Part 13
SACHEL. Waard is ’t me niks. Maar as ’k je ’r ’n plezier mee doe....
AARON. Ja, je bewijst me ’n dienst! Overal kan ’k ’t kwijt.
SACHEL. Nou, dan niet. In Godsnaam!
ESTHER. Wi-je nog ’n kommetje?
AARON. As je heb.
ESTHER. Nog wel tien.
SACHEL. Wat blijft-ie uit!
AARON. Wie?
SACHEL. Hij....
AARON. Over wat maak je je ongerust? ’t Is geen kind, loopt in geen zeven sloten gelijk.
SACHEL. Vanmorgen zou-die bij Abram angaan.... Bij Abram is-ie niet geweest. De heele dag heb ’k ’m niet gezien. As ’m maar niks overkommen is.
ESTHER. D’r overkomt ’m wat! ’n Luilak! ’n Niksnut!
AARON. As-die maar eerst tróúwt.
ESTHER. Heb jij ’n meissie voor ’m?
AARON. D’r zijn ’r zoo’n boel. ’n Knappe jongen, die centen anbrengt.
SACHEL. Centen? Centen? Ik klee me niet uit voor ’k na bed ga.
AARON. Wat doet dat ’r toe? Rafaël is je eenige zoon. En je zal ’m toch wel wàt meegeven?
SACHEL. As ’t meissie wat meebrengt.... Ik heb niet me heele leven gewerkt voor ’n vreemde.... Ik geef ’n andermans kind niet te eten.
AARON. Hij mot trouwen.
ESTHER. Ja—as die getrouwd is....
SACHEL. Trouwen? Met wie? Van mijn zaak kennen geen twee gezinnen leven. De verdiensten leveren tegenswoordig nog al wat op! Ik zou wel willen dat-ie trouwde. Maar ’t meissie mot minstes vijfduizend gulden meebrengen. Geen cent minder.
AARON. Vijfduizend gulden! Bagatel! Vijfduizend gulden! Mot ’n ander zich voor jóú uitkleejen? Wie geeft ’n meissie vijfduizend gulden mee? ’t Is daar ’n prinses! Jouw zoon is toch ook geen graaf? Hij durft! Wat ’n brutaaligheid!
ESTHER. Om wat maak jij je kwaad? ’t Is toch bij wijze van spreken?
SACHEL. En ik doe ’t geen cent minder as vijfduizend! En as ze maar ’n spetje, ’n kleinigheid mankeert, mot ze mèer inbrengen!
AARON. Dat ken ’k niet uitstaan! Hij vraagt! En as ’r nou is iemand zoo gek is om z’n dochter zoo’n kapitaal mee te geven, wat krijgt jouw zoon?
SACHEL. Mijn zoon geef ’k niks. Die zit in de zaak.
AARON. Wat zeg je me daarvan? Hij wil zich niet uitkleejen voor die na bed gaat en ’n ander zet-ie ’t mes op de keel. Wat ’n onzin! Dat gààt niet. Jij alles en ’n ander niks!
SACHEL. Waar bemoei jij je mee? Vraag ik jou wat?
AARON. Nou—nee! Mijn me zorg! (Stilte) Nou, doe je ’n bod op de wol? Zoo’n fijne partij zie je in geen jaren terug. Voel wat ’n goed!
SACHEL. Jij weet wat ’t jou ingekocht kost.
AARON. Esther—zeg jij ’t dan!
ESTHER. Ik? God zal me beware! Ik zeg niks.
AARON. Zij zegt niks. Hij zegt niks. Zoo kommen we ’n boel verder. Wil je de heele partij in de roest?
SACHEL. Zou je danken.
AARON. Wat is ’t je waard?
SACHEL. Ik geef je twee gulden de honderd kilo.
AARON. Daar heb ’k jou voor noodig! Dank je wel! Ben ’r met stelen an gekommen! Omdat ’r ’n klein stukkie Engelsch doorloopt ken je ’t krijgen voor vier.
SACHEL. Néé! Je wor bedankt. Voor vier ken je ’t van mijn krijgen.
AARON. Dan niet!—Wat is ’t kolossaal heet, hè? En die koffie maakt je zoo warm. Geef mijn nog ’n brokkie van je koek.
ESTHER. Je schijnt ze te lusten.
