nui o Lonoikamahiki ma ia huakai, i mea e hoike aku ai i kana mau hana hoopapa ma kahi ana e hele ai. A no ia mea, lawe ae la oia i kana hokeo, o Kuwalawala ka inoa o ua hokeo la. Aia nae maloko o ua hokeo la na mea hoopapa a pau, na ukana o kela ano keia ano. A lawe ae la no hoi i kana kahili o Eleeleualani, he kahili nui ia.

A makaukau ka huakai a ke alii, alaila, holo aku la lakou a Maui, aole i liuliu ma Maui, alaila holo aku la ma Molokai, a ma Koolau ka lakou holo ana, a noho ma Kalaupapa. Ia kau ana o lakou nei malaila, aole i manao o Lonoikamakahiki e liuliu ka noho ana malaila, aka no ka loohia ana o lakou e ka makani ino, nolaila, liuliu ai lakou malaila, he mau malama paha eha. Ia manawa no a laua i noho ai ma Kalaupapa, he konane ka laua hana nui ia mau malama.

I kela manawa hoi a ua o Lonoikamakahiki ma i haalele aku ai a holo mai ai i ka makaikai, ia manawa he mea nui loa ia no ko Heakekoa aloha no Kaikilani, a hiki ole ke hoomanawanui; nolaila, huli mai la o ua o Heakekoa mahope o Lonoikamakahiki ma. Ma ia huli ana mai a hiki i Maui, aole i halawai, a malaila mai a kau ma Kalae i Molokai; ia wa lohe oia, aia no na alii i Kalupapa kahi i noho ai. Noho iho la o Heakekoa ma Kalae no kekahi mau la, me ke ake e loaa ka mea nana e lawe aku ka lohe ia Kaikilani, aka, aole he kanaka kupono.

I kekahi la, hiki mai la kekahi mau kanaka no Kalaupapa mai; a i ka wa i hoi ai kela poe ma Kalaupapa, nolaila ninau aku la ua o Heakekoa i na kanaka me ka i aku: “E hoi ana anei oukou i Kalaupapa?” Ae, mai la na kanaka. Ninau hou aku la no ua o Heakekoa: “Aole anei na ’lii o Hawaii ilaila?” Alaila hai maopopo aku la ua mau kanaka nei: “Aia no ke noho la.” I aku la o Heakekoa: “I hoi auanei oukou a luna o ka pali la, hea wale iho auanei oukou penei la: ‘E Kaikilani alii wahine o Puna e, e aa mai ana oe ke ku a ka lauli pali o Uli o Hea?’ A ina i lohe ole mai, alaila kahea hou aku oukou:

‘E Kaikilani alii wahine o Puna-e, E aa mai ana ko ipo ia oe, O ke ku a ka lauli pali o Uli o Heakekoa.’

Pela auanei oukou e hea aku ai?”

A lohe ae la lakou i keia olelo a Heakekoa, alaila, hoi aku la ua mau kanaka nei. Ia hoi ana a hiki iluna o ka pali o Kalaupapa, ma Kaomilani, alaila kahea aku la ua mau kanaka nei e like me ke kauoha a Heakekoa. Ma ia kahea mua ana, ia manawa, lohe aku la no o Kaikilani i keia leo kahea ma ka pali, alaila manao ae la oia, ua hiki mai kana ipo. Ia manawa nae a ua o Kaikilani i lohe aku ai, e konane ana laua, aka, i mea e nalo ai ke ano o keia leo e pae nei i luna o ka pali ia Lonoikamakahiki, nolaila, hoonalonalo ae la ua o Kaikilani me ka walaau ano e ma ke konane ana, ma ka hoopuka ana i keia mau huaolelo: “O ke kui keia, o ka holo kela, mau kawa, ninole ka luna, hapala ka ele, na ke kea ka ai.”

A no ka manao o na kanaka nana i kahea aku aole i lohe o Kaikilani, nolaila, kahea hou aku la ua poe kanaka nei:

“E Kaikilani alii wahine o Puna-e. E aa mai ana ko ipo ia oe, O ke ku a ka lauli pali o Uli o Heakekoa.”

Ia manawa, lohe ae la o Lonoikamakahiki, he kane o Heakekoa na Kaikilani, me ka manao no ua pae mai ma kekahi wahi o Molokai.

Mahope iho o ka lohe ana o Lonoikamakahiki i keia leo, alaila, ninau aku oia i ka wahine kaikuahine ona: “E, aloha mai la nae hoi ko ipo ia oe o Heakekoa.” Aole nae he ekemu aku o Kaikilani, aka, ua lohe no i ka ninau mai a ke kane, hoolalau wale iho la no ua o Kaikilani: “O ke kui keia, a o ka holo kela, mau kawa, ninole ka luna, hapala ka ele, na ke kea ka ai.” Ia manawa, lalau aku la ua o Lonoikamakahiki i ka papa konane, a hahau aku la i ke poo o ka wahine, a eha aku la o Kaikilani, aka, ua koe no nae ke ola.

Nolaila, huhu nui loa iho la o Lonoikamakahiki, a pono ole kona manao, me ka manao e hoohiki, aole e launa hou me Kaikilani; aka, iloko wale iho no ia ona, aole i hoopuka ma ke akea, alaila, hoomaau ae la oia i kana wahine, a hookaawale aku la. A no keia mea, hoi aku la o Kaikilani i Hawaii, aole i launa hou me Heakekoa, no ka mea, i iho la o Kaikilani, aole e launa hou me Heakekoa; a no ka mea hoi, ina e launa hou me Heakekoa, alaila o ka make ka hope a ke kane (Lonoikamakahiki) ke hana mai mahope, nolaila haalele loa o Kaikilani ia Heakekoa.

A no keia hana ana a Lonoikamakahiki i ka wahine, nolaila, ua kui aku ka lono a lohe o Kanaloakuaana, nolaila, manao ae la na ’lii o Hawaii e kipi aku ia Lonoikamakahiki. A i ka hoi ana aku o Kaikilani mai Molokai aku, a hiki ma Hawaii; ia hiki ana aku, ua hoonoho ae la o Kanaloakuaana i na ’lii a puni na awa pae waa o Hawaii, mamuli o ke kauoha a Kanaloakuaana ame na ’lii apau, no ka mea, ua menemene ae la na ’lii i ka lohe ana mai make o Kaikilani.

Hoi loa aku la o Kaikilani a Napoopoo, ua hao ae la na ’lii apau o Hawaii e kipi ia Lonoikamakahiki. A no ia mea, he nui loa ko Kaikilani manao aloha no Lonoikamakahiki, no ka mea, aole he like o kona manao me ko Kanaloakuaana ma ame na ’lii e ae. A nolaila manao ae la ua o Kaikilani, e imi hou ia Lonoikamakahiki i hai aku ai oia i ka olelo kipi a na ’lii o Hawaii. Ma ia imi ana a Kaikilani, ua hala aku o Lonoikamakahiki i Oahu.

MOKUNA IV.

KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI I OAHU.—KO OHAIKAWILIULA HIKI ANA MAI.—KO LONOIKAMAKAHIKI HOOPAPA ANA ME KAKUHIHEWA.

Mahope iho o ko Kaikilani hoi ana i Hawaii mai Molokai aku, alaila, ma ka pau ana o na la ino, kupono no ka holo moana, alaila holo aku la o Lonoikamakahiki mai Kalaupapa aku, a pae ma Kailua i Koolaupoko ma Oahu.

Ia hiki ana aku o Lonoikamakahiki, aia no o Kakuhihewa malaila kahi i noho ai, maloko o kona hale alii. I ka wa e holo aku ana o Lonoikamakahiki, ike mua aku la no o Lanahuimihaku ma i na waa o Keawenuiaumi, alaila, olelo aku la ia Kakuhihewa: “O ke alii o Hawaii, o Lonoikamakahiki.” A no ko Kakukihewa ma lohe ana, he kanaka akamai o Lonoikamakahiki i ka hoopapa, nolaila, hoomakaukau mua o Kakuhihewa ma no ka hoopapa. A hiki aku la o Lonoikamakahiki, a kau na waa i uka, kiiia mai la na ukana ame ke alii pu, hoihoi ia aku la a ka hale alii o Kakuhihewa.

I kekahi la ae, hiki mai la o Ohaikawiliula, kekahi alii wahine mai Kauai mai, a no ka nui akamai o Lonoikamakahiki ame kona naauao loa nolaila, lawe ae la ua o Lonoikamakahiki ia Ohaikawiliula i wahine moe nana ia po, i kumu e loaa hou ai iaia kekahi mau kumu hoopapa. A lilo mai la o Ohaikawiliula ma kona poli no ka po hookahi, me kona manao mua ole e hana i ka hewa me ke alii wahine o Kauai, aka, i mea e loaa ai kona kumu hoopapa hou me ke alii o Oahu, nolaila lawe ae la oia e moe ma ia ano ia Ohaikawiliula. I ka manawa i lawe ae ai o Lonoikamakahiki i ke alii wahine ma ia po, a mahope iho o ko laua manawa hooluolu no ka ike ana ia laua iho, alaila, ninau aku la o Lonoikamakahiki: “Ia oe i holo mai nei mai Kauai mai, aole anei he wahi mele hou o Kauai i loaa ia oe?” I aku la o Ohaikawiliula: “He wahi mele no, he wahi inoa no nae no’u.” Ninau hou aku la no o Lonoikamakahiki: “He mele hou anei?” I hou aku la o Ohaikawiliula: “Ae, he mele hou loa, aole i laha i ke kuaaina, i ke alo alii wale iho no, a holo wale mai nei wau.” Ninau hou aku o Lonoikamakahiki: “Owai ua wahi mele la?” Hai aku la o Ohaikawiliula: “O Kealialia liu o Mana.” Mahope iho o keia mau kamailio ana a laua, alaila ao iho la o Lonoikamakahiki i ua mele nei, a ao no hoi ka po, o ka paa naau no hoi ia o ua wahi mele nei.

A ma ke ao ana ae, hoomakaukau ae la o Ohaikawiliula e holo i Hawaii no ke kii ia Manuahi i kane nana. Ia manawa, i na waa e hoomaka aku ana e holo, aole nae i kau aku ke alii wahine, i aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “E hele aku oe e noi aku i ke alii wahine o Kauai i mele, malia he wahi mele hou kekahi o Kauai mai i loaa iaia, alaila, ao ae kakou, no ka mea, e lilo e aku auanei i ke alii o Hawaii (Lonoikamakahiki), a malia o ae mai ua o Ohaikawiliula, alaila, nou ka inoa; aia la he alii inoa ole.” A no keia olelo ana a Lanahuimihaku ma pela, nolaila, hele aku la o Kakuhihewa me kona mau kanaka, a hiki i kahi e lana la na waa, a paa aku la o Kakuhihewa ma na lima o ke alii wahine (Ohaikawiliula) me ka ninau aku: “Holo mai nei oe mai Kauai mai, aole he wahi mele hou o Kauai i loaa ia oe?” Hai aku la o Ohaikawiliula: “He mele no.” I aku o Kakuhihewa: “He mele hou loa aole i laha i ke kuaaina?” I hou aku o Ohaikawiliula: “Aole i laha i ke kuaaina, i ke alo alii wale iho no a hele wale mai la wau, he wahi inoa no no’u.” Ninau hou aku la o Kakuhihewa: “Owai ua wahi mele la?” “O Kealialia liu o Mana.”

Alaila, ao aku la ua o Kakuhihewa i ua mele nei, ma ka haawi pakahi ana i na lalani mele i na kanaka, a pau ua mele nei, holo aku la o Ohaikawiliula i Hawaii, a hoi aku la no hoi o Kakuhihewa i ka hale me na kanaka, a hookuikui ae la i na hua i haawi pakahi ia i na kanaka, a lilo ae la i mele e like me ko lakou aoia ana e ka mea nana i ao mai ia lakou.

Aka, i ka manawa i ao ai o Kakuhihewa me Ohaikawiliula i ua mele nei, he mea nani loa nae i ke alii wahine ka hai ole aku ia Kakuhihewa, ua ao ia o Lonoikamakahiki i ua mele nei, aole no hoi i puka iki aku kekahi hua olelo mai kona waha aku; aka, no ka poina loa ana paha, ina paha ua hai oia ua aoia ia Lonoikamakahiki ua mele la, ina ua lilo ole i kumu hoopapa.

Mahope iho o ko Kakuhihewa ao ana i ke mele, hele ae la oia me kana mau punahele i ka heenalu, a o Lonoikamakahiki hoi kekahi ma ia hee nalu ana. A pau ka Kakuhihewa ma heenalu ana, hoi aku la lakou a ka hale. Ia manawa, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “E Kakuhihewa! I noho auanei kakou a i pau ka auau ana a ke alii o Hawaii, a i kii mai auanei i ka malo a me ke kapa; alaila, aua aku auanei oe, me ko olelo aku auanei, aole e loaa ka malo a me ke kapa, ke loaa ole kela mele a kakou i ao iho nei i keia kakahiaka.” Alaila ike ae la ke alii Kakuhihewa, ua pono ka olelo a Lanahuimihaku ma, alaila, hooko ae la o Kakuhihewa mamuli o ka Lanahuimihaku ma olelo.

A o Lanahuimihaku ma, he mau kanaka punahele ia ma ko Lonoikamakahiki alo, a o laua no na kanaka nui o ko Lonoikamakahiki alo alii, a ua oi ae laua mamua o na kanaka a pau ma ko Lonoikamakahiki ku ana i ka moku; a no ka pau ana o ko Lanahuimihaku ma punahele, nolaila, haalele laua ia Lonoikamakahiki, a holo mai a noho me Kakuhihewa; a o keia mau kanaka, na kanaka i pilikia loa ai o Kakuhihewa ma.

A i ka manawa i hoi mai ai o Lonoikamakahiki mai ka auau mai, hoi aku la a mawaho o ka hale alii o Kakuhihewa, i aku la i ke kahu ia Loli: “E kii aku oe i kuu wahi malo ame kuu wahi kihei.” A no keia olelo a ke alii, nolaila, kii aku la o Loli i ka malo o Lonoikamakahiki i loko o kona hokeo (Kuwalawala) maloko o ko Kakuhihewa hale, kahi i waiho ai, ma ke kala hoi i hookaawaleia nona.

I ka manawa o Loli i komo aku ai i loko o ka hale, a wehe ae la i ka hokeo, kahi i waihoia aku ai na mea o ke alii. A ike aku la o Kakuhihewa ia Loli e wehe ana i ka hokeo, alaila, olelo aku la i kona kahu ponoi, me ka i aku: “E hele oe a olelo aku i ke kahu o Lonoikamakahiki, aole e lawe i ka malo a loaa ka inoa o ke alii.” A no ko Kakuhihewa olelo ana pela, alaila, hele aku la ua kahu nei o Kakuhihewa a halawai me Loli, i aku la ma ka ninau: “Heaha ia au e wehe nei i ka hokeo o ua hanai au?” I mai la o Loli: “E wehe ae ana wau i ka malo a me ke kapa o ke alii.” Olelo aku la ua wahi kahu nei o Kakuhihewa: “E hoi wale oe, aole e loaa ka malo ia oe, a loaa ka inoa o ke alii (Kakuhihewa).” Hoi aku la o Loli, ninau mai la o Lonoikamakahiki: “Auhea ka hoi ka malo?” Olelo aku la o Loli: “Aole e loaa mai ka malo, ua aua ia mai nei e Kakuhihewa, aia a loaa ka inoa o Kakuhihewa, alaila loaa mai ka malo.” I aku o Lonoikamakahiki: “E kii oe i kuu malo, a lawe mai, a ina i ninau mai ia oe, alaila ninau aku oe i kona inoa.”

Hoi aku la o Loli a wehe hou no i ka hokeo; ninau hou mai ke kahu o Kakuhihewa: “Heaha kau hana i ka hokeo?” I aku o Loli: “I kii mai nei no wau i ka malo a me ke kapa o ke alii.” I aku la o Kakuhihewa: “He hoopaa anei oe; aole anei oe e lohe, ua oleloia aku nei oe, aia a loaa kuu inoa, alaila, loaa aku ka malo a me ke kapa.” Olelo aku la o Loli: “O ka’u ia i olelo aku nei i ke alii a’u, i mai nei kela, e hoi mai wau a ninau aku i kou inoa.” I aku o Kakuhihewa: “O kuu inoa o Kealialia liu o Mana.”

Hoi wale aku la o Loli me ka nele i ka malo. Ninau mai la o Lonoikamakahiki: “Owai ka inoa o ke alii o Oahu?” Alaila, hai aku la kahi kahu, o Loli: “I mai nei, o Kealialia liu o Mana.” I aku o Lonoikamakahiki: “O hoi a lawe mai i kuu malo, i olelo hou mai, alaila olelo aku oe, ua olelo aku wau: ‘O Kealialia liu o Mana’ inoa nei no o Lonoikamakahiki la? Pela oe e olelo aku ai.”

A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea, a o ka laua olelo hope loa no hoi ia ma keia mau mea, alaila, hoi aku la o Loli a ka hale alii o Kakuhihewa, o Kamoa ka inoa o ua hale alii la. Lalau hou aku la no ua o Loli i ka hokeo, e wehe ana i ka malo a me ke kapa. Ia manawa, ninau hou mai o Kakuhihewa: “E Loli! Heaha ia au e wehe hou nei i ka hokeo a ko hanai?” I aku o Loli: “O ka malo no o ke alii.” I aku o Kakuhihewa: “Aole anei oe e lohe, aole e loaa aku ka malo, a loaa kuu inoa?” I aku o Loli: “Ua olelo aku nei wau pela, aka, olelo mai nei kela, me ka ninau mai: ‘Owai ka inoa o Kakuhihewa?’ Hai aku nei wau: ‘O Kealialia liu o Mana.’ I mai nei kela: ‘O Kealialia liu o Mana inoa nei no o Lonoikamakahiki la;’ a pela mai ua alii la ia’u, a oia la.” A no keia olelo ana aku a Loli pela, alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “No ke alii io anei o Hawaii keia inoa?” I aku o Lanahuimihaku ma: “He wahahee, aole ona inoa e like me keia, he alii inoa ole; mai makau oe pili ia aku.”

MOKUNA V.

KA PILI ANA O KAKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI.

Mahope iho o ko Kakuhihewa lohe ana ia Loli no ko Lonoikamakahiki hai ana mai, nona ka inoa, ke mele hoi a laua e hoopapa nei, alaila, olelo pu ae la na ’lii a elua, no na kumu pili a laua; a maopopo ae la, haawi mai la o Kakuhihewa i ka aina, mai ka lae o Leahi a ka lae o Kaena mau ia Eleeleualani, ke kahili nui o Lonoikamakahiki. I aku la o Lonoikamakahiki: “Aole e mau kuu kahili ia wahi.” A no ko Lonoikamakahiki hoole ana aku i ka pili ia Kakuhihewa, alaila, haawi hou mai la ua o Kakuhihewa, i ka aina mai ka lae o Kaena a ka lae o Kaoio ma Kualoa.

A no keia pili ana mai a Kakuhihewa, aneane e pau loa o Oahu nei, alaila, olelo aku o Lonoikamakahiki: “Aole e mau kuu kahili ia pili.” I aku o Kakuhihewa: “Ole ae la ka’u pili, ia oe mai hoi ia wahi.” I aku o Lonoikamakahiki: “O kuu kahili a mau ia loko o ka hale, alaila, ae wau.” I aku o Kakuhihewa: “Ua mau; o loko wale ae la no ka hoi o ka hale ka pili o kou kahili la, mai lilo hewa ka aina ia oe.”

A pau ka laua pili ana, akahi no a haawaiia aku ka malo a me ke kapa o Lonoikamakahiki. I aku o Kakuhihewa: “Ia oe mua; e hana mai oe i kou inoa, a pau hoi kau hana ana, alaila, ia makou aku.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ia oukou paha mua, i ka poe lawe wale i ka inoa o kekahi; no oukou iho la ka hoi ia inoa; a o ke akaka ia o ko oukou inoa. A pau hoi ka oukou, alaila, ia’u aku.”