AARON. Hoe is ’t nou mogelijk dat mijn Rebecca ze nooit zóó maakt en anders mot je d’r zien!—Wat doe je ’r allemaal in?
ESTHER. Laat Rebecca maar is hier kommen, zal ’k ’t ’r wel leeren. Wat zal ’k ’t joù zeggen? Je heb ’r tòch geen verstand van. ’n Goed meissie is ’t, ’n best meissie, je dochter. Waarachtig, ik hou van ’r.
AARON. Dat zal waar wezen. De man die d’r trouwt heit ’n huisvrouw an d’r. Ze ken van alles, van alles! Met recht wat d’r oogen zien, kennen d’r handen. Je ken ’t zoo gek niet prakkizeeren of ze verstaat ’t. Ze wascht, ze plast, ze kookt, ze smookt! En piender in de winkel! Reusachtig. D’r is geen vrouw die ’t ’r verbetert! Precies me vrouw zaliger. Tot d’r eigen japonnen maakt ze. En je mot ’r zien schrijven. Kolossaal. ’n Rijkeluiskind doet ’t ’r niet na.
SACHEL. Da’s allemaal mooi. Maar as ze geen geld heit blijft ze tòch zitten.
AARON. Geen geld? Geen geld? Je zel ’t èlk jaar overleggen wat ’k ’r mee geef.
SACHEL. En wat kan jij ’r meegeven? Elke som geld heb je noodig voor je zaak.
AARON. Nou—drie bankies van duizend heb ’k altijd oor d’r over. (Een stilte).
ESTHER. Puf! Wat is ’t heet! Kwam ’r maar ’n tochie! Verbeel je: hij heit ijskouwe voeten!
AARON. Zal van ’t stilzitten kommen.
SACHEL. Drie bankies van duizend. Drie bankies.... Denk jij dat daar ’n rèchtschapen man voor komt?
AARON (driftig). En denk jij dat ’n vrouw met vijfduizend gulden voor jóuw zoon klaar staat?
SACHEL. ’t Most mijn zoon niet overkommen ’n vrouw te nemen met drieduizend gulden!
AARON. En wie praat ’r van jóuw zoon?—Ik geef mijn dochter drieduizend en ’n uitzet van alles twaalf. ’k Hoef me hand niet om te draaien of an elke vinger heit ze d’r tien. Ze is maar niet knap. ’n Figuur en ’n oogen! Oogen as ’n paar sterren. Geregeld ’n christen dame. Je mot ’r zien as ze angekleed is. Denken ze allemaal: ’t Is ’n fransche vrouw!
ESTHER. Ja dat weet ik—’t is ’n engel. Ik heb ’t al zoo lang gezeid.
AARON. Nou, geef je drie gulden? Voor drie gulden heb je ’n koopie, verlies ’k ’r de helft an.
SACHEL. Denk ’r niet an. Wat ’k gezeid heb.
AARON. Dan doene me geen zaken—Waar blijft nou die Rafaël?
SACHEL. God weet waar die zit.
ESTHER. Rebecca zou ’n tof meissie voor ’m zijn.
AARON. Ik geef geen vijfduizend!
SACHEL. Jij geeft geen vijfduizend en ik geef geen zoon.
AARON. Hij geeft z’n zoon niet! Die is goed! Heb ik joù wat gevraagd?
SACHEL (nijdig). Heb ik wat met joùw dochter noodig?
AARON. Mijn dochter! Mijn dochter daar ben ’k trotsch op! D’r naam mag ik noemen!
SACHEL (nijdig). Wat heb ik an die praatjes! Doe jij met je dochter wat jij wil! Vraag ik joù om raad?
AARON (nijdig). Maakt ’n drukte van z’n zoon! ’n Jongen die te lui is om z’n pooten op te tillen, slentert de heele dag bij de weg!
SACHEL. Geef jij ’m te eten? Heb jij d’r last van?
AARON. En voor zóó’n jongen maakt-ie ’n bereddering van belang!
ESTHER. Jullie lijken wel gek! Over wàt maak je je warm? Is ’t niet warm genog? Wat ’n onzin! Overleggen jullie kàlm. De gekheid om je zoo op te winden! Rebecca is ’n gezegend meissie, Rafaël ’n goeie jongen, maar mot ’n flinke vrouw hebben, die ’m leidt. Redeneeren jullie verstandig. ’t Geld komt in orde. Sachel is zoo kwaad niet as-die d’r uitziet. ’t Geeft wat duizend gulden meer of minder, ’t komt toch alles làter terecht?
SACHEL. Zij gééft! Wìe geeft joù? Gooit met duizend gulden of ’t daar niks is!
ESTHER. Dwarskop, wat maak je je de sappel? As jij je eenige zoon an zijn eenige dochter geeft, blijft ’t toch in de familie!
SACHEL. En ik geef ’n andermanskind niet te eten!
AARON. Wat zeg je me van zoo’n stijfkop, van zoo’n geweldenaar!
ESTHER. Laat ’m maar gaan, ’t komt in orde. Ik mot je eerlijk bekennen: beter meissie weet ’k niet voor ’m. Nou is Sachel ’r tegen en morgen dankt-ie God dat-ie ’t gedaan heit. Laat-ie ’r maar eerst over slápen. Ik ken ’m.
SACHEL. Ken je begrijpen! D’r komt hier geen schoondochter onder de vijfduizend gulden over de vloer!....
ESTHER. Weet je wat je doet, deel ’t verschil!
AARON. Dank je. Geen cent meer of minder. Drieduizend gulden en van alles twaalf. Wat zal ’k meer geven? ’t Is toch voor ’n begin? As ’k sterf krijgt ze toch àlles?
ESTHER. Ik weet goeie raad: nemen jullie ’t ’n paar dagen in handen en zeg dan ja of nee.
SACHEL. Bedenken kost niks—maar ik doe ’t tòch niet.
ESTHER (knipoogend tegen Aaron). Laat maar gaan. As ik je nou zeg: ’t komt in orde.
AARON. Goed. Mijn goed. Dan tot overmorgen. Nou, de wol wil je niet hebben?
SACHEL. Voor de prijs die ’k genoemd heb.
AARON. ’k Smijt ze nog net zoo lief in ’t water! Men kan met jou tegenswoordig niet meer handele! Doe ’r vijftig centen bij en ze is voor jou.
SACHEL. Geen cent!
ESTHER. Praten jullie daar nou ook overmorgen over. As ’t eene in orde komt, komt ’t andere vanzelf in orde. ’t Is nou toch zoo laat!
AARON. Nou, goeien avond dan. Misschien ben je later beter te spreken.
SACHEL. Goeien avond.
ESTHER. Pas op val niet! Denk an ’t stoepie.
VIJFDE TOONEEL.
Esther. Sachel. Rose.
SACHEL. D’r komt niks van. Geen zier. ’k Heb hèm noodig! Og!
ESTHER. ’t Mot toch eéns gebeuren? Wat wil je meer? ’t Is ’n knap meissie, ’n mooi meissie.
SACHEL. En ik doe ’t niet. ’k Heb me heele leven lang de boel niet bij mekaar motten schràpen voor niks! ’k Heb de tijd!
ESTHER. Jij heb de tijd—jij ’n man op jaren? As je God-beware wat overkomt, weet je heelemaal niet wat-je krijgt.
SACHEL. Overkomt? Overkomt? Ik ga nog niet dood. Ik denk ’r niet an.
ESTHER. Veel kan je zeggen. Je ben elk oogenblik in God’s hand. Wie weet ’t eene uur wat ’t andere gebeurt.
SACHEL (vinnig). Daar wil ik niet van hooren. Hou je mond. Beschrie me niet! Ik ga nog niet dood. Waarom zou ’k dood gaan! Waarom? Je zou ’t wel willen, wat? Dan kon je doen en laten wat je wou. Dan had je de beschikking over alles. Dan kon je met geld smijten, mijn geld, mijn gèld! Wat hebben jullie ’r voor gedaan? Niks! Doodvreters zijn jullie, jij, hij, allemaal!
ESTHER. Wat win je je nou weer op? Wie legt je ’n stroo in de weg.
SACHEL (kort). Praat dan niet van dood! Je maakt me niet bang. Ik bèn niet bang. Ik overleef jullie allemaal!
ESTHER. Zooveel te beter. Voor mijn part honderd jaar. Wat ben je weer làstig! Roos neem de koffieboel mee. Hoor je niet?
ROSE. Ja, ja. Hier ben ’k.