A no ka Lonoikamakahiki olelo ana aku ia Kakuhihewa pela, alaila, lilo mua ae la ia Kakuhihewa ka hana mua o ke mele a lakou i ao ai me Ohaikawiliula. A eia malalo iho ua wahi mele la a laua e hoopapa nei:

O Kealialia liu o Mana. Ke uhai la no. Ke uhai la ka wai, Ke uhai la ka wai a Kamakahou; Wai alialia, Wai o Mana. Me he kai la ka wai, Me he wai la ke kai, Me he kai la ka wai a Kamakahou. O ka aina-ko a’u i ai a kiola haalele. Hoi aku a mua Hoohewahewa mai. Hoi ana i ke kua, i ke alo. O ka iliau loha i ka la Puolo hau kakahiaka. Hele ke alia o Aliaomao, Hele kanu kupapau, O ke kaha i Nonohili. Halala na niu i kai o Pokii, Hoakua wale la o Makalii.

“Aia la, holo ko makou inoa, a ia oe hoi.” I aku o Lonoikamakahiki: “Aole no oukou ka inoa, no’u ka inoa.” I aku la o Kakuhihewa: “O ke akaka ia o kou inoa ke hana mai oe.” Alaila, hana aku la o Lonoikamakahiki i kona inoa ponoi a Hauna i ao mai ai ia ia, a hoohuipu aku la me ke mele a ka wahine o Kauai i ao mai ai ia laua, e like me malalo iho:

O Kahikahonua ia Elekaukama, O Halalakauluonae, O Nanamakaikaeleua, O Mahehaluakama, O Laloia, Laloae Kama, O Hoopilikulo ko i ka manawa: O kukulu o Halaaniani, O Hanee aku o hanee mai, O Hanee i ke au Kama. O ka papa o ka lewa Kama, O ka papa o Kuami, O Paepaeilani O Kekupuaiawaawa. O ke au o Hakiawihi Kama, O Hakekoai e Lono; O Opuukahonua, Kamakalewa, O Noiaku Kamahuola O Peu o Kiha: Ka papa o Kama, O Haena Koenamimi, Opiopio i ka ulu a Lonokaeho. Owai o-e-? O Kakaeke, O Hanakaeke, O Nanakaeke, O Paakaeke, O Maakaeke, O ka eke ia ku i ka ieie; O ka eke ia, Kaeke-a- Elu-a— Elua Honokeana Keana, Elua ana Opihi, Ekolu Kahana, Elua Mailepai, Elua Honokawai, O Kawailua, I kolu ia Kekaa. Eha la Mahinahina, O ka luna i Alaeloa. Eha la Aina hono, O Honokahua, O Honolua; O Honokohau, O Honopou, Aha la aina hono, Alima la ia Kahakuloa: O Kahakuloa la aona, O Makalina la awalu, O Waihee la aiwa, Aiwa i Honokea, O na Mahele i Wailuku. Ka umi— Kahi Koolau-e, Kahi Wailuku-e, Kahi Paie, Kahi Kahookuli ke haele: Elua— Elua ku mai, Elua— Elua noho ae, Elua— Elua Pili wale i Keaahala, Elua— Elua Nuailua, Ekolu— Ekolu Makaiwa, Ekolu— Ekolu Papa, Eha— Eha Waipio, Eha— Eha ka uka i Halehaku Elima— Elima Pauwela, Elima— Elima Huleia. Elima— Elima na kanaka, Alualu o ke kaha wale i Paie, He oi ahiku, Ehiku Pulehu, Ehiku Mana, Ehiku ka ohia i Paukauwila: He umi— He umi o Lele; He umi— He umi o Molokai: He umi— He umi o Lanai: He umi— He umi o Kanaloa Kahoolewa, Ka hono ka hookui o na moku, O kana Puiki ae ka ipo aloha, Kope ae kope ae: Aia Hilo-la— Ke ako mai la— Kaupaku mai la, Aia ko ipo-la Ke hele ae la Kalaau ka waha-e, Peahi ka lima-e E kunou na maka, O hilahila iala, Ai wale i na Kilou pali-e Wai Oahu-e. Ahu mai la i luna Haahaa o Kaunuohua, He puu kolo i Nihoa: Kela pali-e, Keia pali-e, Palaau-e Ka hiwa i lalo-e. A noho— A noho e Ku, Kuhi ua palu-e Kukahaulani Makaku manu-e, He poo manu-e; A he nuku manu-e, He alelo manu-e, Ai manu-e, Umauma manu-e, Eheu manu-e, A he kino manu-e, Uha manu-e, He ka manu-e, Puapua manu-e, He kuli manu-e, Wawae manu-e, Maiuu manu-e, He hulu manu-e, Kaniai manu-e, A he puu manu-e, He ake manu-e, Naau manu-e. Ka ua manu iki, Hele oe i waho I ka uka nahele, I noho i Kona nei: I ke kaee pua o ke ii, Ka hapai pua o Keaau: O Hanale-i— O Hanalei kumu a ka ua, I amo a haahaa: I ku i luna o ka puu, I hala ilalo ka malu, Ikiiki na hoa, manaka ino-e. E hapai ka waa E ee aku kanaka, Me na houhou, Me na nakinaki, Me na lanalana, Ee aku, hoe ako, kau aku, Ua kau ke aia waa, O lelepahu, o Hawaii. O Hawaii nui a Kane, O Hilo a Kane a Kapu, O Hilo a ka pali, O Ku ai lehua: Hoa aloha wale o Kalalea ma e noho mai la, E noho mai la I ku i Kona ka hale, I Koolau ke alo, I Tahiti ka paia, I Halawa ka pou, I Kauhuhu a Pele, a Peu-e. He kua o Molokai O Lanai ke alo; He aha Molokini? Kahua aolelo Wailuku-e, He Aha Kula-loa? Kaupaku Lanakila. Kaluanui o Kaluanui, Ke ku la i na puu mahoe; Na hale loulu a Kane, I ako no’u i Auwahi. Ka uala o Puukamaele, O Kipapai o Honokaupu. O ka Oopu o Waikolu, E hoi ana wau e ai, He kala kuu ia e ai ai A maona. He ia pa ia na kuu akua; Hookomokomo ka waa O Kaluakoi, O ke kaha wale i Puumomi, Hoomo Wailau O Umipiilani.

O Kealialia liu o Mana. Ke uhai la no. Ke uhai la ka wai, Ke uhai la ka wai a Kamakahou; Wai alialia, Wai o Mana. Me he kai ka wai, Me he wai ke kai, O ka aina-ko a’u i ai. Kiola haalele poina, Hoi aku a mua Hoohewahewa mai. Hoi ana i ke kua, i ke alo. O ka Iliau loha i ka la Puolo hau kakahiaka. Hoi ana i ke kua i ke alo: O Laauhaele, Hele ke alia o Aliaomao, Hele ae kanu kupapau, O ke kaha i Nonohili. Halala na niu i kai o Pokii, Hoakua wale la o Makalii.

Ma keia wahi, e hookomo iho i ke mele i koe, he wahi inoa no no Lonoikamakahiki, a oia ke mele i lohe ai o Lanahuimihaku, a oia ke mele i kamau ia mai maluna o ke mele a laua i ao ia ai e Ohaikawiliula.

I kela manawa a Lonoikamakahiki e heluhelu ana i kela mele a Ohaikawiliula i ao ai ia Kakuhihewa ma, a ike aku la ua loaa kela mele ia Lonoikamakahiki, i aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E! Ua loaa hoi ha kela mele ia Lonoikamakahiki?” I aku o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa: “Oia paha, no ka mea, noho wale mai nei no makou i Hawaii aole ona inoa penei. Malia paha ua holo ae kekahi waa ma ka moana ae, a Hawaii, ao mai nei i keia mele.”

I ka manawa i eo ai o Kakuhihewa ma ia Lonoikamakahiki, alaila, kena ae la o Kakuhihewa i na kanaka a pau o loko o ka hale, e puka i waho a koe iho ka hale no ke alii o Hawaii no Lonoikamakahiki. Ia manawa, e ku ana o Lonoikamakahiki ma ka puka o ka hale ma ka aoao mawaho, me ka laau palau. Ia Kakuhihewa i kena ai i na kanaka e hele, ia manawa, puka aku la na kanaka i waho; aia nae ua make mai la ka poe mua ia Lonoikamakahiki. A no keia mea, kuemi hou na kanaka i loko o ka hale, no ka mea, ua makau aku la i ka make mai ia Lonoikamakahiki. A no ia hoi hope ana mai o na kanaka mai waho mai o ka hale, ninau aku o Kakuhihewa, me ka i aku: “Heaha ka hoi ka mea i hoi hou mai ai na kanaka i loko nei? Kai noa he hele aku ko kakou, a waiho iho ka hale nona?” I aku la na kanaka: “Heaha mai ka kau, o kau pili ino ana iho nei; o mea a me mea, ua make aku la ia Lonoikamakahiki. Eia ka i pili aku nei oe e make makou.”

A lohe o Kakuhihewa i keia leo, alaila, olelo aku la oia ia Lanahuimihaku ma: “Ea! He oiaio kela olelo?” I aku o ua o Lanahuimihaku ma: “Ae, he oiaio, no ka mea, pili aku nei kakou i ka aina, a he puni wale ae no koe o Oahu nei, aole kela i ae mai e pili i ko iala kahili, nolaila pili mai nei kela ia loko o ka hale nei; i pili mai kela nou no ke alii a me na kanaka, o ka pau no i ka make. Eo aku la kakou. Kahea ia aku ua alii la, e ola kakou.” Alaila, kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E ola. Ua eo ia oe.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo, a me ka leo kahea maloko mai, alaila, hooko ae la oia aole e luku aku e like me kana noonoo mua ana, a ma ka inoa o kona kanawai mau, “Kai Okia Kanawai,” nolaila, aole he luku hou ana a Lonoikamakahiki i koe. A oia no hoi ka hoomaka mua ana o ka Lonoikamakahiki hoopapa ana.

MOKUNA VI.

KA HOOPAPA ALUA ANA, AKOLU, AHA, AME KA LIMA, AME KA HIKI ANA MAI O KAIKILANI.

Mahope iho o keia eo ana o Kakuhihewa ma ia Lonoikamakahiki, alaila, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa, me ka i aku: “E Kakuhihewa, he nani ia ua eo ae nei kakou i ke alii o Hawaii ma keia pili ana; o kana eo hoi ia. O ko maua manao, e pono ia kakou ke holo i ka lawaia, malia holo ae mahope o kakou. A ina e holo ae, a malia o lealea ua alii nei o Hawaii i ka lawaia, a noi ae paha i makau, i aho, i maunu; ia manawa oia e pakike ia aku ai. Eia la he alii ike ole i ka lawaia; alaila ma ka lawaia oia e eo ai ia kakou, o ka lilo ka hoi ia o kona kahili ia oe.”

A no ia mea, hooholo ae la o Kakuhihewa i kona manao ae, mamuli o ka Lanahuimihaku ma olelo, me ke kanalua ole, no ka mea, o na mea a pau a Lanahuimihaku ma e olelo ai, malaila wale no o Kakuhihewa e hilinai ai.

I ke kakahiaka o kekahi la ae, hoomakaukau ae la o Kakuhihewa ma i na waa, a holo aku la i ka lawaia ma ke koa lawaia i oleloia o Akaka, mawaho pono aku o Kailua, ma kahi e ike aku ana ia Kahuku, ma Koolauloa, a me Mokuoniki ma ka aoao hikina o Molokai.

A ike aku la o Lonoikamakahiki e holo ana o Kakuhihewa i ka lawaia, alaila olelo aku la ua o Lonoikamakahiki i ke kahu ia Loli: “E aho paha e hahai kakou mahope o Kakuhihewa ma, e makaikai aku ai i ka lawaia a ke alii o Oahu nei.” I aku la o Loli i kana hanai: “Mai une oe ia kakou e holo i kai, ina e paakiki oe o ko’u make no ia, no ka mea, aole oe i ike i ka lawaia.” I aku o Lonoikamakahiki ia Loli “Heaha auanei kou kumu e make wale iho ai?” I aku la ke kahu: “Eia hoi kuu mea e make ai, o ka holo o kaua a ka moana nana aku oe i ka lawaia a Kakuhihewa ma, lealea aku oe i ka lakou la huki mai i ka ia. A nolaila, nonoi aku oe i na mea lawaia, pakike ia mai oe, me ko lakou la olelo mai: ‘I hea no hoi oe hele mai me kou makaukau?’ A nolaila hilahila oe, a oia kuu mea e make ai.” I aku o Lonoikamakahiki: “O ke aha auanei ko lakou mea e aua mai ai ke noi aku wau i na mea lawaia? He holona paha ka mea nana e aua ke aho ame ka makau.” I aku ke kahu: “Ae, i ka manawa pono ia, no ka mea, ua pono ole ko lakou manao i ko lakou la eo ana ia oe, oia ko lakou mea e aua mai ai ia oe.” A no keia mea, aole he pio o ko ke alii manao mamuli o ka ke kahu olelo mai. A ikaika loa ae la ko Lonoikamakahiki manao holo i ka nana i ka lawaia a Kakuhihewa ma.

A no ko ke alii manao paa loa, nolaila, olelo aku la o Loli ia Lonoikamakahiki: “Auhea oe? He nani ia ke paakiki la oe i ka holo i kai; a ina holo kaua i kai, a i lealea aku oe i ka huki mai a Kakuhihewa ma i ka ia, a ina i noi aku oe i ke aho ame ka makau, a me na mea lawaia a pau, a i pakikeia mai oe, alaila, pepehi iho oe ia’u a make, lawe ae oe i kuu naau i aho nau, o kuu iwi papakole no kau makau, maunu iho oe i kuu io, a o kuu poo no kau paka, alaila, kuu iho no oe i ke kai, a kuehu ae i ka paka, alaila, kahea iho oe ma kuu inoa: ‘E, Loli e! E, Loli e, ka ia maka ole o kai! I paa ka kaua ia e, Loli.’ Alaila, mau ke ahi ia oe.” A pau keia olelo a ke kahu ia Lonoikamakahiki, holo aku la lakou i kai.

KA HOAKAKA ANA I KO LOLI ANO AME KO HAUNA.

Ma ka mokuna mua o keia moolelo o Lonoikamakahiki, ua oleloia malaila ko Loli ame ko Hauna ano. He mau kanaka haipule o Hauna laua me Loli, ma ka inoa o ke akua o Keawenuiaumi a ili iho ia Lonoikamakahiki.

He mau kanaka kaulana laua ma na moku a puni, no ko laua mana a me ko laua malama ana i ke akua, a he hiki ia laua ke hana i na hana mana he nui, ma ka inoa o ko Keawenuiaumi akua. A nolaila i olelo ai o Loli, e pepehi ia ia i mau mea lawaia na ke alii na Lonoikamakahiki.

KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI E MAKAIKAI I KA LAWAIA A KAKUHIHEWA MA.

Ia Lonoikamakahiki ma i holo aku ai i ka moana mahope aku o Kakuhihewa ma, ua kaulike ae la na waa o Kakuhihewa ma ma ke koa; aka, o Lonoikamakahiki, holo aku la laua, a mamua o na waa o Kakuhihewa ma, kiola ae la i kona pohaku hekau, he wahi pohaku lana uuku no ia; a i mea e ike ia ai ko Hauna mana, nolaila, he makani nui ikaika kai pa iho ia manawa; he wa pokole nae o ka pa ana a ka makani, alaila, pau. Ia manawa a ka makani i puhi ai, ua hemo ae la na pohaku hekau o na waa o Kakuhihewa ma; aka, o ko Lonoikamakahiki mau waa, aole he neeu aku oia mau paa no, me he heleuma i loko o ke one. Mamuli nae ia o ka mana o ke kahu, o Hauna.

Ia manawa, makemake aku la o Kakuhihewa i ka pohaku hekau o ke alii o Hawaii. Alaila manao ae la oia (Kakuhihewa) o ko Lonoikamakahiki kumu pili ia e pili mai ai ia Kakuhihewa.

Ia Lonoikamakahiki ma e lana ana maluna o na waa, i aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Kupanaha ka pohaku hekau o ke alii o Hawaii.” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Ae, ua ike maua i kela pohaku lana o ke alii o Hawaii, he nui wale ka pohaku i like me kela.” A no keia olelo a Lanahuimihaku ma, manao o Kakuhihewa e kii i pohaku nana i Hawaii. I ia aku e Lanahuimihaku ma: “Aole e pono kela pohaku, no ka mea, aole ou mana a me kou mau kahu. No ka mana o Hauna wale no ka mea i paa ai kela pohaku.”

Ia Lonoikamakahiki ma e lana mai ana ma ko lakou wahi, he mea pono ole nae ia i ko Kakuhihewa manao, no ka mea, he mea mau i na lawaia, aole e pono e kauia kekahi waa mamua o kekahi waa. A nolaila i manao ai o Kakuhihewa, he pono ole ia Lonoikamakahiki ke kau mamua o na waa o lakou. I aku nae o Lanahuimihaku ma: “Mai manao oe pela. Ina he mau mea lawaia ka ua alii la o Hawaii alaila hewa io.” Alaila pau ae la ko Kakuhihewa manao ana pela.

Ia manawa a Kakuhihewa ma e kamailio ana me Lanahuimihaku ma, lou ana ka ia ia Kakuhihewa. I aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E! Lou ka ia, heaha la?” I aku o Lanahuimihaku ma: “He ulua. Ninau ia aku ke alii o Hawaii.” A no ia mea, kahea aku la o Kakuhihewa: “Ahaha! E, ke alii o Hawaii, he aha ka ia?” I aku o Loli ia Lonoikamakahiki: “Koho ia aku he mano.” I aku la o Lonoikamakahiki e like me ka Loli olelo: “He mano.”

A no ke koho ana aku a Lonoikamakahiki he mano, nolaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He mano io anei?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Aole he mano, ua wahahee ke alii o Hawaii, lawaia auanei hoi kakou i keia koa a kakou e lawaia nei, he mano kekahi. Kai noa, ua hoolaaia keia koa i ke akua, aole e komo ka mano i keia koa. Piliia aku, akahi hana ana a ke alii o Hawaii e eo ai.”

A nolaila, ma ka olelo a Lanahuimihaku ma, olelo aku la o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “E ke alii o Hawaii, e pono no paha ke pili, ina no hoi he mano, ua eo makou ia oe, aka hoi he ulua ka ia e paa nei i ka makou makau, alaila ua eo oe ia makou.” I aku o Lonoikamakahiki: “I aha ka pili?” I aku o Kakuhihewa: “Mai Leahi a hiki i ka lae o Kaena, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.” Alaila huki ae la o Kakuhihewa i ke aho, a i ke kokoke ana ae i luna, alaila i aku o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He mano. Ua eo kakou i ke alii o Hawaii.” Nana ae la o Lanahuimihaku ma, a ike iho la he mano, alaila, kunou aku la o ua o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa, e hookuu aku i ke aho i moku aku ai ka mano i ole ai e ike ia ae. Aka, ua ike aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa ma e hana ana pela, nolaila i kahea aku ai o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa ma: “E! E ke alii o Oahu, mai kalohe iho oe, aole ke kuu aku i ke aho o moku aku auanei ka makau. Ike ole ia aku ka mano, huki ae ka mano i akaka.” O ka huki ae la no ia o Kakuhihewa i ke aho, a ike ia ae la he mano. A no ia mea, i mai o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “Ua eo, no ko makou ike maoli ana he koa mano ole keia, nolaila wale no makou i pili ino aku ai.”

He oiaio he koa mano ole kela, no ka mea, ua hoomanamanaia kela koa i mua o ke akua, aole e komo mai ka mano. Aka, ma ka mana o Loli a me Hauna, ua lilo ke koa mano ole i koa mano. A eo ae la o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki, a lilo ae la kekahi hapa o Oahu nei ia Lonoikamakahiki, mai Leahi a Kaena.

Mahope iho o keia mau mea, kupu ae la ko Lonoikamakahiki manao lealea i ka lawaia, alaila, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu! Homai hoi kau wahi makau, i wahi aho mai me ka maunu, a i paka mai no.” I aku o Kakuhihewa: “I hea no hoi kou makaukau hele pu mai oe, o ka makou ka kau mea i manao ai, i anei kou lako?” I aku ke kahu o Loli: “E kuu alii! A, hilahila oe; kai noa o ka’u ia e olelo aku ana ia oe, aole kaua e holo mai i kai nei; a nolaila, pepehiia iho wau.”

A e like me ka olelo mua a kona kahu, pepehi iho la o Lonoikamakahiki ia Loli, a hana iho la e like me ka Loli aoao ana. A kuu iho la i ke kai, a olelo iho la e like me ka Loli olelo mua: “E, Loli! E, Loli e, ka ia maka ole o kai! I paa ka kaua ia e, Loli.” Ia manawa koke no, mahope iho o ka pau ana o kana kamailio ana; mau ana ke ahi. Nolaila kahea aku la o Lonoikamakahiki: “E Kakuhihewa e, heaha ka’u ia?” Noho o Kakuhihewa a liuliu olelo aku la ia Lanahuimihaku ma: “Heaha ka ia a ke alii o Hawaii?” I aku o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa: “Kohoia aku he mano, no ka mea, ai ae la ka mano i ka makau mua, lalakukui aku la ka mano o lalo.” A no ia mea, e like me ka Lanahuimihaku ma olelo, pela no oia i olelo aku ai ia Lonoikamakahiki: “He mano.” I mai o Lonoikamakahiki: “Aole, lalau ke alii o Oahu nei.” Ninau hou aku o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “A heaha la kau?” I aku o Lonoikamakahiki: “Aole keia he mano, he ahi keia ia.”

A no keia olelo ana aku a Lonoikamakahiki pela, alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He ahi io anei ka ia a ke alii o Hawaii?” I mai o Lanahuimihaku ma: “Ua wahahee ke alii o Hawaii. Kai noa ua ike no kakou aole he mau koa lawaia ahi o Oahu nei, o Niihau ame Hawaii wale no na aina koa ahi; pili ia aku.” Kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E pili no hoi paha; mai ka lae o Kaena a ka lae o Kaoio, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”

Alaila, ma ka pau ana o ka pili a laua, huki ae la o Lonoikamakahiki i ke aho, a kokoke e ikeia ka ia, ia manawa, ahai pono aku la ua ia nei a Lonoikamakahiki malalo pono o na waa o Kakuhihewa ma. Ia manawa ike maopopo ae la ua o Kakuhihewa ma he ahi io ka ia a Lonoikamakahiki. Alaila, i aku o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “Ua eo kakou i ke alii o Hawaii, eia la he ahi io ka ia a ke alii.”

A pili ae la ka ia ma ka aoao o na waa o Lonoikamakahiki ma, lawe ae la o Lonoikamakahiki i ka lei lehua a me ka lei hala i hoomakaukau mua ia, a hookomo ae la ma ka api o ka ia, ma na aoao elua, a kahea aku la ia Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu e! Mai Hawaii loa mai nei ka keia ia. O ke ahi mahaoo o Umulau, eia la ke lei mai nei i ka lei hala a me ka lei lehua.”

A lohe o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, he mea kupanaha ia ia Kakuhihewa ma. Alaila olelo aku la, ia Lanahuimihaku ma, me ka ninau aku: “Ea, ua ike anei olua, he lei mai no ko Hawaii ahi i ka lehua a me ka hala?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Ua wahahee keia hana ana a ke alii o Hawaii. Piliia aku.”

A ma keia olelo, alaila kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E pili. Mai ka lae o Kaoio a Mokapu, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.” A holo ka laua olelo, alaila, hoohuli muku ae la na waa o Lonoikamakahiki, a kamakamaka ae la i ka ia a paa, alaila, hoikeike ae la i ka lei lehua a me ka lei hala i mua o Kakuhihewa ma, a eo ae la o Kakuhihewa.

Mahope iho o keia eo ana o Kakuhihewa, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “Eo ae la kakou ma keia mau mea, a aneane pau loa o Oahu nei. Nolaila, eia ka pono; e pili aku kakou i kahi i koe, mai Mokapu a Leahi, mau i kahi pohaku lana. E heihei hoe waa, aia no o na waa e kau koke i ka maloo. Ina e ae mai ke alii o Hawaii, alaila, o ke eo no ia ia kakou, no ka mea, elua no ana mau hoe waa.”

A no keia olelo a Lanahuimihaku ma, olelo aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii, hoopauia aku kou aina i puni.” I mai o Lonoikamakahiki: “E aha kaua?” I aku o Kakuhihewa: “E heihei waa kakou, aia no hoi o na waa e kau e i ka maloo, nana ke eo; o kahi no hoi i koe a mau i ko wahi pohaku lana.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”

Mahope iho o ka laua pili ana, kena aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “Holo e aku mamua.” A lohe o Lanahuimihaku ma i keia huaolelo kena a Lonoikamakahiki, i aku la ia Kakuhihewa, me ka hoolale koke aku o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa e olelo aku i na hoe waa e hoe. A o ka holo iho la no ia.

A hala aku la ko Kakuhihewa ma mau waa; alaila, kena aku la o Lonoikamakahiki i kona mau hoe waa e paina; alaila, paina lakou. Aka o Kakuhihewa ma, ke aneane aku la e nalowale lakou mai ko Lonoikamakahiki ma mau maka aku. Ia manawa, hoolale koke ae la o Lonoikamakahiki i kona mau hoe waa elua, ia Kaiehu a me Kapahi, e hoe. Alaila o ka holo iho la no ia, ma Koolauloa ka holo ana a hiki ma Kona, a hoea ae maloko o Waimanalo. Aka, o Kakuhihewa ma, hoolana iho la lakou, me ke kali o ka hoea mai mahope o lakou, me ka manao a kokoke mai alaila hoopae loa na waa i ka maloo.

Ia manawa a lakou e kali la, aia nae o Lonoikamakahiki e holo mai ana maloko o Waimanalo, a hiki ae i Kailua. Ia Lonoikamakahiki ma e holo ae ana a kokoke i ke awa, ia manawa ko Kakuhihewa ike ana aku, alaila, olelo aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E nana ae olua i keia mau waa e holo ae la maloko.” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Lonoikamakahiki kela mau waa, ua eo kakou.” I aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Mahea ae nei hoi ko lakou holo ana?” I aku o Lanahuimihaku ma: “Ma Koolau ae nei a ma Waianae, a ma Kona loa ae nei paha.” I aku o Kakuhihewa: “I ae hoi oe na kakou ke eo ke heihei, eia mai nei ka hoi na lakou la. Kupanaha olua; he puni wale ae no koe o ka aina; mamuli o ka olua mau olelo wale no makou e hoolohe nei, a lilo ko’u noho aimoku ana ia Lonoikamakahiki.” I aku o Lanahuimihaku ma: “I aa aku maua i ka heihei me ke alii o Hawaii, no ko maua ike iho, he umikumamaono ko kakou mau hoe waa, a elua wale no o ke alii o Hawaii.” A eo ae la o Kakuhihewa, pau loa o Oahu ia Lonoikamakahiki.

Mahope iho o keia mau mea, pili aku la o Kakuhihewa i ke kaikamahine ana, e hoi ka aina iaia, ma ke konane nae. O Kakuhihewa hoi, o ke konane kana mea oi o ke akamai mamua o kana mau hana apau i ao ai, nolaila, aa aku la o Kakuhihewa e konane me Lonoikamakahiki. A ae mai no o Lonoikamakahiki. Aka, o Lonoikamakahiki, aole oia i ao i ke konane, o kona manawa i ike iki ai, oia no kela noho ana ma Kalaupapa me kona kaikuahine wahine.

Hoomaka ae la na pili a laua a pau, alaila, kau na iliili apau, olelo aku o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “O kau lawe mua.” Nolaila, lawe ae la o Kakuhihewa i ka iliili mua, a lawe o Lonoikamakahiki, kui mai la o Kakuhihewa, a holo aku o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “O kau lawe mua.” Nolaila, lawe ae la o Kakuhihewa i ka iliili mua, a lawe o Lonoikamakahiki, kui mai la o Kakuhihewa, a holo aku o Lonoikamakahiki, a holo pu me Kakuhihewa, alaila lilo ka hauna hope ia Lonoikamakahiki. Ma ia konane ana, make iho la o Kakuhihewa, a ua hooholo hoi laua i ka olelo aia a elua hauna ana, alaila eo kekahi o laua. A nolaila, kau hou ka papa konane a pau na iliili i ke kau, lilo ia Lonoikamakahiki ka lawe mua o ka iliili; a ma ia konane ana a laua, aneane no e make ia Lonoikamakahiki; ia manawa, ia laua e konane ana, hiki mai la o Kaikilani ma Kailua, mai Hawaii mai.

A ike aku la na kanaka i na waa, nana aku la o Lonoikamakahiki, a ike aku la o Kaikilani keia, alaila, aole he makemake e ike aku i ko Kaikilani mau maka, a i mea e like ai me kona kanawai i kau ai i Molokai mahope iho o kona pepehi ana ia Kaikilani, nolaila, hoolilo loa iho la o Lonoikamakahiki i kona mau maka i ka papa konane, i ole ai oia e ike aku ia Kaikilani.

A o Kaikilani hoi, iaia i pae mai ai iuka, hele aku la oia a ku mawaho o ka pa, ma ka paehumu hoi, ike aku la oia ia Lonoikamakahiki e konane ana, ua huli aku ke alo iloko o ka hale. Ia manawa, hana aku la o Kaikilani i ka inoa o Lonoikamakahiki e like me ka mea i hoikeia ma ka Mokuna V. A penei kana kahea ana aku:

O Kahikahonua ia Elekaukama, O Halalakauluonae, O Nanamakaikaeleua, O Mahehaluakama, O Laloia, Laloae Kama, O Hoopilikuloko i ka manawa: O Kukulu o Halaaniani, O Hanee aku O Hanee mai, O Hanee i ke au a Kama. O ka papa o ka lewa Kama, O ka papa o Kuami, O Paepaeilani O Kekupuaiawaawa. O ke au o Hakiawihi Kama, O Hakekoai e Lono; O Opuukahonua, o Kamakalewa, O Noiaku Kamahuaola O Peu o Kiha: Ka papa o Kama, O Haena o Koenamimi, Opiopio i kaulu o Lonokaeho. Owai oe? O Kakaeke, O Hanakaeke, O Nanakaeke, O Paakaeke, O Maakaeke, O ka eke ia ku i ka ieie; O ka eke ia, Kaeke-a Elu-a— Elua ia Honokeana Keana, Elua ana Opihi, Ekolu Kahana, Elua Mailepai, Elua Honokawai, O Kawailua, I kolu ia Kekaa. Eha la Mahinahina, O ka luna i Alaeloa. Eha la aina hono, O Honokahua, O Honolua; Honokohau, Honokawai O Honopou, Aha la aina hono, Alima la ia Kahakuloa: O Kahakuloa la aono, O Makalina la awalu, O Waihee la aiwa, Aiwa la Honokea, O na mahele la i Wailuku. He umi— He umi o Lele; He umi— He umi o Molokai: He umi— He umi Lanai: He umi— He umi o Kanaloa Kahoolewa, Ka hono ka hookui o na moku, O kana Puiki ae ka ipo aloha, Kope ae kope ae: Aia Hilo-la— Ke ako mai la Kaupaku mai-la, Aia ko ipo-la Ke hele ae la Kalaau ka waha, Peahi ka lima-e E kunou na na maka, O hilahila iala, A i wale ina Kilou pali-e Wai Oahu-e. Ahu mai la i luna Haahaa o Kaunuohua, He puu kolo i Nihoa: Kela pali-e, Keia pali-e, Palaau-e Ka hiwa i lalo-e. A no-ho— A noho e Ku, Kuhiu palu-e Kukahaulani Makaku manu-e, He poo manu-e; A he nuku manu-e, He alelo manu-e, A-i manu-e, Umauma manu-e, Eheu manu-e, He kino manu-e, Uha manu-e, He ka manu-e, Puapua manu-e, He kuli manu-e, Wawae manu-e, Maiuu manu-e, He hulu manu-e, Kaniai manu-e, He puu manu-e, He ake manu-e, Naau manu-e. Ka ua manu iki, Hele oe i waho I ka uka nahele, I noho i Kona nei: I ke kaee pua o ka Ii, Ka hapai pua o Keaau: O Hanale-i— O Hanalei kumu o ka ua, I amo a haahaa: I ku iluna o ka puu, I hala ilalo ka malu, Ikiiki na hoa, manaka ino. E hapai ka waa Ee aku kanaka, Ee aku, hoe aku, kau aku, Me na houhou, Me na nakinaki, Me na lanalana, Ua kau ke ala waa, O Lelepahu, o Hawaii. O Hawaii nui a Kane, O Hilo a Kane a Kapu, O Hilo a ka pali, O Ku ai lehua: Hoa aloha wale o Kalalea ma, E noho mai la. I ku i Kona ka hale, I Koolau ke alo, I Tahiti ka paia, I Halawa ka pou, I Kauhuhu a Pele, a Peu-e. He kua Molokai O Lanai ke alo; He aha Molokini? Kahua ao lele Wailuku-e, He aha Kula-loa? Kaupaku Lanakila. Kaluanui o Kaluanui, Ke ku la i na puu mahoe; Na hale loulu a Kane, I ako no’u i Auwahi. Ka uala o Puukamaele, O Kipapai o Honokaupu. O ka Oopu o Waikolu, E hoi ana wau e ai, He kala kuu ia e ai ai A maona. He ia pa ia na kuu akua; Hookomokomo ka waa O Kaluakoi, Ke kaha wale i Puumomi, Hoomo Wailau O Umipiilani. O Kealialia liu o Mana. Ke uhai la no. Ke uhai la ka wai, Ke uhai la ka wai a Kamakahou; Wai alialia wai o Mana. Me he kai la ka wai, Me he wai la ke kai, O ka aina ko a’u i ai ai. Kiola haalele poina, Hoi aku a mua Hoohewahewa mai. Hoi ana ke kua, i ke alo. O ka iliau loha i ka la Puolo hau kakahiaka. Hoi ana i ke kua i ke alo: O Laauhaele, Hele ae ke alia o Aliaomao, Hele ae kanu kupapau, O ke kaha i Nonohili. Halala na niu i kai o Pokii, Hoakua wale la o Makalii.

Aloha wai hau o Malama. Ulu Lonoikamakahiki. O Kamakahikikaiakea O kula o Kohala o Wakiu, O Lanikaula, Kuu moku i ke kai. E Lono-e, Ma ke kua ka ike; I na mai ke ae, ka lohe, Ka ike e, Lono-e, Haliu mai.

Apau ka Kaikilani kahea ana mai i ka inoa o Lonoikamakahiki, alaila huli mai la o Lonoikamakahiki i hope, i nana aku ko ia nei hana, o ke kaikuahine keia ona e ku nei mawaho; ia manawa nui ae la ko Lonoikamakahiki aloha, aole nae e hiki ke hoomanawanui i kona uwe ana, aka, aole nae oia i uwe me ka leo, ma ke kulu o kona mau waimaka i ike ia ai kona uwe ana.

A no ke kahea ana mai o ke kaikuahine i ko Lonoikamakahiki inoa, alaila nana pono aku la ua o Lonoikamakahiki ia Lanahuimihaku ma, no ka mea, ua makemake oia e hana aku i ko Kaikilani inoa, aka, aole he loaa, a oia ko Lonoikamakahiki mea i nana pono aku ai ia Lanahuimihaku ma, na mea i loaa ko Kaikilani inoa. Aka aole nae he makemake o Lanahuimihaku ma e hana aku i ka inoa, no ka mea, aia ma ko Kakuhihewa aoao ko laua manao nui.

Ia manawa, loaa ae la ia Lonoikamakahiki na lalani mua eha o ko Kaikilani inoa, a huipu ae la me na lalani mele apo wale a ua o Lonoikamakahiki, alaila haliu aku la a kahea aku la i ka inoa o ke kaikuahine ma ke mele penei:

Kuu pali lehua i Kilou, Kuu aina lehua i lalo-e, Kuu kanaka lehua i ka pali, Lehua o kuu aina. E i ae oe ia lakou la He keikunane wau nou. Ae—. Ae—. Ae—. A kela puu wau, A keia puu au, Lumilumi i kou aahu. Nana mai ka pali lehua Owau e lehei aku ana.

A lohe o Kakuhihewa i ka hana a Lonoikamakahiki i ka inoa o ke kaikuahine, i mai la ua o Kakuhihewa: “Aia o ua o Lonoikamakahiki, ke hana ala i ko hai inoa, aole i hana mai i kona inoa.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua hana hoi; kai noa e hana aku ana, e uwe ae hoi me ka malihini.”

Ia manawa, hele mai la o Kaikilani a honi i ka ihu o Lonoikamakahiki, a uwe iho la. A no ka hoolale pinepine mai o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki e hana i ka inoa o ua o Lonoikamakahiki, alaila, ninau aku la o Kaikilani ia Lonoikamakahiki: “Heaha kela a lakou la e olelo pinepine mai nei ia oe e hana ae?” I aku la o Lonoikamakahiki: “E olelo mai ana lakou la ia’u e hana wau i kuu inoa, no ka mea, ua olelo o Lanahuimihaku ma, he alii inoa ole au.” I aku o Kaikilani: “Uoki ka uwe a kaua, hana ia aku ka lakou la koi.” Alaila, haliu aku la o Lonoikamakahiki a kahea aku la imua o ka aha i kona inoa, a hana pu aku la no hoi me Kaikilani. Oia kela mele maluna ae.

A pau ka Lonoikamakahiki ma hana ana i ua inoa nei ona, alaila, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Lanahuimihaku ma: “He oi olua o na kanaka lapuwale nui wale. No’u paha auanei ka noho a lilo ia’u keia moku o Oahu nei, koli ola ia olua e a’u.”

MOKUNA VII.

KA HOOPAPA HOU ANA O KAKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI NO HAUNA.

O ka hoopapa ana a ke alii o Oahu me ke alii o Hawaii, i olelo ia ma keia mokuna, o keia ka laua hoopapa hope loa, a hoi pu aku la o Lonoikamakahiki me Kaikilani i Hawaii.

O ke kumu o keia hoopapa, no Hauna wale no; no ka mea, mahope iho o ka lilo ana o Oahu ia Lonoikamakahiki ma na pili mua ana, ua noi mai o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki, e hoihoi hou o Oahu iaia; a penei ka Kakuhihewa olelo: “E ke alii o Hawaii, e aho e hoihoi ka aina ia’u, a e hoopau kela pili mua, ame kela eo mua ana. E noonoo hou mai oe i kumu hoopapa hou na kaua, a ina e eo wau ma ke kumu hoopapa hope, alaila, lilo pau loa o Oahu nei ia oe, mai kanaka nui a kanaka liilii.”

O keia olelo ana a Kakuhihewa pela, no Lanahuimihaku ma, no ka mea, ua olelo o Lonoikamakahiki, e koli ola ia Lanahuimihaku ma. A oia wale no ke kumu i olelo aku ai ua o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa, e noi aku ia Lonoikamakahiki e imi hou i kumu hoopapa; aka, aole nae o Lonoikamakahiki i hai aku i kumu hoopapa na laua.

Aka, mahope koke iho oia wa no, lawe ae la o Lonoikamakahiki i kona hokeo a ku imua o kona alo, a olelo aku la ia Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu nei, o keia hokeo la, ua piha i ka iwi o na ’lii i make i ke kaua i luna o Puumaneo, no ka mea, eono alii aimoku i make i ke kaua a kuu makuakane e waiho nei i loko o ka hokeo.”