ESTHER. Wat heb jij ’n rooie oogen. Heb je gehuild?
ROSE. Ik? Nee. Hoe kom u ’r op?
ESTHER. Heb jij nièt gehuild? Heb jìj niet gehuild?
ROSE. Nee.
ESTHER. Na, mot je zelf weten! Ga na je bed.
SACHEL. Heb je de pennen op de luiken gedaan? Nou? Nou?
ESTHER. Wat snauw je toch! De pennen zitten ’r op. Ga ’t zelf voelen as je ’t niet gelooft.
(Rose af).
SACHEL. Dat zal ik ook. Ik heb ’r m’n reden voor. Vannacht heb ’k hooren loopen.
ESTHER. Ik ook! En mot je dààrom de sjikse zoo wantrouwen? Rafaël is op geweest.
SACHEL. Niet waar! Niet waar! De meid was op!
ESTHER. Alles weisz me scheintje! ’k Zal je maar laten praten. Wat zal ’k me nog langer moeilijk maken met jou!
ZESDE TOONEEL.
Rafaël. Esther. Sachel. Rose.
RAFAËL. Goeien avond.—Ik zeg goeien avond.
SACHEL. Dat hoor ’k. Zeg liever goeien nacht!
ESTHER. Goeien avond! Meneer zeit goeien avond. ’t Lijkt hier ’n kosthuis! Meneer doet ons de éér an te kommen slapen!
RAFAËL. Ik heb me verlaat. Ben je ongerust geweest, vader? Vader? Hoor je me niet? Kun je geen antwoord geven? Ook goed.
ESTHER. Gelijk heit-ie dat-ie z’n mond houdt. Van mijn kreeg je ook geen boe, geen ba. Wat ben jij voor ’n zoon? Zou bij Abram angaan—is niet bij Abram geweest! Je most mijn zoon wezen!
SACHEL. Waar heb jij uitgehangen?
RAFAËL (verstrooid). Wat doet dat ’r toe? ’k Heb dat van Abram vergeten. Spijt me. Met opzet heb ’k ’t niet gedaan.
ESTHER. Hij vertelt wat! Geen opzet—wèl opzet! Komt ’r wat op an!
SACHEL. ’k Heb je gevraagd wáar je gezeten heb de godganschelijke dag—en je praat ’r om heen....
RAFAËL. Mot ik van àlles uitleg geven? Ik ben hier en daar en overal geweest—de tijd is omgevlogen. (vermoeid). Heb je wat te eten, tante? ’k Heb honger.
ESTHER. Wou je dat ’k noù nog ging dekken? Ik zou je danken. Kom op tijd!
SACHEL. Nou nog eten? Nou wordt ’r niet meer gegeten.
RAFAËL. Goed. ’k Zal zelf ’n stuk brood nemen.
SACHEL. God, wat straf je me zwaar! Op me ouwen dag overgeleverd an vréémden! As je moeder-zaliger je zien kon, as ze zien kon hoe jij je blinden vader mishandelt, mis-han-delt, dan, dàn, dàn....
RAFAËL (rustig). Laat moeder ’r buiten. Je hoeft geen herinneringen wakker te maken. Ik was op ’t graf.
ESTHER. Hij was op d’r graf! ’t Is toch geen jaartijd? Was ’r nièt gegaan....
RAFAËL (haalt de schouders op).... Ik was op ’t graf, uren lang, heb zitten suffen en droomen. Da’s alles. De zerk is weggezakt, vader. Je kan de plek haast niet meer vinden. D’r groeit van alles. ’k Heb wat bloemen meegebracht. Hier heb je ze. D’r mag wel ’n nieuwe zerk komen.
SACHEL. Jij ben krankzinnig, jij ben gèk! Ik wil jouw bloemen niet! Wèg met jouw bloemen! Was teruggekomen zooas ’t je pàste! Had niet je dag verluierd, je dag verslingerd met onzin—ònzin, zeg ik! Gister ben je niet thuis geweest, had je ’n uitvlucht! Eergister heb je geen vin verroerd! Zóo alle dagen die God geeft! Ben jij ’n zoon? Denk jij ’r an dat je ’n blinden vader heb, dat ’t ongeluk me vervolgt, dat Levi en Abram en zoo’n koopman-van-niks as Aaron—alles naar zich toeschleppen, dat m’n zaak verloopt, m’n goeie zaak, m’n záák, waarvoor ik gezweet heb, m’n zaak, m’n zaak! Ik kan ’r bij huilen! Op m’n ouwen dag ken ’k bedelen gaan! Heb ’k je daarvoor grootgebracht!
ESTHER. Trek ’t je toch niet zoo an! Mot je om zóó’n zoon grienen?
SACHEL. God straft me wel! Heb ik ’t brood niet uit me mond gespaard toen-die ’n kind was? Hebben z’n moeder-zaliger en ik niet kromgelegen om ’m groot te brengen! Heeft-ie geen scholen bezocht en talen geleerd, waarvan wij nooit gehoord hebben! Hebben we ons niet voor ’m uitgekleed, bij ’m gewaakt as-die ziek was, ons alles ontzegd om ’t hèm goed te laten gaan! En nou? Wat heb ik nou? Nou ken ik alléén rondwurmen! An niemand steun! Nou ken ’k vèrrèkken! Nou mot ’k wachten tot ze hiér kommen met handel—me laten bedriègen—me laten bestelen!
RAFAËL. Dat ’s niet mijn schuld.
SACHEL. Niet zijn schuld! Ik ken ’m vasthouen! Ik ken ’m daar dwingen thuis te blijven en voor mijn te kijken!
RAFAËL. ’k Heb over die dingen gedacht, van middag nog—en je heb gelijk—maar ànders worden kan ’t niet, nou niet, nooit meer.
ESTHER. Stapelmesjogge!
SACHEL (hard). En wáarom niet?
RAFAËL. Dat kan ’k niet zeggen....
SACHEL. Jij liegt! Jij heb iets buitenshuis, dat ik niet weten mag, dat je verbergt!
RAFAËL. Nee.
SACHEL. Zeg op! Zeg op: je mag alles zeggen!
ESTHER. Geheimen? Zallen me geheimen zijn! Nog geen dubbeltje zijn ze me waard! As die niks zeit, weet ik nog genog!
SACHEL. Op ’t graf van z’n moeder heit-ie gedacht! Hahaha! Op ’t graf van je moeder most jij niet durven kommen!
RAFAËL. Waarom zullen we zóó tegenover elkander staan? Ik zal ’t je niet lang meer lastig maken.
SACHEL. Wat? Wàt zeit-ie?
ESTHER. Schtos! Schtos!
RAFAËL. Ik ga weg.
SACHEL. Jij gaat weg? Jij gaat weg? Zeit-ie dat Esther?
RAFAËL. ’t Is beter vrindschappelijk van mekaar te gaan. Over heftige dingen hebben we later allemaal spijt.
SACHEL. Hahaha! Hahaha! Nou is alles in orde! O! O! O! Voel jij dan niks as je m’n oogen ziet?
RAFAËL. Vróéger gaven die me onrust, angst, wroeging,—hoe zal ik ’t noemen?—vroeger had ik alles voor je kunnen doen—in den tijd toen ik jong, jij hulpeloos was—vroeger zou ’k geen seconde rust hebben gehad, als ’k tranen in je arme oogen had gezien—vroeger zou ’k me de haren uit ’t hoofd hebben getrokken bij de gedachte—ènkel bij de gedachte—jou displezier te doen... Nou is dat ùit me—’r heelemaal uit—je heb ’t ’r uit getràpt!
SACHEL. Ik? Ik? Wat heb ik joù gedaan? Wat? Wat?
RAFAËL. Nee. Ik wil niks verwijten. Je ben ’r niet verantwoordelijk voor. Je heb ’t zèlf geleerd....
ESTHER. Ik ga naar bed. Ik heb genog van die kinderpraat! Zal ik me nachtrust geven an dàt gekles! Hij wil wèg: laat ’m gaan! ’k Dacht dat je wijzer was. Praatjes, uitvluchten, smoesies! Mòrgen vraagt-ie je weer centen! Jouw zoon is ’n klaplooper—nou wéet je ’t.
SACHEL. Ze heit gelijk! Wat stoor ik me an joùw gekkepraat. ’r Komt ’n end an me geduld! ’k Heb ’t lang genoeg gekropt. Làng genoeg!