Olelo aku la o Kakuhihewa: “Wahahee wale! Owai kai ao mai ia oe, he pau na ’lii eono iloko o na hokeo?” I aku o Lonoikamakahiki: “Owau no. Aia apopo hiki mai kuu makuakane o Hauna, nana e hai aku ia oukou.” I aku o Kakuhihewa: “A nawai mai nei hoi na olelo au e puka mai ana o Hauna i ka la apopo?” I aku o Lonoikamakahiki: “Na’u no, a na kuu ike.” Ia manawa ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Ea, he oiaio anei kela a ke alii o Hawaii e olelo mai la, he ike kona; a e hiki io mai ana anei o Hauna i ka la apopo?” I aku o Lanahuimihaku: “He wahahee, nawai kona ike; o maua no paha kona mau kanaka ike, mai kona makuakane mai, a o ua o Hauna e noho mai la i Hawaii; a o ke kahu no ona i pepehi ai ia kakou i kai, pau ae la no na kanaka ike; a o ua alii la ea he ole loa.” I hou aku o Kakuhihewa: “He oiaio, e puka mai ana anei o Hauna i ka la apopo?” I aku ua o Lanahuimihaku ma: “He wahahee. Piliia aku.”

I aku o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “E ke alii o Hawaii-e. He nani ia ua loaa ae la ka kaua kumu hoopapa o Hauna, o kona hiki mai i ka la apopo.” I aku o Lonoikamakahiki: “Auhea kau kumu e pili ai? I ku hoi nei mea o ka pili i ka loaa o ke kumu e pili mai ai.” I mai o Kakuhihewa: “Kai noa no hoi o Oahu nei no a mau ia Hawaii?” I aku o Lonoikamakahiki: “Aia ka a lilo o Oahu nei ia’u, pili mai no?” I hou mai o Kakuhihewa: “Alia hoi ia manao ou e ke alii o Hawaii. Kai noa o Oahu iki ka kaua i pili iho nei, koe no o Oahu nui?” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua pono. Ma na moku okana nae ka pili, eono moku o Oahu nei, eono no hoi o Hawaii.” A holo ae la ka laua olelo, ia po iho hiki ae la o Hauna i Kailua, a ao ae, hai aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “Ua hiki ae la o Hauna eia i Oahu nei.”

A lohe o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, alaila, kena ae la oia i kana elele ia Kuleonui, he kanaka kaulana oia i ka mama, a olelo aku la: “E hele oe e nana a puni o Oahu nei, a ina i ike oe ia Hauna, alaila e pepehi iho, a hao ae i ka waiwai, i eo ke alii o Hawaii ia kakou.” Alaila holo ae la o Kuleonui a puni o Oahu nei; aole i loaa o Hauna. Hoi aku la, a olelo aku la ia Kakuhihewa: “Hele aku nei wau a puni o Oahu nei, aole i loaa o Hauna, aole no i puka mai, aole he waa holo mai ma ka moana, aole no hoi he waa hekau i ke kai, aole he waa kau i uka, he ole loa no.” Ia manawa i manao ai o Kakuhihewa, e eo ana o Lonoikamakahiki. Alaila, hele aku la o Kakuhihewa a olelo aku ia Lonoikamakahiki, me ka ninau aku: “Ua hiki mai nei anei o Hauna?” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua hiki ae la.”

Lohe ae la no o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, kena hou aku la no ia Kuleonui, e holo a puni o Oahu. Alaila, holo hou aku la no, a hoi aku la, hai aku la i ke alii, me ka hoole aku: “Aole i loaa, aole no i hiki mai.” E like no me kana olelo mua.

Aka, ma ke kaapuni mua ana a Kuleonui i ua la la, ua hiki mua ae o Hauna ma Kailua, e konane ana me na wahine; ike aku nae o Hauna ia Kuleonui e holo ana, me ka alawa o na maka, mao a mao, i ike aku ai oia i kona mea i hoounaia mai ai, aole nae oia i ike aku ia Hauna, aka, o Hauna kai ike mua aku ia Kuleonui, a nolaila oia i pee ai, a pakele aku la i na maka o ka elele a Kakuhihewa.

HE WAHI OLELO NO HAUNA.

Ia Hauna e noho ana i Hawaii, manao ae la oia e imi mai ia Lonoikamakahiki, a nolaila, hoomakaukau ae la oia i na ukana a pau e hooili maluna o kona mau waa. A ka ukana nui o luna o na waa o Hauna, he ahuula. Ua hoopihaia na waa mai mua a hope i ka ahuula, a oia hookahi no ka ukana.

Ia holo ana mai mai Hawaii mai a kau ma Kailua, ike aku la oia e konane ana elua wahine me ka laua mau kane. Ia ike ana aku a Hauna, ua honu ka papa konane, alaila, i aku o Hauna: “Ua make olua, ina owau ko olua hoa konane, make olua ia’u.” I mai ua mau wahine la: “Eia mai no hoi ka papa konane, konane mai.” I aku o Hauna: “Alia kakou e konane, aia a hala aku ka elele a Kakuhihewa, alaila, konane kakou; e pono nae ke uhi i ke kapa ka papa konane, alaila, olelo ka pili mamua, a holo, alaila konane.”

A hala aku la o Kuleonui, olelo ae la lakou no ka pili, a hooholo ae la lakou. A penei ka pili ana. Olelo mai na wahine ia Hauna: “Aole a maua kumu e ae e pili aku ai, o na kino wale no o maua, a ina no hoi ua make maua ia oe ma ka hauna o ka papa mua, alaila, lilo no hoi maua nau.” I aku la o Hauna: “He mau waa kaulua ko’u elua, ua piha i ka waiwai; o ka waiwai nui nae o luna, he ahuula, a ina i make wau ia olua, no olua ka waa ame ka ukana o luna apau, a me na kanaka pu o luna.” I mai la na wahine: “Ua mau.” Olelo aku la o Hauna: “Ia’u ka uhau mua i koe.”

He oiaio, ma ko lakou hahau mua ana, mamua o ko lakou pili ana, a me ka uhi ana i ke kapa, ua maopopo ia Hauna e make ana oia; aka, no ka ike ana aku ia Kuleonui, nolaila, oia i olelo ai, alia e uhau a hala aku ka elele a Kakuhihewa, e uhi ia ka papa i ke kapa. Aka i ka hoomaka ana e lawe ae i ke kapa, lilo pu ae la me ka iliili a na wahine i ike ai he maikai, ma ka lima o Hauna. Alaila, hahau ae la o Hauna, a make iho la na wahine. I aku la o Hauna: “Ua lilo olua ia’u.” I aku ua mau wahine nei: “He mau kane ka maua, pehea la auanei maua e pono ai?” I aku na kane: “Aole a olua olelo kuhikuhi no maua, no ka mea, ua lilo olua.” Alaila kahea ae la na kane a ua mau wahine la ia Hauna: “Lawe ia na wahine nau, ua eo ia oe, no ka mea, aole na hai aku ka laua mea i pili ai, na laua no.”

A no ia mea, lalau aku la o Hauna i na wahine a nakii ae la i ka malo i kekahi wahine ame kekahi wahine, a kauo aku la i kahi a na waa e kau ana. A no ia kauo ana o Hauna i na wahine, nolaila, ua kapaia ka inoa o kela wahi o Kaohao, ma Kailua, Koolaupoko, Oahu, a hiki mai i keia la.

Hele pu aku la ua mau wahine nei me Hauna a hiki i na waa, olelo aku la i kekahi wahine: “Eia kou waa a me na ukana o luna mai mua a hope, a eia kou mau kanaka, he mau kanaka lawelawe nou; aole he mau kanaka moe aku nau.” A e like me ka olelo i kela wahine, pela no ka ia nei olelo ana i ka lua o ka wahine. A haalele iho la oia i na wahine, a hele aku la e halawai me Lonoikamakahiki.

MOKUNA VIII.

KA HOIKE ANA A LONOIKAMAKAHIKI I KA IWI O NA ’LII I MAKE IA KEAWENUIAUMI.

A hiki aku la o Hauna a halawai me Lonoikamakahiki, i aku la o Lonoikamakahiki: “Ina e hiki ole mai nei oe i keia la, o ka pau no ia o’u i kalua, eia la ua makaukau ka umu no’u.” I aku o Hauna: “Ua eo ia oe, hoike ia aku na iwi o na ’lii i make i ke kaua i ka wa o ko makuakane o Keawenuiaumi.”

Ia manawa, lalau ae la o Hauna i na iwi o ko Kohala alii, ua hakuia i ka hulu, ua kamaahaia a paa, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia keia alii o Palahalaha, ko Kohala alii, ka Wohilani keiki. Me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku haalele, a i ke kaua nei a ko makuakane i luna o Puumaneo, make no ia makou, lilo na iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo.”

Ia manawa lalau aku la o Lonoikamakahiki, a kiola aku la ma ke alo o Kakuhihewa, a kani aku la ke oli:

Palahalaha wale Ka moe a Kohala, I lalo ke alo. Ehuehu mai ana ia’u, Ka pua o Koolau, o Moolau. Kai mai ana ka waiho a Puakea, Kakaako ana Kukuipahu. I na mai ua mea-la!

I ka waiho ana o keia mea a Lonoikamakahiki i hoolei aku ai ma ke alo o Kakuhihewa, alaila, ninau, aku o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku o Lanahuimihaku ma: “O Palahalaha, o ko Kohala alii, ka Wohilani keiki; me Keawenuiaumi no kahi i noho ai, a ike i ka uuku o makou, haalele, a ke kaua a Keawenuiaumi iluna o Puumaneo make no ia makou. He kaikaina no nae no Keawenuiaumi. He aina maikai o Kohala, he moku nui no.”

Alaila, olelo hou aku o Hauna ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no kahi i noho ai, a ike i ko makou uuku, haalele ia makou, hele a kipi mai ma kekahi aoao, manao e hee makou, a ke kaua a makou iluna o Puumaneo, make ia makou pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo, alaila lawe ae la oia i na iwi o ke alii o Hamakua a paa i ka lima, ua haku ia no i ka hulu e like me ka hana ana i ko Kohala. A mamua o ko Lonoikamakahiki kiola ana aku ia mea i mua o ko Kakuhihewa alo, alaila oli aku la oia:

Akahi au opu mai; Alua au opu mai. O Keau wale-a, A kanaka i ka hele i ka ua, Kiki a kolea. He hoolono pakaua o Hilo. He aa mai oe E ai pu no-e? Eia mai ua mea-la!

Waiho keia mea ma ke alo o Kakuhihewa. Ninau ae la ua o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” Alaila hai aku la o Lanahuimihaku ma: “O Pumaia keia, ke keiki a Wanua, ko Hamakua alii ia, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku, haalele, a i ke kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi lilo na iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo, oia na mau iwi.”

Lalau hou iho la no o Hauna i ka iwi o kekahi alii, mai loko ae o ka hokeo, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “E! Eia hou no keia makuakane ou, o Hilohamakua, ko Hilo alii, keiki a Kulukulua, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no kahi i noho ai, a no ko makou uuku haalele ia makou, hele a ma kekahi aoao, kipi mai, a i ka hoouka kaua a makou i luna o Puumaneo, make no i ko makuakane, pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.” Alaila, lalau aku la o Lonoikamakahiki, a oli ae la:

O Hilo ia, o Hilo ia, O Hilo ia o ka ua kina, Ka ua kinakina, Ka ua mao ole o Hilo; O Hamakua ia he pali, Pepe ka lauki o Kamae, Kamae loa Hamakua. Eia mai ua mea la!

Waiho ana ma ke alo o Kakuhihewa. Ninau ae kela ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku o Lanahuimihaku ma: “O Hilohamakua ia, ka Kulukulua keiki ia, ko Hilo alii ia, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ka uuku o makou, haalele, a i ka hoouka kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo, oia na.”

A pau ae la ekolu alii i ka hoikeia, koe ekolu alii i koe, i hou aku o Hauna: “Eia hou no keia alii, he makuakane no nou, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku haalele ia makou, a i ka hoouka kaua a makou i Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.”

Alaila lawe ae la o ua o Lonoikamakahiki ia Lililehua, ka Hua-a keiki, ko Puna alii hoi; a oli aku la i mua o Kakuhihewa:

O Lililehua la Ko e papai Waimea, Molokai ua ino. A pa koolau wahine o lalo, Komo kuu kane hale Mana. Momomoe aku maua i Wawaenohu Ike maua i ka uwe a ke akua la. Eia mai ua mea la!

A waiho aku la keia mea ma ke alo o Kakuhihewa, alaila ninau ae la o oia: “Owai keia?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Lililehua ia, o ko Puna alii, ka Hua-a keiki; no ia nei ka aina maikai, o ka hele no ia o ka hala a me ka lehua a luu i ke kai, o ka aina aala hookahi no keia o Hawaii, me makou no ka noho ana o keia alii, he kaikaina no no Keawenuiaumi, ike i ko makou uuku, haalele ia makou; a i ka hoouka kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia makou, pau na iwi i ka holehole ia, komo iloko o ka hokeo, oia na.”

A pau keia, lalau hou no o Hauna i ka iwi o kekahi alii iloko o ka hokeo, i ko Kau alii, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, o ko Kau alii, he makuakane no nou, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no kahi i noho ai, a ike i ka uuku o makou, haalele; a ke kaua iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, lilo na iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo.”

Alaila, lawe ae la o Lonoikamakahiki a paa ma ka lima, alaila oli aku la:

Aloha Kahalemilo o ka la la, Hale pakaiaulu o Moanauli. Uli hewa ka ili, Mehe mea i moe a ipo la. No Hanalei nei aloha, No kuu kane lau awa o Puna. Kumoena kalukalu Kapaa, Ohai huli Papiohuli. Eia mai ua mea la!

Hoolei aku la ua o Lonoikamakahiki i na iwi haule ana ma ke alo o Kakuhihewa. Alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Kahalemilo keia, o ka Imaikalani keiki, ko Kau alii, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no kahi i noho ai, a no ko makou uuku, haalele ia makou, a manao e kaua mai ia makou, a luna o Puumaneo, make no ia makou, oia na.”

Alaila, lawe hou ae la no o Hauna i na iwi o ko Kona alii, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, o Moihala ke keiki a Heapae, ko Kona alii, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no ka noho ana, a no ka ike i ko makou uuku, haalele, hele a ma kahi e, kipi mai ia Keawenuiaumi, a i ka hoouka kaua ana a ko makuakane iluna o Puumaneo, pau no ia makou i ka make, holeholeia na iwi, komo iloko o ka hokeo.”

Alaila, lawe ae la o Lonoikamakahiki a paa ma ka lima, a oli aku la:

O Moihala nei, Ke nonoi ae la i ka makani, Ka manu o Kuolohia. O Waialeale, i ka mauna, O Waialeale, i ka mauna. Kahe Kawaikini, A Kane i ka lai. E ukali aku au o ka ipo, Waialua la waiho, I waiho i ka hale makamaka. Loaa ke kauna, Kahi e kipa aku ai. Eia ua mea la!

Hoolei aku la o Lonoikamakahiki, pahu ana ma ke alo o Kakuhihewa; alaila ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku la laua: “O Moihala keia, o ko Kona alii, he okana nui keia o Hawaii. He kaikaina no nae o Moihala no Keawenuiaumi; me makou no ka noho ana, a no ka ike i ko makou uuku, haalele ia makou, hele a ma kekahi aoao, kipi mai kuhi ia kipi ana ana e pakele; i pii ae ka hana i ka hoouka kaua a makou iluna o Puumaneo make no ia Keawenuiaumi.”

Ma keia hoike hope ana a Lonoikamakahiki i ko Kona alii, o ka pau loa no hoi ia o Oahu nei ia Lonoikamakahiki. Mahope iho o keia manawa, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Kaikilani: “He nani ia ua puni ae nei Oahu nei ia kaua, noho oe o kaua, eia la he aina oluolu, he kanaka iki, kanaka nui.” I aku la o Kaikilani: “Ua pono ia, aka, e hoi kaua e hooponopono ia Hawaii a pono, alaila hoi hou mai ia Oahu nei; aia na ’lii o Hawaii la ua kipi, ua hao ae la na ’lii a pau, ia oe, o ko hiki no i Hawaii o ka hoouka no ia o ke kaua; pania mai la no e na kanaka mai Anaehoomalu a ka lae o Kauhola.”

A no keia olelo ana aku a Kaikilani pela, hoolale koke ae la o Lonoikamakahiki i na waa, a holo aku la lakou. Ma keia holo ana a Lonoikamakahiki, aole nae i holo aku ma Kohala, aka, mawaho loa no a hiki i Kealakekua. Ia hiki ana aku o Lonoikamakahiki ma ua pau mai na ’lii o Kona a pau a me na kanaka i Kohala, no ke kali no ia Lonoikamakahiki o ka puka aku no ma Kohala o ka luku no. Aka ia Lonoikamakahiki i hiki aku ai, hoouna aku la oia i elele i Kau, e kii aku ia Pupuakea, e hele mai e halawai me kona kaikuaana (Lonoikamakahiki) i kuka ai laua no ka luku aku i na ’lii kipi o Hawaii.

A i ka hiki ana mai o Pupuakea, kuka ae la laua a holo, alaila hoounaia aku la kekahi elele e Pupuakea, e kii aku i na kanaka a pau e hele mai no ke kaua. No ka mea, o Kau, oia wale no ka okana i koe aole i kipi, no ka mea, malaila no o Pupuakea kahi i noho ai, mahope iho o ko Lonoikamakahiki holo ana i Oahu. A lohe ae la na kanaka, alaila, hele mai la lakou mauka o Kau a mauka o Kona, a o ka luna hoi i hoounaia, hiki mai la ia ma Kealakekua, ma kahi e noho ana o Lonoikamakahiki laua me Pupuakea. Mahope iho o keia lohe ana ua hala ae na kanaka mauka, alaila, hele aku la o Lonoikamakahiki laua o Pupuakea, a halawai aku la me na kanaka i Puuanahulu, a malaila kahi i hoonoho ai o ke kaua. Aka nae, ia manawa, ike mai la ka aoao kipi i kai o Anaehoomalu i ka ula o ke a o Puuanahulu i na kanaka, he mea haohao nae ia i na kipi. Manao nae kekahi poe kipi, he kaua; a ma ka manao hoi o kekahi poe, he poe kanaka no no lakou (na kipi), no ka mea, ua manaoia, aia no o Lonoikamakahiki i Oahu, no ka mea hoi, aole he poe nana i olelo aku, ua puka ae o Lonoikamakahiki i Kealakekua.

Ma kela la a na kipi e haohao la, a ma ia po iho, iho aku la o Lonoikamakahiki me kona kaikaina me Pupuakea, a me na kanaka a pau i makaukau no ka hoouka kaua. I kela po, i na kanaka i iho aku ai mai Puuanahulu aku, ia manawa, manao ae la na kipi he kaua keia, no ka mea, aia ma ka lima o na kanaka, na lama (he mau ihoiho kukui) e a ana mai mua a hope o ka huakai kaua a Lonoikamakahiki. Nolaila, hoomakaukau ae la na kipi i ke kaua, a hoouna aku la i luna e hai aku i na kanaka a me na ’lii o ka aoao kipi i hoonohoia mai Anaehoomalu a Kohala loa.

Aka ia Lonoikamakahiki ma i iho mai ai, halawai mua iho la me na kipi i Wailea, a o ka hoouka koke iho la no ia o ke kaua, a pau iho la na kipi i ka lukuia, a lanakila ae la o Lonoikamakahiki ma ia hoouka kaua ana. O ka hoouka kaua ana keia a Lonoikamakahiki i kahe awai ai ke koko i kai o Wainanalii, a nolaila ua kapaia ia kaua a Lonoikamakahiki o Kaheawai.

MOKUNA IX.

NA HOOUKA KAUA A LONOIKAMAKAHIKI.

Mahope iho o ke kaua a Lonoikamakahiki i Kaheawai, ma ke kakahiaka nui, ike ia mai la o Lonoikamakahiki e ka aoao kipi e hele aku ana i ke a o Kaniku, alaila, hoi aku la na kanaka o ka aoao kipi a hai aku la i ko lakou pukaua (Alihikaua) ia Kanaloapulehu, me ka i aku: “Eia’e o Lonoikamakahiki me Pupuakea ma, ua pau mai nei kekahi poe i ka make ua hee mai nei kakou (na kipi).”

Nolaila, olelo ae la o Kanaloapulehu ia Kanaloakuakawaiea ko Hilo alii: “Ho aku ke kaua i Kaunooa i ke one nui, i hoouka ai ke kaua ilaila, i hiki ae ai ia o Lonoikamakahiki ilaila, ua paa mua ia kakou ke one, na lakou ia e hele ae, kanu mai ke one i na maka, lilo lakou ilaila e anaanai ai hao aku na pohaku, o ka lanakila no ia.”