RAFAËL. Dreig niet, vader! Ik zei je toch dat ik ’n besluit heb genomen—’n besluit dat zóó vaststaat, dat niemand ’r iets an veranderen kan. Ik ga weg. Heel gauw. Ik maak jullie ongelukkig. Jullie mij. ’k Weet geen àndre oplossing.
SACHEL. Waarom wil jij weg?
RAFAËL. Dat is mijn zaak.
SACHEL. Bloedhond! ’n Blinden vader an z’n lot overlaten! God zal je ’r voor bezoeken!
RAFAËL. Nee, vader. Ik voel me voor ’t eerst sinds jaren weer rustig—nou ik mijn weg ga, nou ’k weet wàt ’k doen moet.
SACHEL (woest). De reden, de reden! Je heb toch je gezonde hersens! Jij ben toch niet idioot! De reden!
RAFAËL. De reden—de reden. Sta je ’r zóo op? ’t Zou voor ons beter zijn, als ’k zweeg. Je wil dat ik spreek? Dan zùl je hooren, dan zul je weten hoe ’k me hier ben gaan voelen als ’n ellendige—als ’n vreemde.
ESTHER. Ach wat ’n schtos! Wat doen me met z’n onzin!
RAFAËL. Laat me uitspreken, tante. Ik kijf niet, maak geen twist: ’k zeg de dingen kàlm—en als je ’t voelen kan: ’n tikje wanhopig—’t Is niet zoolang geleden—’k denk twee, drie—’k weet ’t niet—’t doet ’r niet toe...... Ik was ’n jongen, ’n kind. En ’k hield van je, vader. ’k Hield zièlsveel van je. Als ’k je tasten zag door den winkel, de bergplaatsen, dan moest ik haast snikken. Had ik je niet gekend met je oogen vol leven en opgewektheid? ’t Was zoo schrikkelijk je àltijd in ’t donker te denken. Soms kneep ’k m’n oogen dicht, hield m’n hand er voor, om ’t licht af te sluiten—dan dacht ik: god, hoe afschuwelijk, hoe vreeselijk—hij heeft de dingen gekend zooals ik ze ken—nou moet-ie gissen, de vormen raden, de kleuren raden....
SACHEL. Hou je mond! Dàt vraag ik je niet!
RAFAËL. Toen kwam de dag...... ’n Vrijdag, als vandaag—’k Was begonnen je in de zaak te helpen.... Je had ’n partij goed verkocht—’k weet niet meer wàt.—De schuit lag voor de loods—de knechts stouwden de balen. ’k Ziè ’t gebeuren. Jij stond bij de weegschaal. Je zag me niet: had me niet hooren loopen. Nièmand zag me: ’k was in de scheemring van de loods. Jozef, de knecht, las ’t gewicht—zelf schreef jij de getallen. Ik keek naar je met ’n zoo groote genegenheid, ’n zoo groot medelijden. Je had zooveel wil—je droeg ’t ongeluk zoo dapper. ’k Zag je vingers bevend over ’t papier bewegen—’k wou naar je toekomen en zeggen: laat mij ’t schrijven—vermoei je toch niet. Maar op eens zag ik iets, iets dat me dee schrikken, me terugdrong naar de scheemring. ’r Werd ’n baal gewogen—Jozef en de koopman bukten naar de gewichten—en terwijl—tastte je voet naar de schaal—bleef er op drukken. Ze wogen je voet mee. Niemand lette op je. Ze hadden vertrouwen in je blinde oogen. Je stal. Je was ’n dief....
ESTHER. Dat lieg je! ’k Zou me schamen zulke leugens te zeggen!
SACHEL. Laat ’m gaan.... Laat ’m uitspreken....