E like me ka olelo a Kanaloapulehu ia Kanaloakuakawaiea, alaila, laweia aku la na kanaka o ka aoao kipi a hoonoho ma Kaunooa (aia no kela wahi mawaena o Puako a me Kawaihae). Ma ke ehu awakea (ainaawakea), halawai aku la o Lonoikamakahiki me na kipi, a o ka hoouka iho la no ia o ke kaua, a lanakila iho la o Lonoikamakahiki ma ia hoouka kaua ana, a hee aku la o Kanaloapulehu ma me na kipi a pau, ma ka ehu ahiahi.

Ia Kanaloapulehu ma i hee aku ai me na kipi, loaa aku la ko Kohala poe kipi mai a me ko Hamakua mai ma kahi i kapaia o Nakikiaianihau. I aku la o Kanaloapulehu ma i ko Kohala poe kipi mai a me ko Hamakua: “Hoi hou aku kakou i hope, a i Haleokapuni kakou e hoomoana ai; aole auanei he mea pii aku o kakou iluna o Puukohola, aia a ike aku kakou ia Lonoikamakahiki e hele mai ana i Nakikiaianihau ma, alaila hoi aku kakou a luna o Puukohola, i hoolue iho na pohaku o luna, alaila make ko lakou kaua (ko Lonoikamakahiki ma).” E like me ka mea i oleloia e ka pukaua nui pela no i hoolohe aku ai na ’lii a pau; nolaila, hoi aku la lakou a hoomoana iho la ma Haleokapuni, malalo pono o ka heiau o Puukohola a me Mailekini, ma Kawaihae, a e like me ka manao o ka aoao kipi; aka, aole o Lonoikamakahiki i hele e like me ka na kipi manao wale ana.

Mahope iho o ko Lonoikamakahiki lanakila ana i ke kaua ma Kaunooa, alaila, ninau ae la o Lonoikamakahiki i kana mau kahuna i kahi e hiki ai ke hele a lanakila. Olelo aku la na kahuna ia Lonoikamakahiki: “Mauka ke hele ma ke pili, a hiki, i Puupa, malaila, ka hoouka kaua nui, no ka mea, o Kona wale no ka kakou i hoouka aku nei, aole kakou i ike aku ia Hilo a me Puna, aole kakou i ike aku ia Hamakua, aole o Kohala, he wahi moku uuku ia, i kaua hope ia, e pono ke kii mua i na kolu ia Puna, Hilo, a me Hamakua.” A e like me ka olelo a na kahuna a ua o Lonoikamakahiki, pela no oia i hoolohe aku ai.

Ia pii ana a Lonoikamakahiki ma mai Kaunooa aku, a waena pili, ma ke aumoe, ike aku la lakou i ke ahi a na kipi e a mai ana i Puupa. Ninau ae o Lonoikamakahiki i na kahuna: “Heaha kela ahi?” I mai la ke kahuna: “He kaua, he ahi na na kipi aina.” Ninau aku o Lonoikamakahiki: “A pehea kakou?” I aku la na kahuna: “Hoounaia aku i hookahi kanaha kanaka, me na lama ma ko lakou lima, i eha lama a ka mea hookahi e hoaa ai, alaila i kuhi mai ai lakou eha kanaha kanaka, hele pono aku no, a mawaho pono o Puupa, alaila hoa ae i ke ahi i hiki aku ai kakou i kahi a lakou i hoomoana ai, alaila o ka hoomaka no ia o ke kaua, i alualu aku mahope nei a o kela poe mai hoi he kanaha, o ko lakou hee no ia.”

Ia manawa a ke kahuna i olelo ai, hoouna aku la o Lonoikamakahiki i hookahi kanaha kanaka me Pupuakea pu, oia ke kanaha kumamakahi. A hana ae la lakou e like me ka olelo a ke kahuna, eha lama pakahi a na kanaka, a hele aku la ma kahi a ke kahuna i kuhikuhi ai. A hala aku la lakou a mawaho pono aku o kahi a ka poe kipi e hoomoana ana, hoaa mai la lakou i na lama eha kanaha, a hooho ae la me ka leo nui: “Iluna o ke kipi aina! Iluna o ke kipi aina!!” A pela aku.

A ike ae la na kipi i na lama e a ana, a me na leo hooho, a helu aku la lakou (na kipi) i ka nui o na lama, pakahi, ua like me eha kanaha, a alualu aku la. Ia lakou (na kipi) i hala aku ai, hiki aku la o Lonoikamakahiki me kona puali kaua, a i ka hoouka kaua ana me ko Pupuakea puali, lanakila mai la o Pupuakea, a emi hope mai la na kipi. A iloko oia emi hope ana, e hoomoana aku ana o Lonoikamakahiki me kona puali, a o ka hoouka iho la no ia, a ma ia hoouka ana, hui ae la na puali elua, o ko Lonoikamakahiki me ko Pupuakea puali, a pau iho la na kipi i ka lukuia, a o ke koena, hee aku la a uka o Ouli ma Waimea i ua po nei, a luku ia mai la no e kekahi poe kipi o lakou, me ka manao o ko Lonoikamakahiki poe keia e hee nei; nolaila, pau loa ke koena o na kipi i pakele mai i ke kaua ma Puupa. Nolaila, ma keia kaua ana, ua kapaia keia kaua a Lonoikamakahiki o Puupa, oia ke kolu o ka Lonoikamakahiki hoouka kaua ana.

Ma ke ao ana ae, i kela po i hoouka kaua ai ma Puupa, kui aku la ka lono i na wahi e ae, aia o Lonoikamakahiki i Puupa; nolaila, o ka poe e hoomoana ana ma Haleokapuni i Kawaihae, a e like hoi me ka manao mua o ka poe e hoomoana ana ma Haleokapuni, aole lakou e pii iluna o Puukohola, aia a make kekahi kanaka o ko Lonoikamakahiki aoao, alaila pii ia o Puukohola no ka hai kanaka. A no ia mea, ua noho manaolana wale lakou (na kipi) ma ka lakou manao i kuka mua ai a ua hilinai wale lakou me ka manao e lanakila ana lakou. No ka mea, ua kaulana o Kanaloapulehu he kanaka ikaika, a me Kanaloakuakawaiea.

Aka ma kekahi po, hiki aku la o Lonoikamakahiki i Kawaihae me kona puali, a o ko Pupuakea puali hoi iho ia ae a ma Nakikiaianihau, hoaiai ia mai. Aka, o Kanaloapulehu, ike aku la lakou i ke kaua a Pupuakea, hoouana aku la oia hehookahi lau kanaka e hele aku e kaua me Pupuakea. Aka, ia poe i hoomaka aku ai e hele e kaua me Pupuakea, ma ua po nei, ua hiki ae la o Lonoikamakahiki iluna o Puukohola, kawa po ia mai la e Lonoikamakahiki, paa o luna o ka puu o Puukohola. Ia manawa o ka hoouka koke iho la no ia o ke kaua, a paa mai la o Kanaloapulehu ma ka lima o ko Lonoikamakahiki poe kaua, a o Kanaloakuakawaiea, hee aku la oia me ke koena o na kipi, a lanakila iho la o Lonoikamakahiki ia po; o ka ha keia o ka Lonoikamakahiki kaua po ana. A ua kapaia ia kaua ana a Lonoikamakahiki i Puukohola o Kawaluna, no ke kawa po ana mai a Lonoikamakahiki ma kela hoouka kaua ana.

Paa iho la o Kanaloapulehu ia po a ao, pepehiia iho la, a kau ia aku la i ka lele. Pela i make ai ka pukaua o na kipi.

MOKUNA X.

KA HEE ANA O KANOLOAKUAKAWAIEA ME NA KIPI.—KA LANAKILA ANA O LONOIKAMAKAHIKI.

Mahope iho o ka lanakila ana o Lonoikamakahiki i ka hoouka kaua ana ma Puukohola, hee aku la o Kanalaokuakawaiea, ka pukaua nui i koe o na kipi aina; hee aku la a noho i luna o Puainako. (Aia kela oioina ma ka akau ae o Kawaihae, aneane eha mile mai Kawaihae aku).

Ma ua po hoouka kaua la i Puukohola, ma ke kakahiaka ana ae, mahope iho hoi o ka pau ana o ka hai kanaka (Kanaloapulehu) ma Puukohola, ia manawa hoomaka aku la ka Lonoikamakahiki poe kaua e hele; aka ua hiki mua aku la o Pupuakea me kana poe kaua i ka pali o Honokoa i ka manawa poeleele o ke kakahiaka nui, me ka manao e loaa aku ke pio, aka, aole he pio i loaa aku; nolaila hoi hope mai la ua o Pupuakea, a loaa o Lonoikamakahiki e iho mai ana i Pahonu, akahi no a hui na puali elua; ka Pupuakea me ka Lonoikamakahiki. Ia manawa, kuka ae la lakou i kahi e hele ai. Ma ka manao o Pupuakea laua o Lonoikamakahiki ma uka o Waimea ke pii; a ma ka manao hoi o ke kahuna, o Hauna, ma Kohala ke hele i Puumaneo e hoonoho ai ke kaua. Nolaila, hoolohe no o Lonoikamakahiki e like me ka ke kahuna olelo.

Ma ia hooholo ana, hele aku la lakou mai Kawaihae aku, a hiki i ka pali o Honokoa, a kau maluna o ka aoao ma Kohala; ia manawa, ike aku la o Lonoikamakahiki i ka meheu wawae o na kipi, alaila hoomaka hou aku la ka lanakila e huli i ka meheu, aia nae e ahu ana na meheu he nui, ua mae ke pili.

Nolaila hookolo aku la ko Lonoikamakahiki mau puali ma kahi e meheu ana, aia nae na kipi he nui e hoomoana ana ma Puainako. Ike mua mai la nae na kipi i keia kaua e hele aku ana, alaila, o ka hee aku la no ia ma kela wahi keia wahi. Aka nae, mamua o ka pau o ka hooholo ana i ka olelo i Puhaukole, ua hoouna mua aku o Pupuakea i ka elele e hele aku e nana i ka poe kipi i auhee ai i ke kaua i Puukohola.

A ma keia ukali ana a Lonoikamakahiki ma, halawai mua mai la me ka elele i hoounaia aku ai. Olelo mai la ua elele la: “Aia ke pio ke auhee la i ke pili.” Nolaila, alualu aku la ka lanakila mahope o ke pio, halawai aku la lakou ma kahakai o Kahua, a luku aku la o Pupuakea i na kipi mai ke pili aku a hiki ma kahakai, auhee aku la, a puehu liilii aku la ma o a ma o. A o Kanaloakuakawaiea, holo aku la oia a ma ke awa pae waa, a kauoha aku la i na kanaka e uhi i na iliili (pohaku liilii) maluna ona. Aka nae, aole i nalo ua o Kanaloakuakawaiea, hiki e aku o Lonoikamakahiki me kona poe puali, a pepehi ia iho la o Kanaloakuakawaiea.

A ike mai la na kanaka o Hilo, ua make ko lakou alii, hoomake pu mai la na makaainana mamuli ona, a luku aku la ka lanakila a pau loa kekahi mau kipi, a o kekahi poe kipi, inana aku la lakou maluna o ke aa o na kahakai o Kahua, mehe opae la ka pohaku kahawai, a nolaila kahea mai o Pupuakea:

Ke hee la ka hoi e hee ai, Ke pio la ka hoi e pio ai, Ka ua pio kipi aina, Ke inana la ka hoi, Mehe opae oehaa la; I luna ke aa haoa E kala ka hee, Ua kaheawai ke kaua, Ke kaua kuehu one i Kaunooa, Ke kawa po i Puupa, I kaua huli moku i Kawaluna, Hee honua kipi aina I ka ehu makani o ka laau Hai kanaka nae hoi, Lono-e He lanakila-la Lanakila nae hoi Lono, E na ’lii hana ino o lakou-e!

Ua kapaia keia kaua a Lonoikamakahiki, Kaiopae, a nolaila, ua kapaia ka inoa o ia awa pae waa mamuli o ia kaua, a o kona inoa mau ia a hiki i keia la.

Mahope iho o keia pio ana i ke kaua ma Kaiopae, hele aku la ka lanakila a hiki i Kohala. Ia lakou nae i hiki aku ai, e hoopaa mai ana ke kaua a na kipi i Hinakahua, ma Kapaau i Kohala. I na kipi i nana mai ai i ka lanakila e hele aku ana mauka, he mea e ka uuku; a no ia uuku, aa no na kipi e kaua mai i ko Lonoikamakahiki poe kaua. Aka i ka hookokoke ana aku o ka lanakila, ua auhee honua na kipi, a luku aku luku mai na kipi ia lakou iho, a holo aku la me ka manao e pee ma na pali o Pololu a me Honokane.

A Halelua, loaa aku la na kipi ilaila, a luku ia iho la e Pupuakea me kana laau palau. A make iho la ko Kohala pukaua o Kaiopihi, a lanakila ae la o Lonoikamakahiki ma ia kaua ana. Ua kapaia ia kaua a Lonoikamakahiki o Kaiopihi, no ka make ana o Kaiopihi malaila, a o ka inoa ia oia wahi a hiki mai i keia la.

Mahope iho o keia kaua, hoi aku la o Lonoikamakahiki a noho mauka o Pololu, maluna o kela puu kaua i oleloia o Puumaneo, e like me ke kuhikuhi a Hauna, kona kahu a kahuna hoi. A luna o Puumaneo, hiki hou mai la no na kipi o Hamakua, o Hilo, o Puna a me Kona. A lanakila loa ae la o Lonoikamakahiki; ilaila pau loa na ’lii kipi i ka make, aole kekahi o na ’lii i ola; a puni ae la o Hawaii a pau ia Lonoikamakahiki.

Mahope iho o keia lanakila ana, hoi aku la o Lonoikamakahiki a kapu heiau iho la ma Apuakehau, Kohala, aia malaila ka heiau i oleloia o Muleiula. A pau ke kapu heiau ana a Lonoikamakahiki, alaila hoi aku la a kapu heiau hou i Puukohola. A pau ke kapu heiau ana malaila, alaila hoi aku la a ma Kahaluu i Kona, kapu heiau hou, ma ka heiau i kapaia o Makolea. A pau ia, hoi aku la a loaa o Kapulani, kekahi alii o na kipi, ma na awawa e pee ana. A lilo ae la oia ma ka lima o ka lanakila; no ka mea, ua oleloia, oia kekahi alii i huipu e kipi aku ia Lonoikamakahiki. A no ia mea, ua hooholoia ka make o Kapulani. I ka po i kai ai ka aha, ua manaoia ma ia ao ana ae e kau ai i ka lele. Aka ma ia po iho, hoomahukaia aku la e Kalanioumi, a lilo aku la o Kapulani a noho ma Kau, a pakele aku la oia i ka lima o ka lanakila.

MOKUNA XI.

KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI I MAUI E IKE ME KAMALALAWALU.

Mahope iho o ka luku ana a Lonoikamakahiki i na ’lii o Hawaii, kukakuka ae la oia me kana wahine me Kaikilani e holo i Maui e ike me Kamalalawalu. A hooholo ae la laua a me ka nui alii a pau, e hookuu aku mamuli o ka Lonoikamakahiki mea i noonoo mua ai. Nolaila, i ka la i makaukau ai ko Lonoikamakahiki holo i Maui, lawe ae la oia i kona poe kupono, a me kona mau kanaka ikaika kaulana. A lawe ae la oia i kona kaikaina ia Pupuakea ma kona ano kaulana aina (kuhina nui, a alihikaua no hoi).

Ma ia holo ana a Lonoikamakahiki, aole oia i poina ia Hauna ma kona ano kahu, a kalahala no hoi. A penei ka moolelo o Lonoikamakahiki ma ia holo ana:

Ia Lonoikamakahiki i hiki aku ai ma Maui, e noho ana o Kamalalawalu ma Hana, ma ke Ahupuaa i oleloia o Wananalua. Ia Lonoikamakahiki i pae aku ai ma ke awa pae waa i Punahoa, ike ia mai la o Lonoikamakahiki e Kamalalawalu, kiiia mai la ua o Lonoikamakahiki a me kona poe a pau, hoihoiia aku la ma ko Kamalalawalu hale alii. Ia manawa, akahi no oia a ike maka i ke alii o Hawaii, he lohe wale no kona. Ua oleloia he makuakane no o ua Kamalalawalu nei no Lonoikamakahiki.

He mau la paha mahope iho, he mea mau no hoi ma na hale alii o ia manawa, ka inu awa. A nolaila, makemake ae la o Kamalalawalu e inu awa pu me Lonoikamakahiki. Nolaila olelo aku o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e inu awa kaua.” A e like me ka makemake o ke alii o Maui, pela i ae aku ai ko Hawaii alii.

I aku la o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “E hele kaua i ka heenalu a hoi mai ua wali ka awa.” A nolaila, hele aku la laua. Mamua nae o ko laua hele ana i ka auau, ua hooholo mua laua, he moa ka pupu o ko laua awa ke inu. Ia manawa nae ua kauoha ae la laua i ko laua mau kaikaina e hoomakaukau i ka awa a me ka pupu, mamua o ko laua hoi ana mai mai ka auau.

O ka pupu a laua i manao ai no ka inu ana i ko laua awa, he moa. Mamua o ko Lonoikamakahiki hele ana i ka heenalu, kauoha iho la oia ia Pupuakea penei: “Ke hele nei au i ka heenalu me ke alii o Maui nei, puholo ae oe i ka moa i hoi mai maua mai ka auau mai, ua makaukau.” A pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i kona kaikaina, hele aku la oia me Kamalalawalu i ka auau. A o Kamalalawalu hoi, ua kauoha ae la no hoi oia i kona kaikaina ia Makakuikalani, e like me ka Lonoikamakahiki kauoha ia Pupuakea. Ma keia mau olelo a na ’lii, aole ma kahi hookahi ka laua kamailio ana i na kaikaina o laua. Aka ma ke kaawale no laua i olelo ai, me ka lohe ole aku o kekahi i kekahi. A hala aku la na ’lii i ka heenalu, a o Makakuikalani hoi hana iho la oia i ka moa a Kamalalawalu, a me ka awa. A pau ka moa i ka puholo, a me ka awa i ka mama, alaila kali aku o ka hoi mai o ke alii.

Aka, o Pupuakea, aole oia i hana i na mea a kona kaikuaana i kauoha ai ia ia, no ka mea, aole oia i ike i ka hana ana o ka moa, a me ka mama ana o ka awa, no ka mea, aole i maa. Aka nae, he mea haohao no ia ia Pupuakea, keia kauoha ana a Lonoikamakahiki, me ka ike no o ke alii, aole i maa o Pupuakea i ka hana ana o ka moa.

A hoi mai la na ’lii mai ka auau mai, ua makaukau o Kamalalawalu no kana mea e ai ai; a ninau aku la o Kamalalawalu ia Makakuikalani i ka makaukau; a hai mai la o Makakuikalani: “Ua makaukau, ua moa ka moa ua wali ka awa.” I aku la o Kamalalawalu: “Hoomakaukauia mai ka ai.” Alaila, ia manawa, lawelawe ia ae la na mea ai o ka ahaaina. A ia wa no, hoka iho la ka awa. A o Lonoikamakahiki, i kona manawa i hoi mai ai mai ka auau mai, ninau aku la ia Pupuakea: “Ea! Ke makaukau mai la ka Kamalalawalu mau mea ai; auhea hoi ka awa a me kau moe? Ua hana iho nei oe?” E konane ana nae o Pupuakea ia manawa. A i ko Pupuakea lohe ana i keia mau ninau a Lonoikamakahiki, hoole aku la o Pupuakea, me ka i aku: “Eiae no ka moa, aole i pepehi ia, aole no i mama ia ka awa, no ka mea, ua ike no oe, aole au i ike i ka hana ana o keia mau mea au i kauoha iho ai.”

Ia manawa, wela ka huhu o Lonoikamakahiki, lalau iho la i ka papa konane, a hauhau aku la i ka lae o Pupuakea, a pa aku la ma ka lae, puai ke koko. A no ia mea, komo aku la ka huhu i loko o Pupuakea. Ia manawa, lalau aku la o Pupuakea i ka lanahu a me ka wahie, hoa ae la i ke ahi, lalau ae la i ka moa, a uumi aku la, a uhae mai la i kekahi uha o ka moa, a hohole ae la i ka ili, a koala aku la i ke ahi, lalau aku la i na huluhulu awa. Ke koala la ka moa, ke mama la no hoi ka awa; a ekolu mana awa; a moa ae la na uha moa, hoka ka awa; a waiho ae la na uha moa i pulehu ia i ke pa. A waiho aku la ka apu awa ma ke alo o ke alii, a me na mea a pau ana i kauoha aku ai ia Pupuakea. I aku la o Pupuakea: “Ua makaukau ka awa a me ka moa, o kau wale no koe ka ai iho a me ka inu iho i ka awa.”

Nolaila, ike ae la o Lonoikamakahiki ua makaukau na mea ana i kauoha ai mamua o kona hele ana i ka auau, alaila, paina iho la oia, mamua o ka Kamalalawalu inu ana i kona awa.

I ka manawa a Pupuakea e hana ana i ka moa nana pono mai la o Kamalalawalu, i ke kupanaha o ka Pupuakea hana ana, a makemake mai la.

A pau ka laua inu awa ana a me ka paina ana, konane iho la ua mau alii nei. A iloko o ko laua manawa konane, olelo aku la o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “E, makemake aku la ka hoi au i kau kauwa, a i hoi oe ea, noho iho kau kauwa me a’u.” I aku la o Lonoikamakahiki ia Kamalalawalu: “Aole ia he kauwa na’u, o ko’u kaulana aina no ia, a o ko’u kaikaina ponoi no ia. Aole e loaa aku ia oe.”

A lohe o Kamalalawalu i keia olelo a Lonoikamakahiki i ka i ana, o ko’u kaulana aina no ia, nolaila olelo aku o Kamalalawalu: “Ina o kau kaulana aina kela, a o kou pukaua hoi ia, alaila ke olelo aku nei au, haahaa, haka pau i ka iole.” I aku o Lonoikamakahiki: “O ka iki ulu makua ia nana e kaa ke kahualoa e pau ai.”

A pau hoi ka Lonoikamakahiki olelo ana, alaila olelo aku o Kamalalawalu, me ke kuhikuhi ae ia Makakuikalani: “Ei ae no hoi ko’u kaulana aina, o ka’u pukaua no hoi keia, o ko’u kaikaina no.”

A no ka Kamalalawalu hoohenehene ana i ko Lonoikamakahiki pukaua ia Pupuakea, nolaila olelo aku ai o Lonoikamakahiki i ka Kamalalawalu olelo ana: “O ko’u kaulana aina no hoi keia.” A nolaila o Lonoikamakahiki i olelo aku ai: “E, hakahaka, i ke ehu no o ka laau palau, kulana, aiwa a papa laau aku, o ka make no ia.”

A no ka olelo ana mai a Lonoikamakahiki pela, i aku o Kamalalawalu: “O ka lila maia ia o Kaea, aole e pala i ke anahulu.”

Iloko o keia mau olelo a Lonoikamakahiki me Kamalalawalu, waiho wale iloko o laua ia mea. A he mau manawa he nui mahope iho o keia mau hana a laua, i ka manawa i hoi aku ai o Lonoikamakahiki mai kana huakai kaapuni aku, manao ae la o Kamalalawalu e luku aku ma ke kaua i na ’lii o Hawaii, no ka mea, ua kui aku la ka lono o ko Lonoikamakahiki ikaika a me ka lanakila i ke kaua.

A o Kauhiokalani, ka Kamalalawalu keiki ponoi; o Kauhiakama hoi kekahi inoa ona. Hoouna aku la o Kamalalawalu i kana keiki e holo i Hawaii, me ka i aku: “E holo oe e nana i ka nui o na kanaka o Hawaii, hoi mai oe a hai mai ia’u.”

Nolaila, e like me ko Kamalalawalu makemake, holo aku la o Kauhiokalani ka mea i kapaia o Kauhiakama i Hawaii. Ia holo ana, pae mua aku la oia ma Kohala, ma ke awa pae waa i oleloia o Puakea. A hiki oia malaila kau na waa, hele aku la ma na kahakai o Kohala a hiki i Kawaihae; aka aole i loaa nui na kanaka ia ia ma ia hele ana aku, he kakaikahi loa.

Hele aku la ua o Kauhiakama mai laila aku a hiki i Kona, i Kapalilua, ma ka palena o Kau a me Kona, aole no ia i halawai nui me na kanaka. Pela kana hele ana a puni o Hawaii, aole oia i ike i ka lehulehu o na kanaka i loaa ia ia. Hoi mai oia a ma Kohala ma Kapaau; ia manawa, e akoakoa ana na kanaka he lehulehu malaila, ma ke kahua mokomoko i oleloia o Hinakahua. No ka mea, he mea mau ma ia wahi, ka akoakoa mau i kela la keia la i ka mokomoko.

I iho la o Kauhiakama: “Kai noa ua nui aku ko Hawaii nei mau kanaka, aole ka; he kaulana wale iho no ka he moku nui, a o ke kanaka, he uuku loa. Ina la hoi e like ka nui o na kanaka o kahi a’u i hele ae nei e makaikai e like me koonei mau wahi kanaka, ina la hoi e aho ia; aole, he ole loa no ka.”

A ike iho la o Kauhiakama i ka nui o na kanaka o Kohala ma ia kaapuni ana, alaila hoi aku la oia a hiki i Maui. Iaia i hiki aku ai i Maui, ninau mai la o Kamalalawalu: “Pehea o Hawaii?” I aku o Kauhiakama: “Leiwi Kohala i ka nuku na kanaka; no ka mea, ma ka’u hele ana aku nei a puni o Hawaii, aole i loaa nui ia’u na kanaka. Ma Kohala kuu kau mua ana aku, hele aku la wau ma na kahakai olaila a hiki i Kawaihae, aole au i halawai me kekahi kanaka hookahi. Aka, ma kahi a’u i kau aku ai, ua halawai au me kekahi poe, aole nae paha i kanaha, a ma Kawaihae, pau no na wahi kanaka iki. Hele aku au mai Kawaihae aku a hiki i Kona a kau wahi o Kau, aole au i halawai pu me na kanaka he lehulehu; o kahi akua loa aku he a-a wale no. Kaapuni hou aku wau mai Kau aku a Puna, Hilo, a me Hamakua, aole paha i akolu lau kanaka i halawai me a’u. A i ko’u hiki ana mai ma Kohala, oia wale no ka aina kanaka a’u i ike aku nei. He leiwi no Kohala, eia i ka nuku na kanaka.”

No keia lohe ana o Kamalalawalu i ka olelo a kana keiki a Kauhiakama, nolaila hoolale ae la o ua o Kamalalawalu ia Makakuikalani, e hoomakaukau no ke kaua.

Ua oleloia nae ma keia moolelo, na kekahi mau kanaka i holo mai mai Hawaii mai i paipai ia Kamalalawalu e kii e kaua ia Hawaii, na Kauhipaewa a me Kihapaewa, na keiki a Kumaikeau ma. Wahi a ka olelo ia e kekahi poe kahiko malama moolelo, na Lonoikamakahiki no i hoouna mai i kela mau kanaka, e holo mai e paipai ia Kamalalawalu e kii e kaua ia Hawaii.

A penei ka moolelo o ia hana ana a kela mau kanaka: No ka manao nui o Lonoikamakahiki e kaua me Kamalalawalu, nolaila, hoouna aku la o Lonoikamakahiki ia Kauhipaewa a me Kihapaewa e kuka pu me Kamalalawalu, no ke kaua. A hiki mai la ua mau kanaka nei i o Kamalalawalu la, me ka ike ole o Kamalalawalu, he mau kanaka keia mai ko Lonoikamakahiki alo mai. I ka manawa i halawai ai ua mau kanaka nei me Kamalalawalu, olelo aku la: “E kii ae oe e kaua ia Hawaii; e lilo ana no o Hawaii ia oe ke kii aku e kaua, no ka mea, aole he ikaika o Lonoikamakahiki a me ke kaulana aina ona.” A no ka olelo ana a kela mau kanaka pela ia Kamalalawalu, nolaila o Kamalalawalu i manao ai e holo aku i Hawaii e kaua ai. A oia ka mea i olelo ia e ka poe kahiko.

A penei hoi ka olelo a kekahi poe malama moolelo. Ua oleloia penei:

No ko Lonoikamakahiki makemake e ike i ka ikaika o na Pukaua o laua, e like me na olelo hoole aku a hoole mai a laua no na pukaua elua, mahope iho o ka laua inu awa ana. A penei hoi ke ano o ka Kihapea a me Kauhipea ia Kamalalawalu: “Ina i holo ae oe i Hawaii e kaua me Lonoikamakahiki, ahai aku auanei ka kakou kaua iluna o Puuoaoaka a me Hokuula, i paa e ia wahi ia kakou, lilo e ia kakou na pohaku, i kahi kiekie, i lilo auanei ka Lonoikamakahiki kaua malalo mai, he hoonee wale no ka luna mai a o ka hee no ia o ka Hawaii i ka Maui.” Pela ka ua mau kanaka nei olelo ia Kamalalawalu. Aole nae he olelo oiaio a ua mau kanaka nei ia Kamalalawalu, aka, e nolu ana i mea e pio ai ko Kamalalawalu aoao. Ma keia ano wale no i lana nui ai o Kamalalawalu e hele e kaua ia Lonoikamakahiki.

MOKUNA XII.

KA HOI ANA O KAUHIPAEWA A ME KIHAPAEWA I HAWAII.—KA HOLO ANA O KAMALALAWALU I HAWAII.

Mahope iho o ka Kauhipaewa ma kamailio ana ia Kamalalawalu no ke kaua, alaila hoi aku la laua i Hawaii. A i ka hiki ana aku i Hawaii, e noho ana o Lonoikamakahiki i Puako ia manawa, e kali ana no ia Kauhipaewa ma i ka hoi aku. A hiki aku la laua, ninau mai la ke alii i ka laua mea i hoouna ia aku ai; alaila, hai aku la laua e like me ka laua kamailio ana me Kamalalawalu. Alaila hoomakaukau ae la o Lonoikamakahiki e like me ke kaua, i makaukau ai oia no ka hiki mai o Kamalalawalu. A hala aku la o Kauhipaewa ma i Hawaii; alaila, hoomakaukau ae la o Kamalalawalu no ka holo i ke kaua i Hawaii.

A ike ae la o Lanikaula, e hoomakaukau ana no ka holo i Hawaii i ke kaua me Lonoikamakahiki, i aku la o Lanikaula ia Kamalalawalu: “Auhea oe, e hoomakaukau ana keia mau waa ou a hele ihea?” I aku la o Kamalalawalu: “E holo ana e kaua me Lonoikamakahiki.” I aku o Lanikaula: “Aole e hee o Lonoikamakahiki ia oe, no ka mea, aole he ikaika nui e loaa ai o Lonoikamakahiki, no ka mea, he kanaka oe, a he akua kela.” I aku o Kamalalawalu: “Ka! Ua olelo mai o Kauhiakama, he leiwi wale no Kohala, eia i ka nuku na kanaka.” A no keia olelo ana aku o Kamalalawalu pela ia Lanikaula, olelo aku la o Lanikaula: “Hoouna aku nei oe i ko keiki (Kauhiakama) e hele e makaikai i ka nui o na kanaka o Hawaii, a hoi mai la, a hai mai la ia oe, aole he nui o na kanaka o Hawaii. Aka, ike ole aku la o Kauhiakama i ka nui o na kanaka o Kohala, no ka mea, ma kahakai ka hele ana; a hele aku la a hiki i Kona, hele aku la mai Kawaihae aku a hoea iluna o Huehue, aole no e ike i na kanaka olaila, no ka mea he a-a wale no; aka, hele aku la ma Kona loa a hiki i Kau, ina i ke kakahiaka nui ka hele ana ma Kona, aole e loaa kanaka ia wa, no ka mea, ua pau na kanaka o ia wahi iuka a o kekahi poe, ua pau i ka lawaia, a o ka poe koe iho he poe palupalu; a nolaila ka loaa ole o na kanaka o Kona ia Kauhiakama ma ia hele ana. Aka, ina ma ke ahiahi ka hele ana, ina ua ike i ka nui o na kanaka o Kona, no ka mea, o ka okana nui hookahi ia o Hawaii.”

Ma keia olelo a Lanikaula, aole nae he hoomaopopo nui o Kamalalawalu ia olelo, aka hoomau no o Kamalalawalu i kona manao kaua. A ike mai la o Lanikaula, ua paakiki loa ko Kamalalawalu manao no ke kaua, olelo aku la o Lanikaula ia Kamalalawalu: “Ina i manao oe e kii ia Lonoikamakahiki e kaua, aia kou kahua e noho ai o Anaehoomalu, ina e hiki mai ke kaua a Lonoikamakahiki i o oukou la, alaila, hoihoi aku ke kaua i Pohakuloa e hoouka ai i kahi haiki, alaila lanakila oukou maluna o ka Hawaii.” I aku la o Kamalalawalu: “Aole oe i ike, no ka mea, ua olelo maopopo loa ia mai au e Kauhipaewa laua o Kihapaewa, aia ko makou kahua kaua iluna o Hokuula a me Puuoaoaka; he wahi kau iluna.” I hou aku o Lanikaula: “Puni aku la oe i na keiki a Kumaikeau ma, nolu ia mai la oe; nolaila, e hoolohe oe i ka’u; a ina e hoolohe ole oe i ka’u olelo, aole wau e manao ana e hoi kino mai ana oe ia Maui nei.”

A no ka Lanikaula olelo ana ia Kamalalawalu pela, alaila wela ae la ko Kamalalawalu inaina no Lanikaula, a hookuke aku la. Aka, aole i hooki o Lanikaula, i kana olelo aku ia Kamalalawalu, no ka minamina no i ke alii; alaila olelo aku la no oia (Lanikaula): “E Kamalalawalu, ke paakiki loa nei oe i ke kaua; a eia ka’u ia oe. E pono ke kapu heiau i keia mau la, mamua o kou hele ana, e hoomalielie mua i ke akua, alaila hele.” Aka, o Kamalalawalu ma keia olelo ana a Lanikaula, aole no i maliu mai. Nolaila pau ae la ka Lanikaula olelo ana. Mahope iho o ka Lanikaula olelo ana ia Kamalalawalu, alaila, hoomakaukau ae la o Makakuikalani i na waa kaua, mamuli o ke kauoha ikaika a Kamalalawalu. A i ka makaukau ana o na waa a me na pukaua e ae, a me na kanaka a pau, a ike ae la ua o Lanikaula ua makaukau na waa kaua o Kamalalawalu, a e lana ana i ke awa o Hamoa; ia manawa, hele mai o Lanikaula, a wanana mai la imua o ke alii Kamalalawalu a me na waa kaua a pau, oiai e lana ana na waa o ke alii i ke kai. A penei kana wanana ma ke mele, a o ka Lanikaula olelo hope ia ia Kamalalawalu. A penei:

Koae ula ke koae kea, Koae lele pauma ana; Kiekie iluna ka hoku, Haahaa i au ka malama. He akua ko akua o Lono, He akua e ulu e lama ana; Puuiki, Puunui, I Puuloa, i Puupoko, I Puukahanahana, I ka hana a ke akua o Lono; O Lono ka ipu iki, O Lono ka ipu nui, O Puunahe iki, O Puunahe nui, Na Hana au aku, Na Moe au mai, Na’u no ka’u popolo, He popolo ku kapa alanui; I aho’ hia e Kaiokane I hakaia e Kaiowahine; O kaua i Kahulikini-e, He ki-ni, He kini, he lehu, he mano, Kaua, e Kama-e I Anaehoomalu kaua E kuu alii hoi-e.

A pau ka Lanikaula olelo wanana ana ma ke mele e like me ka hoike ana maluna, alaila, holo aku la o Kamalalawalu me kona mau waa kaua he nui.

Ua oleloia ma keia moolelo, o ka nui o na waa o Kamalalawalu aia ka maka hope o na waa kaua i Hamoa ma Hana, a o ka maka mua hoi o na waa, aia i Puakea ma Kohala. Aka hoi, ma ka manawa o keia moolelo, aole he like o ka manao o ka poe hahiko ma keia mea. Ua manao kekahi poe he wahahee ka mea i oleloia no ka nui o na waa.

A hiki aku la o Kamalalawalu i Hawaii, ua hoonohoia o Kauhipaewa me Kihapaewa ma Puako, e like me ka makemake o Lonoikamakahiki. Ia manawa a Kamalalawalu i halawai mua ai me Kauhipaewa ma, olelo aku o Kumaikeau ma, he mau kanaka no ko Lonoikamakahiki alo, me ka olelo aku ia Kamalalawalu: “E Kamalalawalu, lawe ia na waa iuka lilo, wehewehe ke ama a me ka iako, i kaua ia a hee ka Hawaii ia oukou, malia o holo ke auhee pio, a manao o ka auwaa o ka Maui ka mea e holo ai, i hiki aku ia, ua pau ka iako i ka hemohemo, i loaa mai ia i ka lanakila, alaila na oukou no ka make.” A e like me ka olelo a kela mau elemakule ia Kamalalawalu, alaila, hana aku la o Kamalalawalu e like me ka kela mau kanaka.

I ka manawa a Kamalalawalu i hiki aku ai ma Kohala, ua makaukau mua na puali kaua o Lonoikamakahiki. Aka, lohe ae la ua o Kamalalawalu, eia no o Kanaloakuaana i Waimea kahi i noho ai, hoouka mua iho la o Kamalalawalu me Kanaloakuaana i Kaunooa. A hee mai la o Kanaloakuaana; a alualu loa mai la ko Kamalalawalu poe koa a me Kauhiakama pu, a loaa pio iho la o Kanaloakuaana ma Puako; a ma ia hoouka kaua hou ana, poaloia ae la na maka o Kanaloakuaana e ko Maui kaua, a oo ia ae la na maka i ke kao hee, pepehiia iho la a make; ua kakauia nae na maka o Kanaloakuaana i ka uhi.

A oia hana ana a ko Kamalalawalu poe koa ia Kanaloakuaana, nolaila ua kapaia ka inoa oia awa pae waa ma Puako o Kamakahiwa, a o ka inoa ia o ia wahi a hiki mai i keia manawa, a hiki aku i ka hanauna hope loa o keia lahui.

A no ia hana ia ana o Kanaloakuaana pela, ua hanaia e ka poe haku mele penei, oia hoi ma ka hapa waena o ke mele i oleloia o Koauli, penei:

Ke koana o Kama, ka ohia, Ko Kama kuu i Waimea, Ka io o Kanaloa, He ele he Alaea; O ka maka i kuia; I welo’a i ke kao o Kanaloa; Ko Kanaloa maka A lalapa no E uwalo wau i ka maka O Makakii; E o mai oe i ko kamalea maka, O Makahiwa, Makalau; No Hoohila ka lau. O Makakaile. Ka maka o Makakaile nui a ola; Kikenui a Ewa No Ewa ka ia i ka maka o Paweo No Loe ka ili lolo i ka maka o Mano Ke alii ke Olowalu o ka pahu o Hawea Ha pahu hai kanaka O Laamaikahiki.

O keia mele i hai ia maluna no ka maka o Kanaloakuaana, e like me ka hoakaka ana ma na pauku maluna ae o kela mele.

MOKUNA XIII.

KA HOOUKA KAUA ANA MA WAIMEA.—KA LANAKILA ANA O LONOIKAMAKAHIKI.—AUHEE O KAMALALAWALU ME KONA MAKE ANA.

Mahope iho o ka make ana o Kanaloakuaana ia Kamalalawalu ma, a e like hoi me ka olelo a na elemakule, e hoi iuka o Waimea, ma Puuoaoaka a me Hokuula e hoonoho ai ko Maui poe kaua, a nolaila ua hoi aku la o Kamalalawalu ma a ma kahi a ua mau elemakule nei i kuhikuhi ai.