RAFAËL. Ik lieg niet! Loog ik maar!—ik dacht dat ’k me vergist had, bleef angstig wachten op ’n tweede baal.—De baal kwam—werd op de bascuul geschoven—wéér bedrukte je voet ’t blad—wéér nam je wat je niet toekwam. Ik hoorde den koopman verwonderd spreken dat de balen zoo zwaar waren; wantrouwig bekeek-ie de schaal. Jij, stond zwijgend, met gevouwen handen—je stond zóó verlaten, zóó rampzalig met je enkel-witte oogen, dat niemand aan jou dacht—’n hulpelooze blinde. En bij elke schaal herhaalde je ’t—óver de twintig maal. Twintig maal! Twintig maal je stelende voet en je dooie oogen, je bewusteloos meeleven, je misbruik maken van ’n ramp, je misbruik maken van ’t meelij van andren!—Nou weet je een hoofdzaak. ’k Heb zitten huilen achter de loods—zoo màl was ik toen. Twee uur later zijn we naar de kerk gegaan, zooals elken Vrijdagavond. Je zat naast me. Ik bad niet. Telkens keek ik naar je oogen om er iets in te vinden, om er ’n uitdrukking in te zien—telkens zag ik het wit, ’t wit zooals ’t geglansd had toen je bij de bascuul naar den hemel stond te kijken.—’t Was ’n bleeke hemel met ’n ènkele streep: zóó, zóó sterk is ’t me bijgebleven!—Van de kerk gingen we naar huis. De sjabbestafel wachtte. Je klaagde, dat ’k stil was. Ik wàs stil. Je zei brooge. Je doopte ’t brood in ’t zout. En aldoor keek ik, kéék ik. ’t Lamplicht scheen in je oogen. ’t Lamplicht gaf ’r denzèlfden glans aan—als de hemel. Je wierp ’n glas om—wat nooit gebeurde. En ’k voelde niks. Je was geen blinde meer voor me. Je was ’n.... Je was ’n.... Waarom zal ’k verwijten, schimpen? ’t Is gebeurd. Honderd keer na die eerste heb ’k ’t zelfde gezien. Ik wou je vervangen, zèlf ’t goed wegen, afleveren. Jij wóú niet. Je maakte je kwaad. Nooit mocht ik aan de bascuul komen. Je beloog me. Je zei dat je niet werkloos kon blijven, dat je geen rust had als je stil moest zitten. En met Jozef samen—met je knecht lag je onder één deken!—bleef je de kooplui bestelen, bestelen... Laat me uitspreken! Langzaam heb ’k alles begrepen, ben ’k je—zòo is ’t, vader—gaan minachten... ’n Blinde beklaag ik zoo innig—’n blinde zie ’k voor me als ’n mensch van wien God oneindige gelatenheid èn berusting vraagt—’n blinde zie ’k als iemand die voor de helft afscheid heeft genomen—van àlles.... Jou zag ’k ’t gèld, dat je bij elkaar schraapte, bestréélen, jou zag ’k vechten en worstlen om naar je toe te halen, jou zag ik dag aan dag—bedriegen. Hoe wouen je blinde oogen me dan wat doen? Hoe wou je voor me staan als ’n hulpelooze, als ’n—vàder?
SACHEL. Doen àndren anders?
RAFAËL (triestig). Ons héele volk is ontaard.1
SACHEL. Als ik niet neem, nemen andren dan niet? Is dat geen hàndel? Maken zij geen misbruik van mìjn ongeluk? Gaan wij niet elk uur achteruit? Kan jij eerlijk zijn—as ze je bestelen van alle kanten—bestelen an wicht—bestelen an kwaliteit? Is handel geen hàndel?
RAFAËL. Die andren heb ’k àltijd veracht—maar dat ik éens zou leeren joúw ongeluk te vergeten..... dat je àltijd voor me zou blijven de man—bij—de—bascuul...
ESTHER. Veel heb ’k van me leven gehoord, maar zóó iets... Daar heb ik regulier verstomd van gezeten. Waar haalt iemand de vuilheid vandaan! Verwijt z’n ouwen vader dat-ie z’n best heit gedaan voor z’n brood. Hij neemt niet as-ie krijgen kan! Hij geeft gewicht toe! As je vader niet zoo gehandeld had, kon jij nou bedelen gaan! Og! Je zal ’t elk jaar verdienen wat ze òns bestolen hebben! Is dat diefstal? Noem jij diefstal as je voor je brood steelt? Dan is ’r in de heele stad geen eerlijke Jood en geen eerlijke Chris! De een steelt op die manier, de andere op die. Geen mensch is dief in z’n eigen zak. Hoe wou jij handel drijven? En eet je d’r niet van mee? Is zelf te lam om te werken en z’n ouwen vader gooit-ie verwijten voor z’n voeten!
RAFAËL. Ik heb ’t niet uitgelokt. Ik had m’n mond gehouen. Maar nou ’k weg ga...