Hoi aku la ko Maui poe a noho ma Hokuula e kali ana no ka hoouka kaua ana. I ka la a Kamalalawalu ma i pii ai iuka o Waimea a noho ma Hokuula, a o ua mau elemakule nolunolu la no kekahi me Kamalalawalu ma i kela manawa. A ma ia po a ao ae, ma ke kekahiakanui i ka manawa i ala ae ai ko Kamalalawalu hiamoe, aia hoi, ua kuahaua ia mai la na kanaka o Kona, ko Kau a o Puna a me Hilo, o Hamakua hoi a me Kohala.

Nana aku la o Kamalalawalu he ula wale la no na ke a, mai Keohe a Kaniku; ia manawa haohao no o Kamalalawalu i keia mea; no ka mea, i ka Kamalalawalu ike ana i ka la mua he uliuli ke a; a i keia kakahiaka hoi, he ula pu wale la no i na kanaka.

Nolaila, ninau ae la o Kamalalawalu: “Ea, e Kumaikeau ma, ula pu hoi ke a, heaha keia ula, he kaua paha?” I aku o Kumaikeau ma: “Aole paha ia ula au e ike la, he ula e ae, a manao aku oe he kaua ia. Aole ia he kaua. Oia ula la ea, he makani, pa aku la ka makani Olauniu o Kalahuipuaa a me Puako i ka wanaao, a malamalama loa, pili-a aku la, komo aku la keia Olauniu a pili-a aku la, hui aku la me ko Wainanalii makani, ku ae la ke ehu o ka lepo, uhia aku la nalo wale ke a au i ike ai i ka la inehinei.” A no kela olelo nolu a kela mau elemakule, oki wale iho la no o Kamalalawalu, a waiho wale iloko ona ia manao, no ka mea, aole he hilinai nui i kela olelo a Kumaikeau ma, no ka mea, ua mau ka paa ana o ke a i na kanaka a hiki i ka napoo ana o ka la. Ma ia po iho, a ao ae, hiki mai la ko Kona poe a hoonoho mai la mai kai o Puupa a hiki i Haleapala. A o ko Kau hoi a me ko Puna, hoonoho ae la ka lakou poe mai Holoholoku a Waikoloa. A o ko Hilo a me ko Hamakua mai, hoonoho mai la ko lakou poe kaua mai Mahiki a Puukanikanihia. A o ko Kohala hoi, pania ia mai la e na kanaka mai Momoualoa a Waihaka.

Ia kakahiaka, nana aku la o Kamalalawalu, ua uhi paa puia mai olalo i na kanaka, aole o kana mai. Alaila, nana ae la o Kamalalawalu ia lakou ua uuku loa; alaila, olelo aku la o Kamalalawalu ia Kumaikeau ma: “Ea! E Kumaikeau ma, pehea keia? Heaha keia lehulehu olalo?”

I aku o Kumaikeau ma: “Akahi no au a ike i ka nui o na kanaka o Hawaii nei. Mai manao nae oe ia nui, e pakele ana ia kakou. Aole e pakele, aia ka lakou kaua malalo, he nui lakou, o ko lakou kaa malalo, make no ia kakou.”

I kekahi la ae, hele aku la o Lonoikamakahiki e halawai me Kamalalawalu, e kuka no ke kaua. A i ko laua kamailio ana, olelo aku o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki, e hoopau wale ke kaua, no ka mea, ua hopo mai la o Kamalalawalu no ka nui loa o ka Lonoikamakahiki kaua. Aka, ma kela olelo kaua a Kamalalawalu e hoopau wale ke kaua, aohe manao o Lonoikamakahiki e hoopau, e like me ka Kamalalawalu olelo, no ka mea, ua wela ko Lonoikamakahiki huhu no Kamalalawalu, no ka pepehi hoomainoino ana ia Kanaloakuaana; oia hoi, ua poaloia na maka, a ua hoomainoino ia i ko Kanaloakuaana wa e ola okoa ana.

Aka hoi, o Makakuikalani, i kona lohe ana ia Kamalalawalu ua olelo aku oia ia Lonoikamakahiki e hoopau i ke kaua, he mea makemake ole nae ia ia Makakuikalani. Oia hoi, ua olelo aku o ua Makakuikalani nei ia Kamalalawalu, aole e hoopau i ke kaua. “Ho aku imua a kau i ka nananuu; alaila ike ia na keiki makua o kakou.” A no ia manaopaa o Makakuikalani, hoike mau ae la oia imua o ko Hawaii kaua i kela la keia la pau na la ekolu. Mahope iho o na la ekolu, hoomaka iho la na aoao elua e kaua, a iloko no o ua la hoouka kaua la, lanakila ae la o Lonoikamakahiki maluna o ko Kamalalawalu puali holookoa, a auhee aku la ko Maui a pau.

A penei hoi ka moolelo oia hoouka kaua ana i oleloia e ka poe kahiko, ma ka lakou malama moolelo ana. Mamua o ka hoouka kaua ana, he mea mau i na elemakule ka paipai ana ia Kamalalawalu e kaua. Aia lohe ua mau elemakule nei i na olelo a Kamalalawalu ma, no na mea a lakou e hana aku ai ia Lonoikamakahiki, ma na mea e pili ana i ke kaua e lanakila ai ko lakou aoao, a e pio ai hoi ko Lonoikamakahiki, alaila, e hele aku auanei ua mau elemakule nei e hai aku ia Lonoikamakahiki ma, ma kekahi manawa kaawale o ka po. No ka mea, na ua mau elemakule nei no e kuhikuhi aku ia Kamalalawalu ma i ke kahua kahi e hoouka ai ke kaua ana. A e like me ke kuhikuhi ana a kela mau elemakule, e lilo auanei ia i olelo na Kamalalawalu e hilinai nui ai.

A no ia mea, hele aku no o Kumaikeau ma, ua mau elemakule nolu (apuka) nei a hai aku ia Lonoikamakahiki. Aole no e kuhikuhi ana ua mau elemakule nei i ke kahua kaua ma kahi e lanakila ai ko Kamalalawalu mau puali, aka, ma kahi e pio ai o Kamalalawalu ma, malaila no ka ua mau elemakule nei kahua kaua e hoonoho ai.

I ka la o ka hoouka kaua, ma ke kakahiaka nui, hele aku la o Makakuikalani mamua, a o kona poe kaua mahope ona, a ma Waikakanilua, malalo aku o Hokuula a me Puuoaoaka, ma ka hulei e nana iho ana ia Waikoloa. Aka hoi, o Pupuakea, i kona ike ana mai ia Makakuikalani, e hoonoho aku ana me kona poe koa, alaila, hele mai la o Pupuakea me kona poe kaua, me ka makaukau hoi no ke kaua. Aka, ua makaukau no na aoao a elua no ke kaua.

He kanaka nui a loihi o Makakuikalani, ka pukaua ikaika kaulana o Maui, ko Kamalalawalu kaikaina. A o Pupuakea hoi, ko Hawaii pukaua ikaika kaulana, ko Lonoikamakahiki kaikaina, he wahi kanaka uuku no ia, a haahaa hoi. Ua aoia no laua a elua i ke kaka laau palau, a ua akamai no laua a elua, aka, he kumu okoa ka kekahi a me kekahi, a ua aoia no laua ma na wahi kaawale. Aka, i ka la o ka hoouka kaua ana, ua weliweli mai la ko Lonoikamakahiki poe kaua, no ka ike ana mai ia Makakuikalani.

Aka, o Pupuakea, iloko o kona manawa i ike aku ai ia Makakuikalani, aole i komo mai iloko ona ka makau, aole no hoi oia i weliweli, aka, kupaa mau no oia e kaua aku ia Makakuikalani.

Ia Makakuikalani a me Pupuakea e ku ana ma ke kahua kaua, ia manawa, lawe ae la o Makakuikalani i kana laau palau a kiekie, a hahau iho la maluna iho o Pupuakea, a no ka haahaa o Pupuakea, ua pa lihi aku la o Pupuakea, aka, haule aku la o Pupuakea ilalo i ka honua. A o ka welau o ua laau palau la a Makakuikalani, iloko hoi o kona manawa i hahau aku ai ia Pupuakea, napoo pu aku la i ka lepo. I ka manawa i pa aku ai o Pupuakea i ka laau palau a Makakuikalani, a haule ilalo, manao ae la ua o Makakuikalani, ua make loa o Pupuakea. Aka, o ke kumu kaka laau a Makakuikalani, ka mea nana i ao o Makakuikalani, oia ka mea nana i ike mai o Pupuakea, aole i make; nolaila, olelo aku ua kumu kaka laau la a Makakuikalani: “E hoi houia aku e hoomake, aole i make ka hoa kaua, no ka mea, he laau kau i luna, pa kano aku la kaua uhau ana.” A lohe o Makakuikalani i keia olelo ana aku a kana kumu, alaila, huli ae la oia (Makakuikalani) a wala hope ae la i ke kumu o ka laau palau me ka olelo aku: “Kuli! I ka hale pau ke ao ana; aole e pakele, ua make aku la, no ka mea o ka Io ka laau.” A o ua kumu nei hoi a ua o Makakuikalani make loa aku la ia, i ka manawa no a ua o Makakuikalani i huli aku ai a kamailio.

I ka manawa a Pupuakea e waiho ana i ka honua, ua maule aku la oia, a mahope loaa mai la ka mama iki ana ae, ia manawa, ala ae la o Pupuakea mai ka honua ae; ia manawa ike mai la o Makakuikalani ua ola hou o Pupuakea, alaila, holo hou mai la o Makakuikalani imua o Pupuakea, me ka manao e hoomake loa ia Pupuakea.

A ike aku la o Pupuakea ia Makakuikalani e hele mai ana e kue hou iaia, alaila hoomakaukau ae la oia e pepehi aku ia Makakuikalani. A i ke kokoke ana mai o ua Makakuikalani nei, lawe ae la o Pupuakea i kana laau palau a wili ma kona aoao akau, a i ka hoomaka hou ana o Makakuikalani e hoouka hou i kana laau palau maluna o Pupuakea, alaila, ia manawa, wili ae la o Pupuakea i kana laau, a hualepo aku la ma na wawae o Makakuikalani, a pa aku la ia Makaku, haule aku la i ka honua, a i ka wili ana mai i kana laau mai ka aoao hema mai, pa mai la ma ka hono, make iho la o Makakuikalani. Ia manawa, emi hope aku la o Pupuakea a halawai me kana kumu kaka laau nana i ao. I mai la ke kumu ia Pupuakea: “Hoi houia aku e hoomake i make.” A no ka olelo ana a ke kumu a ua o Pupuakea pela, alaila, olelo aku la o Pupuakea i kana olelo kaena imua o kana kumu: “Aole e ola! Ua make!!” Nana iho la oia i ka poho o kona lima, a olelo ae la i ke kumu ana: “Aole ia e ola, no ka mea, ua kukai ae nei ka ila o Pupuakea. Make aku la i ka laau a kaua i ka hualepo.”

A haule aku la ka pukaua nui kaulana o Maui, alaila luku aku la ka Hawaii ia Kamalalawalu ma, a make aku la o Kamalalawalu. Ia make ana o ua o Kamalalawalu, lukuia aku la o Maui ekolu la, a hee aku la o Maui, a holo aku la, a na waa o lakou; aka, aole he iako, aole he ama, no ka mea, ua pau i ka haihai ia; nolaila holo aku la ke pio a ma Puako; a o ka ike i ke paimalau, kuhi he waa, a i ka hoolana ana iloko o ke kai, me ka manao, o ka waa ia, aia nae ua kahulihuli, a loaa hou aku la i ka lanakila, lukuia aku la na koena o ka Maui a pau loa i ka make. A o Kauhiakama hoi, ke keiki a Kamalalawalu, holo pio aku la oia, a pakele aku la. A penei ka moolelo o kona pakele ana.

I ka la o ka hee ana o ko Maui poe kaua, holo malu aku la oia a hiki i Kawaihae, a malaila mai e holo ana me ka manao e pee ma na ana, a hiki i ka wa e lanakila ai, alaila hoike ae.

A o Hinau, kekahi o na pukaua o Lonoikamakahiki, he elele no na Lonoikamakahiki, aka, ua nui loa ke aloha o Hinau ia Kauhiakama. Nolaila, mamua o ko Hinau manao ana e hoomahuka ia Kauhiakama, pulehu ae la oia i mau kalo, a moa, a paa pu ae la me na oopu maloo i pulehuia, a imi aku la ia Kauhiakama; ma Kawaihaeo ko Hinau hiki mua ana, a malaila aku a hiki i Kaiopae, ike mua aku la o Hinau ia Kauhiakama, alaila, kahea aku la: “E Kauhiakama e! Malaila iho oe a loaa aku ia’u.” I alawa ae ka hana o Kauhiakama, e hele aku ana o Hinau, alaila, manao ae la o Kauhiakama: “Make, eia ka lanakila.” Alaila, palulu ae la ua o Kauhiakama i na lima i ke poo me ka manao kaumaha i ka make, e uwe ana. Aka, hele aku la o Hinau a honi aku la i ka ihu o Kauhiakama, a uwe iho la, me ka i aku: “Ua noho au me ke aloha ia oe, a nolaila, pulehu mai nei i na wahi kalo, a me na wahi oopu maloo, a imi mai nei ia oe.” A no keia olelo a Hinau, akahi no a oluolu iho la o Kauhiakama, a manao ae la no hoi i ke alo.

Ia manawa, o ke kalo a Hinau i hoomakaukau ai, ai iho la o Kauhiakama. A pau ia, hoomahuka aku la o Hinau ia Kauhiakama, a hala aku la i Maui, a pela i pakele ai o Kauhiakama i na lima o kona poe enemi.

Ia Kauhiakama i hoi ai a Maui, hapai nui ae la oia ia Hinau, a kapa ae la i ka inoa o ka hale o Hinau, na umeke a me na ipukai, o Hinau; a kapa aku la i ka inoa o na mahinaai koele o Hinau. Ua kapaia na mea a pau a Kauhiakama o Hinau; he mau mea e hoomanao ana i na mea a pau a Hinau i hana maikai aku ai ia ia (Kauhiakama).

A he mau makahiki he nui ma ia hope mai, kui aku la ka lono ia Lonoikamakahiki, a lohe oia i keia mau hana a Kauhiakama, ma ke kapa ana i na mea a pau ana, mamuli o ka inoa Hinau. Nolaila, hoounaia aku la kekahi mau elele mai ke alo aku o Lonoikamakahiki, e holo i Maui, e kii ia Hinau. Mamua o ka holo ana a na luna kii ia Hinau, olelo aku la oia i ua mau luna nei:

“E kii oukou ia Hinau, mamuli o kuu kauoha; a i halawai oukou me ia, e olelo aku oukou, e hoi mai i Hawaii nei, e hooponopono ai i ka aina, no ka mea, ke holo nei wau i Kauai, i ike aku au i ka laau koa kumu ole o Kahihikolo, a e noho oia e pani ma kuu hakahaka; pela oukou e olelo aku ai. A i kau mai keia maluna o na waa o oukou, alaila, e lawe mai a ka moana o Alenuihaha, e moku oia aku iaia iloko o ke kai, no ka mea, ua hewa kana hana ana no kona hoomahuka ana ia Kauhiakama, ka mea a’u i olelo ai, aole e koe i hookahi pua alii o Maui.” A pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i na luna ana e hoouna ai, holo aku la ua mau luna nei i Maui.

A i ka halawai ana o ua mau luna nei me Hinau, ike aku la nae ua mau luna nei, o Hinau ke kanaka koikoi o Maui imua o Kauhiakama, a oia hookahi no ka punahele oi imua o ko Kauhiakama alo. Aka, ma na mea i kauohaia ia lakou na luna e hana aku, alaila hana aku la no lakou e like me ka Lonoikamakahiki olelo.

A i ka lohe ana o Hinau i keia mau olelo a Lonoikamakahiki ma ka waha aku o ua mau luna nei, a ike mai la o Hinau ua ano oiaio na olelo a pau i haiia aku iaia, alaila, hooholo ae la oia i kona manao ae no na mea i hai ia aku ai. Aka, aole nae i manao o Kauhiakama e hookuu aku ia Hinau e holo i Hawaii, me ka manao ona, aole e hoi hou mai ana i Maui. Aka, ma ko Hinau manao, he hooponopono wale no no ka manawa e holo ai o Lonoikamakahiki a hoi mai, alaila hoi mai i Maui. Aka i ke kau ana o Hinau maluna o na waa a holo aku i Hawaii ua mo-ku olaia o Hinau i ka moana, e like me ka Lonoikamakahiki kauoha. A make aku la o Hinau. A make aku la o Hinau, hoi aku la na luna a hai aku la i ka make ana o Hinau. Alaila, ua loaa ka oluolu ia Lonoikamakahiki.

MOKUNA XIV.

KA HOOPONOPONO HOU ANA O LONOIKAMAKAHIKI I KE AUPUNI.—KONA HOLO ANA I KAUAI.—HAALELEIA O LONOIKAMAKAHIKI E KA LEHULEHU.

A pau ke kaua ana me Kamalalawalu ma Waimea, a mahope iho o ka make ana o Hinau, ia manawa hoomaopopo hou ae la o Lonoikamakahiki e holo i Kauai; oia hoi i ike aku ai oia ia Kahihikolo, i kahi o ke koa kumu ole. A no ia mea, hoomakaukau ae la o Lonoikamakahiki i kana huakai; lawe ae la oia i kona poe punahele, a me kona poe hoa hele, kona mau puali, a me kona poe lawelawe.

Aka o Kaikilani, hoonohoia iho la oia ma ke ano hooponopono aina, a e malama hoi i na makaainana. A makaukau ko ke alii holo i Kauai, alaila holo aku la. Ia holo ana, hiki aku la o Lonoikamakahiki i Kauai; ia manawa e koe akoakoa ana no kona lehulehu a pau. Aka, ma ka hoomaka ana e ike i ke koa kumu ole o Kahihikolo, oia ka manawa i haalele ai ko Lonoikamakahiki lehulehu, a koe o Lonoikamakahiki wale no. Aka, hookahi kanaka kamaaina i ukali pu ma ia huakai a ke alii, no Kauai no, o Kapaihiahilina kona inoa. I ka manawa o ke alii e hele ana, a i ka huli ana ae i hope, e nana i kona lehulehu, aia hoi, hookahi kanaka e ukali ana mahope ona (Lonoikamakahiki) he kanaka e wale no, aole oia i ike; a o kona nui i hele pu mai ai mai Hawaii mai, aole hookahi i koe, ua pau loa i ka haalele.

I ka manawa o ke alii i ike mai ai ia Kapaihiahilina e ukali ana, aole oia i ekemu mai, aka, hoomau aku la no o Lonoikamakahiki i ka hele imua, me ka mea ole nana e kuhikuhi i kahi ana i hilinai nui ai e ike. Aka i ka alawa hou ana ae o Lonoikamakahiki i hope, e ukali ana no o Kapaihiahilina mahope ona. Ia manawa, akahi no a kamailio aku o Lonoikamakahiki iaia, me ka ninau aku: “E hele ana oe ihea?” I aku la o Kapaihiahilina: “I ukali wale mai nei no wau ia oe, no ka mea, lohe ae nei wau i ou kanaka i hoi ae nei, ua pau i ka haalele ia oe, nolaila, aloha ia oe, ukali mai nei.”

A o ua o Kapaihiahilina, iloko o kona manawa i lohe ai ua haaleleia, nolaila, lawe ae la oia i umeke poi, me na kauna oopu, a imi aku la i ke alii. He mea mau hoi ia Kapaihiahilina i na la a pau o kana ukali ana ia Lonoikamakahiki, ka malama ana i na kanawai o ke kapu alii. Oia hoi, i ka manawa kakahiaka nui, ka manawa e loihi ana ke aka o ke alii, aole o Kapaihiahilina i ike i ko laua kokoolua o laua wale, a’e aku i ke aka, aka, malama mau no oia i ke kapu alii.

A he mea mau hoi ia Lonoikamakahiki ka nana mau ana ia Kapaihiahilina ma kona ano menemene alii. A iloko o kekahi la o ka laua hele ana, i ka manawa e hookaawale ana o Kapaihiahilina iaia iho, ma ka hele ana, ma ka noho ana a me ka moe ana, i aku la o Lonoikamakahiki iaia: “Mai hookapukapu mai oe ia’u, no ka mea, o oe no ko’u hoahanau ponoi, aole a’u mea nui e ae, o oe hookahi wale no; nolaila, ma ko’u wahi moe, malaila mai oe, mai hookaawale oe ia’u, no ka mea ua pale ka pono eia kaua i ke au akua kahi i hele ai.” A nolaila, ua hookoia ka ke alii olelo, a noho pu iho la laua.

I ka laua hele ana ma na kuahiwi o Kauai iloko o ka lipo nahelehele loloa, ua nui ko laua pilikia i ka ai, o ka hala kaao ka laua ai. A pilikia no hoi laua i ke kapa ole, o ka lauki ko laua kapa; a nele laua i ka malo ole, o ka palai i hiliia ko laua malo. Pela mau ko laua hele ana a hiki i kahi a ua o Lonoikamakahiki i ake nui ai e ike, oia hoi o Kahihikolo, a hiki wale i ka hoi ana mai i kai. Aka, i ko laua wa e hele ana iloko o na pilikia he nui, pilikia ai, pilikia kapa, pilikia malo, pilikia i ka ua, aia no nae iloko o ko Lonoikamakahiki manao ka mea e hiki ai iaia e hana aku ai ia Kapaihiahilina. A i ka hoi ana o laua mai ka laua huakai hele mauna ae, lilo ae la o Kapaihiahilina i punahele nui, a i kuhina nui hoi. O na mea a pau a Lonoikamakahiki, na mea nui na mea liilii i waiho aku ai i na kanaka a me na kaukau alii; o na aina hoi a pau, aia no ia ma ko Kapaihiahilina lima ka hooponopono. Aole he mea nui e ae ma ko Lonoikamakahiki alo, o Kapaihiahilina wale no, a oia no ke poo kiekie ma ka Mokupuni o Hawaii a puni. A i ko Lonoikamakahiki hoi ana i Hawaii, mahope iho o kana huakai hele mauna, lawe ae la oia ia Kapaihiahilina i Hawaii, i hookohu aku ai oia ia Kapaihiahilina, ma kona ano kuhina nui, a punahele nui hoi.

Ma ko Lonoikamakahiki wahi moe, malaila o Kapaihiahilina e moe ai, ma kona wahi e noho ai, malaila pu no me Kapaihiahilina. O ka puloulou kapu alii, hiki ole i na punahele mua ana ke komo aku, malaila o Kapaihiahilina e noho ai. Aka, i ka hiki ana o Lonoikamakahiki i Hawaii me Kapaihiahilina, ike mai la na ilamuku a me na kakaolelo a Lonoikamakahiki, ua kela aku ka punahele o Kapaihiahilina mamua o na punahele mua, alaila, inoino ae la ko lakou manao no Kapaihiahilina, no ka mea, aole i hanaia kekahi mau punahele mamua e like me keia.

I kekahi la, hoakoakoa ae la o Lonoikamakahiki i kona mau kaukau alii a pau, a me kona mau kakaolelo, a hoike aku la i ko Kapaihiahilina lilo ana i poo kiekie ma ka aina a puni o Hawaii. Aka, he mea oluolu ole nae ia i ko na ’lii manao, a me ko Lonoikamakahiki alo alii a pau.

MOKUNA XV.

HOONOHOIA O KAPAIHIAHILINA I KUHINA NUI.—KE IMIHALA IA ANA.—KANA MELE ALOHA.

Mahope iho o ko Kapaihiahilina lilo ana i kuhina nui no Lonoikamakahiki, haawi ae la o Lonoikamakahiki i hookahi ahupuaa, o Hihiu nui, he wahi ahupuaa no ia e waiho ana ma Kohala. A noho ae la o Kapaihiahilina ma ka noho kuhina nui, imi ae la na luna malalo ona i hewa no Kapaihiahilina. Ua loaa no ka hewa, he hewa nui no, aka, no ka punahele nui launa ole no, nolaila, aole e manao ana o Lonoikamakahiki he hewa ia no Kapaihiahilina.

A no ka hewa ole o Kapaihiahilina ma na mea o ke alii, imi hou ae la na luna malalo ona i mea e hewa ai. Nolaila, loaa ae la ka hewa o Kapaihiahilina ma ka moekolohe ana me Kaikilani ka Lonoikamakahiki wahine ponoi, mamuli o ka hooweawea ia e na luna nana e imihala nei. A no ka ike ana o na luna malalo o ua o Kapaihiahilina ua hewa me Kaikilani, nolaila, hele aku la ka poe nana e manao ino nei o Kapaihiahilina, he hewa ia nona e hewa ai. A nolaila, hai ia aku la ia Lonoikamakahiki keia hewa ana o Kapaihiahilina me Kaikilani. Aka i ko Lonoikamakahiki lohe ana i keia mea, aole ia he hewa i ko ke alii manao.

A no ka loaa ole o ko Kapaihiahilina hewa, ma keia mau mea, imua o ke alii, alaila, ua maopopo i ua mau luna nei, ua pakela loa ka punahele o Kapaihiahilina, nolaila hoopau ae la ua mau luna nei i ko lakou manao imihala.

Hookahi paha makahiki o Kapaihiahilina ma ka noho kuhina nui, alaila holo aku la oia i Kauai, me ka manao no e hoi hou mai ma kona noho kuhina nui. I kela manawa o Kapaihiahilina i Kauai, manao ae la ke alo alii e imihala hou i mea e hewa ai o Kapaihiahilina ma kona noho kuhina nui, mai ka punahele ae a Lonoikamakahiki. Nolaila lawe ae la ke alo alii a pau i na olelo akiaki he nui, ma ka olelo ku i ka hoowahawahaia; nolaila, loaa i ke alii ka manao e hookaawale ae mai ko Kapaihiahilina noho ana ma ka noho kuhina, a hoopau ae la i kona punahele.

A hoohiki iho la o Lonoikamakahiki i olelo paa aole e ike hou i na maka o Kapaihiahilina. Mamuli o na olelo akiaki a ke alo alii, pau ae la ka punahele nui o Kapaihiahilina ia Lonoikamakahiki.

Ma ia noho ana o Kapaihiahilina i Kauai, aole i liuliu, hiki aku ka lohe ia Kapaihiahilina, ua pau kona punahele, a me kona noho kuhina nui ana. Nolaila, holo mai la o Kapaihiahilina i Hawaii, i ike aku ai oia i ka pau io ana o kona punahele. Ia Kapaihiahilina i kau mai ai iluna o na waa a holo mai i Hawaii, oia no ka hoomaka ana o Kapaihiahilina e haku i mele, e pili ana i ko laua hele mauna ana, ko laua alo ana i kela pilikia keia pilikia he nui. Ia holo ana a ianei (Kapaihiahilina) ma Kohala kona hiki mua ana, i ike aku ai oia i kona aina i haawi lilo ia aku ai. A i kona hiki ana aku, ike aku la oia he konohiki hou ke noho ana i ka aina, a o kana konohiki i hoonoho aku ai, ua pai ia ae la; ia manawa no ko Kapaihiahilina hoomaopopo ana i kona pau; a nolaila, holo aku la oia (Kapaihiahilina) i Kona e ike pono i ko ke alii manao nona.

Ia manawa, e noho ana o Lonoikamakahiki ma Kahaluu, no ka mea, he kapu heiau kana ia wa. A i ka hiki ana aku o Kapaihiahilina mawaho o Kahaluu, ike muaia mai la o Kapaihiahilina ma na waa. A no ia mea, kena koke ae la o Lonoikamakahiki e pani ka puka o ka hale, aka, aole nae i pani koke ia ka puka ia manawa, a i ka manawa i pae aku ai na waa iuka, a i ka hoomaka ana aku o Kapaihiahilina e hele aku e ike i ke alii, iaia i hookokoke aku ai mawaho o ka paehumu o ka hale, ia wa ke pania ana mai o ka puka. A ike aku la o Kapaihiahilina ua paa ka puka, hele aku la keia a ku mawaho o ka pa, i na koa e ku ana, alaila hapai aku la oia i ke mele, e like me ka laua hele ana:

O Lonoikamakahiki kapu a Kalani, O Kalani kapu a Keawe i hanau; Hanau Kalani he alii ku halau, He lau kapaahu nehe e Lono, Mai ka papa aku Ka ahuula kapu a Kumalana. Ua hewa! Ua hewa iala la he hoomauhala, Aohe ano hala i hoomau ai e Kalani. Kuu makua a kalani, Kaina i honua, Hele ana i honua, I Opikananuu, i Opikanalani. I kahua a Kanuukewe Ka papa o ka moku, ka honua, Ke au aina o Wakea i noho ai. O Wakea ke alii kapu A Keawe i hanau (ai); Hanau mai mamua ka pono Ukali aku mamuli ka hewa. Oi hele mai ka wa nui a hune A mehameha kanaka ole Hele koolua i ka nahele I ka laau koa kumu ole Mauka o Kahihikolo. Hili aku i ka malo pau palai, Hahaki i ka laui pea ma ke kua. Hala ia mao a ka ua ilaila, e ke hoa-e, Hele aku a ai i ka pua pala o ka hala Hala ia la pololi o ka ua ilaila, e ke hoa. He hoa i ka nahele lauhala loloa, Mai Kilauea a Kalihi la; O ka hala i aina kepaia, O Pooku i Hanalei-la. Hala ia mao a ka ua, e ke hoa-e. He ua kaee, ua makani, Ua hookinakina e puni e ka ua. Inu aku i ka awa o Koukou I ka awa lau hinano o Mamalahoa. E ke hoa-e! He hoa, he kaupu e Lono, he kanaka, He hoa la hoi no ka ua, paia; Hele ka ua mauka o Hanaleiiki; A Hanalei-nui Mauka mai kekahi ua, Makai mai kekahi ua, Ma nae mai kekahi ua, Malalo mai kekahi ua, Ma ka lae hala o Puupaoa; Ilaila ka ua hoowalea i ke one, I ke one ai a ke kinau, Ke kinau ai hala pala i Hanalei, Ua hoopala ohia o Waioli. He olioli e ke ’lii e pono ai, Ka Haku-ha. Ka Haku hana o Kanananuu, O ka maka lai o Kukalaea Kalai aku hooneenuu he ana A ke koa lau kani. Kani kua ke ka ua, Ke kaupaku hale o Maoea. Ilaila ka ua kike haa i ka nahele. Haahaa ka ua i ka nahele, Haaula ka ua i ka nahele, Haalea ka ua i ka nahele, Noe a ka ua i ka nahele, Lauwili ka ua i ka nahele, Opea ka ua i ka nahele, Kuawaa ka ua i ka nahele, I ka uka o Laauhaele, O hele-a. Walea kanaka i ka hele, Hoi mai, he lalo ino, he lalo hewa, He lalo akiki ka kou o muli-la, Eia mamuli ka alele. Ke pai au ka hookuke, He nani nei hele nau, Ua hookuke oe ka mea hale; Eia la ka hewa o ka noho hale, He noho a pauaho, Ku ae hele. Loaa ko’u kina Ko ka hoa ukali ino, O noho. Haalele ia oe e ke hoa ke hele nei, Hele kikaha ana ka ua, O Hopukoa o Waialoha Ei ala e- Aloha wale ana ia oe Iloko o kauahoa.

MOKUNA XVI.

KA HELE ANA O KAPAIHIAHILINA.—KA IMI ANA O LONOIKAMAKAHIKI IAIA.—KO KAPAIHIAHILINA HOI ANA MAI A NOHO HOU I KUHINA NUI.

A pau ka Kapaihiahilina kahea ana ia Lonoikamakahiki ma ke mele, alaila huli hoi aku la oia, me ka uwe pu i ke aloha i ke alii, a kau iluna o na waa, a holo aku la. I ka manawa i pau ae ai ka Kapaihiahilina kahea ana i ka inoa o Lonoikamakahiki, a mahope iho, kupu mai la ko Lonoikamakahiki aloha no Kapaihiahilina, no kona hoalohaloha ana mai, ma ke ano o ka laua pili ana, a me ko laua hele ana. A he mea maopopo hoi, ua haku o Kapaihiahilina i ke mele ma ke ano oiaio; nolaila olelo ae la o Lonoikamakahiki i na kiai puka o ka hale alii, e wehe ae ke pani, a e hookomo ae ia Kapaihiahilina iloko ka hale. Aka, i ka wehe ana ae o ke pani o ka hale alii, aia o Kapaihiahilina e holo ana mawaho o Laaloa.

A i ka ike ana o Lonoikamakahiki, e holo ana o Kapaihiahilina, alaila hoouna aku la oia i na elele, e kii aku ia Kapaihiahilina. A i ke kii ana o na elele mamuli o ka olelo a ke alii, a halawai aku la me Kapaihiahilina, me ka olelo aku: “I kii mai nei makou ia oe e hoi; ua hoouna mai nei ia makou e olelo aku ia oe e hoi, no ka mea, ua nui loa ke aloha o ke alii ia oe i ko kaukau ana ae ma ke mele, e like me ka olua hele ana; haalele aku la makou, aia no ke alii (Lonoikamakahiki) ke uwe la.”

A lohe o Kapaihiahilina i keia leo, alaila olelo aku la oia i na elele, me ka i aku: “E hoi olua a i ke alii, e hai aku i kuu aloha iaia, aole au e hoi aku; no ka mea, ua hoolohe aku ia i na olelo a ka poe akiaki o kona alo, malia paha o ua poe la no kekahi i hele pu me ia, a ai i ka pua pala o ka hala o Pooku, a hume pu i ka malo laki, a me ka palai. A nolaila, ke hoi nei au a waiho aku na iwi ia Kauai. A ina he make no’u, aole hoi ana; aka ina he make nona no kuu hoa ukali ino, i Kauai no hoi au uwe mai. O u hoi olua.”

A pau ka Kapaihiahilina olelo ana i ua mau luna nei, alaila, hoi aku la laua, a halawai me ke alii (Lonoikamakahiki), a hai aku la i na mea a pau a Kapaihiahilina i olelo mai ai.

A ma keia mea a ua mau elele nei i olelo mai ai, he mea pono ole loa ia ia Lonoikamakahiki. A nolaila, hoolale ae la o Lonoikamakahiki i kana mau hoewaa elua, ia Kapahi a me Moanaikaiaiwa, o Kipunuiaiakamau ma, o ke keiki hookama o Kamahualele. A mamua o kona (Lonoikamakahiki) holo ana, kauoha ae la oia ia Kaikilani, Kealiiakalani, Kalanioumi, a me Keakealani: “Eia wau ke hele nei, e noho oukou i ka aina, e nana kekahi o oukou i kekahi, mai kekeue oukou. Ina hoi i hele au a i maliu mai kuu hoa hele ia’u, alaila, hoi mai maua, aka hoi i maliu ole mai kela, alaila, ukali aku no au mamuli ona (Kapaihiahilina), a malia paha o maliu mai i ka ukali loihi ia aku. Oi-e, he makole ka huhu, o hele a ka lihi pepeiao.”

A pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i keia mau olelo, kau aku la oia iluna o na waa a holo aku la. Ia imi ana a Lonoikamakahiki, halawai aku la oia me Kapaihiahilina ma Anaehoomalu, ma ke kaha, ma ka palena o Kona a me Kohala. A penei no ka moolelo oia imi ana a Lonoikamakahiki.

I ka manawa i imi aku ai o ua o Lonoikamakahiki, ua pae mua aku o Kapaihiahilina i Anaehoomalu a mahope aku lakou nei (Lonoikamakahiki ma). A i ka manawa i ike aku ai o Lonoikamakahiki ia Kapaihiahilina e noho mai ana i kaha one, ma kahi e kau ana na waa o lakou (o Kapaihiahilina ma), alaila, uwe aku la o Lonoikamakahiki, ma ka uwe helu ana, e like me ka laua hele ana. A ike mai la no hoi o Kapaihiahilina i ka uwe helu aku a ke alii, alaila uwe helu mai la no hoi oia.

A ia laua i halawai ai, a pau ka laua uwe ana a me ka laua kamailio ana, alaila kau iho la o Lonoikamakahiki i olelo hoohiki mawaena o laua, aole e loaa hou kekahi kue, aole hoi e hoolohe i na olelo akiaki a kona mau aialo. Aka, i mea e paa io ai ka laua hoohiki, nolaila, kukulu iho la o Lonoikamakahiki i wahi ahu pohaku (heiau), i wahi no laua e pule ai me ka hoohiki imua o ke akua o Lonoikamakahiki, no ka hoopaa ana i ko laua hoohiki ana.

A ike aku la o Kapaihiahilina ua hooiaio mai o Lonoikamakahiki i kana hoohiki ana, ia manawa ko Kapaihiahilina ae ana aku e hoi me Lonoikamakahiki. A pau ka laua kapu heiau ana malaila, hoi aku laua i Kona, a noho iho la ma Kaawaloa, ma Kona Hema.

(Ua oleloia ma ka moolelo o ko laua hana ana i olelo hoohiki no ke kukulu ana i ke ahu pohaku ma Anaehoomalu, ua kapaia ka inoa o ia palena mawaena o Kohala a me Kona “O Keahualono”; o ka inoa mau ia oia wahi a hiki mai i keia manawa; oia hoi ke kukulu ana o Lonoikamakahiki i ahu pohaku).

A i ka hoi ana o Lonoikamakahiki me Kapaihiahilina, noho hou iho la o Kapaihiahilina ma kona noho kuhina nui e like me ka noho mua ana. A mahope mai o ko Kapaihiahilina noho kuhina hou ana, alaila, kukakuka ae la o Kapaihiahilina me Lonoikamakahiki, i mea e kaawale aku ai ka poe nana i niania wale ia Kapaihiahilina mai ke alo alii aku. No ka mea, ua hoole aku ua o Kapaihiahilina ia Lonoikamakahiki i ko laua halawai ana ma Anaehoomalu. A penei ka olelo ana: “Aole au e hoi hou aku me oe, aia a kaawale aku ka poe nana i niania wale ia’u mai kou alo aku, alaila, hoi aku au me oe.” A no ia mea, i kukakuka ai o Lonoikamakahiki me Kapaihiahilina. Aka, ua ninau aku o Lonoikamakahiki i ko Kapaihiahilina manao no ka poe nana i niania wale oia, ina paha o ka make ko Kapaihiahilina makemake, oia no; alaila, o ko Lonoikamakahiki makemake no ia. A ina o ke kipaku ko Kapaihiahilina makemake, alaila pela no, o ko Lonoikamakahiki manao no ia. E like me ka Kapaihiahilina mea e koi ai, malaila aku no o Lonoikamakahiki.

A nolaila, ma kela kuka ana a laua ma keia mau mea, ua hooholo ko Kapaihiahilina manao, e pau i ka make ka poe nana i niania aku. Aka hoi, i mea e pau ai ko lakou make mainoino ana ma ka pepehi maoli aku, nolaila, ua waihoia ko lakou make maloko o ke kaua ana. A pau iho la ka poe nana i niania wale ia Kapaihiahilina i ka make. A mahope iho o ia manawa, kau pono iho la o Kapaihiahilina ma kona noho punahele ana, ma ka aoao kuhina nui a hiki i kona make ana.

Ma ia hope mai a hiki i ko Lonoikamakahiki make ana, aole he mau kaua ana, aole no hoi he kipi, he maikai wale no. A hala o Lonoikamakahiki i ka make, ua oleloia, ua lilo ke Aupuni o Hawaii ia Keakealani. A mai ka manawa i lilo ai o Hawaii ia Keakealani a hiki i na ’lii aimoku mahope mai ona, a hiki ia Kamehameha, aole i ikeia ma keia moolelo na kaua nui ia manawa. Aka, i ko Keoua manawa i noho ai ke kipi ana o na alii aiokana.

HISTORY OF KUALII.

##